حوضه آبریز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
الگوی یک حوضهٔ آبریز

تعاریف[ویرایش]

حوضه آبریز به قسمتی از خشکی‌ها که با توجه به شیب و شکل زمین آب‌ها در آنجا به پست‌ترین مکان موجود در پهنه آن جریان یابد.[۱] پست‌ترین مکان یک حوضه ممکن است دریا، دریاچه، باتلاق، رود و … باشد که معمولاً نام آن را بر روی حوضه آبریز مورد نظر می‌گذارند. مرز جدایی حوضه‌های آبریز از یکدیگر معمولاً منطبق بر خط الرأس کوهستان است.[۱]

حوزه آبخيز عرصه‌اي است كه روان آب ناشي از بارش بر روي آن توسط آبراهه‌ها جمع‌آوري و به يك خروجي نظير رودخانه، آب انباشت، تالاب، در ياچه و دريا هدايت مي‌شود. به عبارتي ديگر حوزه آبخیز تمامی سطحی را در بر می‌گیرد که آب‌های سطحی در آن منطقه به سمت نقطه یا محل مشخصی جریان می‌یابد.[۲]

حوزه آبخیز، محدوده یا منطقه ای از زمین است که آب سطحی ناشی از باران و ذوب برف یا یخ به سمت یک نقطه واحد جمع می شود، که معمولاً آن نقطه خروجی حوضه است، که درآنجا آب ها به یک توده آب مثل یک رودخانه، دریاچه، مخزن سد، پای‌رود، تالاب، دریا و یا اقیانوس می پیوندند. دیگر اصطلاحات انگلیسی برای توصیف حوزه آبخیز (drainage basin) عبارتند از: catchment, catchment area, catchment basin, drainage area, river basin and water basin. در آمریکای شمالی، معمولاً اصطلاح watershed برای حوزه آبخیز بکار می رود (اگرچه در سایر کشورهای انگلیسی زبان، فقط برای رساندن معنی اصلی آن یعنی خط تقسیم آب به کار می رود. حوزه های آبخیز به دیگر حوزه های آبخیز با یک الگوی سلسله مراتبی زهکش می شوند، به این ترتیب که زیرحوضه های کوچکتر، ترکیب حوضه های بزرگتر را می دهند. در حوزه های آبخیز بسته، آب به یک نقطه در داخل حوضه جمع می شود، که به اسم Sink شناخته می شوند، که ممکن است یک دریاچه دائمی باشد، یا کویر (dry lake)، و یا یک نقطه که درآن آب سطحی به زیر زمین فرورفته و از دست می رود، باشد. [۳]

حوزه یا حوضه؟[ویرایش]

متخصصین توافق دارند که در متون علمی باید از یکی از دو واژه فوق استفاده کرد و هنگامی که از واژه حوزه استفاده می نمایند آوردن کلمه آبخیز به دنبال آن ضروری است (یعنی: حوزه آبخیز) اما در هنگام استفاده از واژه حوضه، ذکر کلمه آبخیز به دنبال آن ضرورتی ندارد.[۴]

آبریز یا آبخیز؟[ویرایش]

پیشنهاد می شود برای حوزه های بزرگ، مانند حوزه کارون و حوزه مرکزی ایران، از واژه آبریز و برای حوزه های کوچک مثلاً حوزه کسیلیان از واژه آبخیز استفاده شود.[۵]

تقسیم بندی بر اساس مساحت[ویرایش]

ردیف اصطلاح فارسی اصطلاح انگلیسی مساحت (هکتار) واکنش هیدرولوژیکی
1 ناحیه آبریز Basin بزرگتر از 1,000,000 بسیار کند
2 حوزه آبریز Catchment از 100,000 تا 1,000,000 کند
3 زیرحوزه آبریز Sub-catchment از 10,000 تا 100,000 نسبتاً کند
4 حوزه آبخیز Watershed از 1,000 تا 10,000 متوسط
5 زیرحوزه آبخیز Sub-watershed از 100 تا 1,000 شدید
6 خرد آبخیز Microwatershed کوچکتر از 100 بسیار شدید

بر اساس: موسسه بین‌المللی آب، 2006 [۶]

در ایران[ویرایش]

عرصه حوزه‌های آبخیز کشور شامل 6 ابرحوزه (بر اساس تقسیمات تمآب، وزارت نیرو) برابر با مساحت کل کشور می‌باشد، که هر یک از این حوزه‌ها خود به حوزه‌های کوچک و تا چندین رده نیز کوچکتر تقسیم می‌شوند. این شش ابر حوزه عبارتند از: 1- حوزه آبخیز دریای خزر با 7 حوزه کوچکتر، 2- حوزه آبخیز خلیج فارس و دریای عمان با 9 حوزه کوچکتر، 3- حوزه آبخیز دریاچه ارومیه، 4- حوزه آبخیز فلات مرکزی با 9 حوزه کوچکتر، 5- حوزه آبخیز مرزی شرق با 3 حوزه کوچکتر، 6- حوزه آبخیز قره‌قوم.[۷] بر اساس تقسیمات آبخیزداری، عرصه حوزه‌های آبخیزداری حدود 125 میلیون هکتار از مساحت کشور را در بر می‌گیرد. حدود 39 میلیون هکتار باقی‌مانده از سطح کشور را مناطق بیابانی، کویری، باتلاق‌ها، دریاچه‌ها، شهرها و . . . تشکیل داده است. [۸]

جستارهای وابسته[ویرایش]

آبخیزداری

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ کتاب جغرافیای سال سوم متوسطه علوم انسانی سال ۱۳۸۸
  2. وبگاه سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور
  3. ویکی‌پدیای انگلیسی
  4. آبخیزداری و حفاظت خاک، اباذر اسمعلی و خدایار عبداللهی، انتشارات محقق اردبیلی، چاپ اول، ص 4
  5. همان
  6. همان
  7. وبگاه سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری کشور
  8. همان