حوضه آبریز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
الگوی یک حوضهٔ آبریز

تعاریف[ویرایش]

حوضه آبریز به قسمتی از خشکی‌ها که با توجه به شیب و شکل زمین آب‌ها در آنجا به پست‌ترین مکان موجود در پهنه آن جریان یابد.[۱] پست‌ترین مکان یک حوضه ممکن است دریا، دریاچه، باتلاق، رود و … باشد که معمولاً نام آن را بر روی حوضه آبریز مورد نظر می‌گذارند. مرز جدایی حوضه‌های آبریز از یکدیگر معمولاً منطبق بر خط الرأس کوهستان است.[۱]

حوزه آبخیز عرصه‌ای است که روان آب ناشی از بارش بر روی آن توسط آبراهه‌ها جمع‌آوری و به یک خروجی نظیر رودخانه، آب انباشت، تالاب، در یاچه و دریا هدایت می‌شود. به عبارتی دیگر حوزه آبخیز تمامی سطحی را در بر می‌گیرد که آب‌های سطحی در آن منطقه به سمت نقطه یا محل مشخصی جریان می‌یابد.[۲]

حوزه آبخیز، محدوده یا منطقه‌ای از زمین است که آب سطحی ناشی از باران و ذوب برف یا یخ به سمت یک نقطه واحد جمع می‌شود، که معمولاً آن نقطه خروجی حوضه است، که درآنجا آب‌ها به یک توده آب مثل یک رودخانه، دریاچه، مخزن سد، پای‌رود، تالاب، دریا و یا اقیانوس می‌پیوندند. دیگر اصطلاحات انگلیسی برای توصیف حوزه آبخیز (drainage basin) عبارتند از: catchment, catchment area, catchment basin, drainage area, river basin and water basin. در آمریکای شمالی، معمولاً اصطلاح watershed برای حوزه آبخیز بکار می‌رود (اگرچه در سایر کشورهای انگلیسی زبان، فقط برای رساندن معنی اصلی آن یعنی خط تقسیم آب به کار می‌رود. حوزه‌های آبخیز به دیگر حوزه‌های آبخیز با یک الگوی سلسله مراتبی زهکش می‌شوند، به این ترتیب که زیرحوضه‌های کوچکتر، ترکیب حوضه‌های بزرگتر را می‌دهند. در حوزه‌های آبخیز بسته، آب به یک نقطه در داخل حوضه جمع می‌شود، که به اسم Sink شناخته می‌شوند، که ممکن است یک دریاچه دائمی باشد، یا کویر (dry lake)، و یا یک نقطه که درآن آب سطحی به زیر زمین فرورفته و از دست می‌رود، باشد.[۳]

حوزه یا حوضه؟[ویرایش]

متخصصین توافق دارند که در متون علمی باید از یکی از دو واژه فوق استفاده کرد و هنگامی که از واژه حوزه استفاده می‌نمایند آوردن کلمه آبخیز به دنبال آن ضروری است (یعنی: حوزه آبخیز) اما در هنگام استفاده از واژه حوضه، ذکر کلمه آبخیز به دنبال آن ضرورتی ندارد.[۴]

آبریز یا آبخیز؟[ویرایش]

پیشنهاد می‌شود برای حوزه‌های بزرگ، مانند حوزه کارون و حوزه مرکزی ایران، از واژه آبریز و برای حوزه‌های کوچک مثلاً حوزه کسیلیان از واژه آبخیز استفاده شود.[۵]

تقسیم بندی بر اساس مساحت[ویرایش]

ردیف اصطلاح فارسی اصطلاح انگلیسی مساحت (هکتار) واکنش هیدرولوژیکی
۱ ناحیه آبریز Basin بزرگتر از ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ بسیار کند
۲ حوزه آبریز Catchment از ۱۰۰٬۰۰۰ تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ کند
۳ زیرحوزه آبریز Sub-catchment از ۱۰٬۰۰۰ تا ۱۰۰٬۰۰۰ نسبتاً کند
۴ حوزه آبخیز Watershed از ۱٬۰۰۰ تا ۱۰٬۰۰۰ متوسط
۵ زیرحوزه آبخیز Sub-watershed از ۱۰۰ تا ۱٬۰۰۰ شدید
۶ خرد آبخیز Microwatershed کوچکتر از ۱۰۰ بسیار شدید

بر اساس: مؤسسه بین‌المللی آب، 2006[۶]

در ایران[ویرایش]

عرصه حوزه‌های آبخیز کشور شامل ۶ ابرحوزه (بر اساس تقسیمات تمآب، وزارت نیرو) برابر با مساحت کل کشور می‌باشد، که هر یک از این حوزه‌ها خود به حوزه‌های کوچک و تا چندین رده نیز کوچکتر تقسیم می‌شوند. این شش ابر حوزه عبارتند از: ۱- حوزه آبخیز دریای خزر با ۷ حوزه کوچکتر، ۲- حوزه آبخیز خلیج فارس و دریای عمان با ۹ حوزه کوچکتر، ۳- حوزه آبخیز دریاچه ارومیه، ۴- حوزه آبخیز فلات مرکزی با ۹ حوزه کوچکتر، ۵- حوزه آبخیز مرزی شرق با ۳ حوزه کوچکتر، ۶- حوزه آبخیز قره‌قوم.[۷] بر اساس تقسیمات آبخیزداری، عرصه حوزه‌های آبخیزداری حدود ۱۲۵ میلیون هکتار از مساحت کشور را در بر می‌گیرد. حدود ۳۹ میلیون هکتار باقی‌مانده از سطح کشور را مناطق بیابانی، کویری، باتلاق‌ها، دریاچه‌ها، شهرها و . . . تشکیل داده است.[۸]

جستارهای وابسته[ویرایش]

آبخیزداری

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ کتاب جغرافیای سال سوم متوسطه علوم انسانی سال ۱۳۸۸
  2. وبگاه سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور
  3. ویکی‌پدیای انگلیسی
  4. آبخیزداری و حفاظت خاک، اباذر اسمعلی و خدایار عبداللهی، انتشارات محقق اردبیلی، چاپ اول، ص 4
  5. همان
  6. همان
  7. وبگاه سازمان جنگل‌ها، مراتع و آبخیزداری کشور
  8. همان