ایالت خیبر پختونخوا

ایالت خیبر پختونخوا صوبہ خیبر پختونخوا (اردو) خېبر پښتونخوا ایالت (پشتو)
ایالت
ایالت سرحد شمال‌غربی شمال مغربی سرحدی صوبہ (اردو) شمال لویدیځ سرحدي ایالت (پشتو)
پرچم مهر
شعار:  The North-West Frontier Province
ایالت خیبر پختونخوا در نقشهٔ پاکستان
مختصات: ۳۴٫۰۰°شمالی ۷۱٫۳۲°شرقی / 34.00; 71.32
کشور	پاکستان
نواحی	۲۵
شهرها	-
بزرگ‌ترین شهر	پیشاور
بنیان‌گذاری	۱ ژوئیه ۱۹۷۰
مرکز	پیشاور
حکومت
• فرماندار	شاه فرمان
مساحت
• کل	۷۴۵۲۱ کیلومتر مربع (۲۸۷۷۳ مایل مربع)
جمعیت  (۲۰۰۸)
• کل	۲۰۲۱۵۰۰۰
• تراکم	۲۷۰/کیلومتر مربع (۷۰۰/مایل مربع)
منطقهٔ زمانی	یوتی‌سی ۵+ (PST)
زبان‌های رسمی	پشتو، اردو، انگلیسی
وبگاه	Government of the NWFP

خیبر پختونخوا (پشتو: خیبر پښتونخوا، اردو: خیبر پختونخوا) با نام اختصاری پختونخوا یکی از ایالت‌های کشور پاکستان است. خیبر پختونخوا در شمال غرب پاکستان واقع شده‌است و مرکز این ایالت شهر پیشاور است. این ایالت قبل از معاهده گندومک خط فرضی دیورند جزو خاک افغانستان بود که در حکومت سلطنتی امارت افغانستان توسط امیر عبدالرحمن خان به هند بریتانیایی واگذار شد. این ایالت تا قبل از معاهده دیورند با منطقه جامو و کشمیر هند با شبه قاره هند مرز تجاری داشت و جزوی از گذرگاه چهار راه آسیا بود که در جاده ابریشم قرار داشت و آسیای میانه و جنوب آسیا را بهم متصل میکرد.

قسمت شمالی خیبر پختونخوا از مناطق سرسبز و پردرخت و گردشگری است. بیشتر شهروندان این ایالت پشتون هستند. قسمت جنوبی آن شامل شهرهایی است که بسیاری از مؤسسات و صنایع پاکستان در آن واقع شده‌اند.در زبان اردو بیشتر، این ایالت را سرحد می‌نامند و مردم پشتون از آن با نام پختون‌خوا (به معنی ناحیهٔ پشتون) یاد می‌کنند.

این ایالت تا سال ۱۸۲۳ میلادی بخشی از افغانستان تحت حاکمیت امارت درّانی بود که در طول جنگ‌های افغان‌ها و سیک‌ها و با شکست افغان‌ها، این منطقه ضمیمهٔ امپراتوری سیک شد. با تصرف امپراتوری سیک و تحمیل استعمار بریتانیا بر آن در سال ۱۸۴۹ میلادی، این منطقه به عنوان بخشی از ایالت پنجاب ضمیمهٔ هندوستان بریتانیایی شد. در سال ۱۸۹۳ میلادی، دولت بریتانیا به طور یک‌جانبه دست به علامت‌گذاری مرز بین پنجاب و افغانستان کرد، مرزی که با نام مرز دیورند شناخته شد. در سال ۱۹۰۱ میلادی، این منطقه به عنوان «ایالت سرحد شمال‌غربی» از پنجاب جدا شد. در سال ۱۹۱۹ میلادی، با امضاء پیمان راولپندی بین دول افغان و انگلیس، مرز «ایالت سرحد شمال‌غربی» با افغانستان، همان مرز دیورند، تثبیت شد. در سال ۲۰۱۰ میلادی، نام رسمی «ایالت سرحد شمال‌غربی» به «ایالت خیبر پختونخوا» تغییر یافت.

دولت بریتانیا در مناطقی از این اراضی فوق‌الذکر، به دلیل دوردست بودن و قبیله‌ای بودن ساختار جمعیتی آنان، قادر به تثبیت حاکمیت استعماری خویش نگردید. به همین دلیل دولت بریتانیا در سال ۱۹۰۱ میلادی، «ضوابط جرائم سرحدی» را تصویب کرد، که به تبع آن، این مناطق قبیله‌ای، معاف از اعمال برخی قوانین جنایی-قضائی و اداری بریتانیا بودند. این مناطق، حتی پس از استقلال پاکستان، تحت نام مناطق قبیله‌ای فدرال، تا سال ۲۰۱۸ میلادی، از این معافیت برخوردار بودند. در سال ۲۰۱۸ میلادی، مناطق قبیله‌ای منحل شده و در «خیبر پختونخوا» ادغام شدند.

مردم

جمعیت خیبر پختونخوا ۲۱ میلیون نفر تخمین زده می‌شود. بزرگترین گروه قومی پشتون‌ها هستند که جمعیت آنها تقریباً ۹۹٪ از کل جمعیت ایالت است. رایج‌ترین زبان در منطقه پشتو دومین زبان اردو زبان اداری است. پشتو زبان غالب در مرزهای غربی و جنوبی است و همچنین زبان اصلی بسیاری از شهرها و ازجمله پیشاور است. گویشوران پشتوی جنوبی در جنوب شرق ایالت به‌ویژه در دیره اسماعیل خان زندگی می‌کنند.

بسیاری از قبایل پشتون در خیبر پختونخوا ازجمله بنگش، میان‌خیل، یوسفزی، تنولی، دلازاک، ختک، مروت، شهید، آفریدی، شینواری، اوراکزی، مهسود، مهمند که از قبایل شاخه بنوسی یا وزیری به‌شمار می‌آیند.

در سمت شمال سلیمان‌خیل، ترین، جدون و مشوانی عمده قبایل پشتون هستند. همچنین بسیاری از قبایل غیر پشتون مانند اعوان، گجر و غیره در منطقه ساکنند. باور بر این است که قبیله اعوان در اصل عرب بوده و مردم این قبیله با بقیه پشتون‌ها و غیر پشتون‌ها تفاوت دارند. در ناحیه چترال در شمال گروه‌های قومی کوچک مانند کوهستانی، خوار، شینا، توروالی، کالاشا و کلامی نشیمن دارند.

علاوه بر این، ۱٫۵ میلیون پناهنده افغان در خیبر پختونخوا زندگی می‌کنند، که بیشتر آنها پشتون هستند. بیشتر جمعیت خیبر پختونخوا مسلمان‌اند، اما تعداد کمی از سیک‌ها نیز در این ناحیه سکونت دارند.

جغرافیا

خیبر پختونخوا دارای مساحت ۲۸٬۷۷۳ مایل مربع یا ۷۴٬۵۲۱ کیلومتر مربع است. خیبر پختونخوا در یک منطقه حساس از لحاظ زمین‌شناختی واقع شده‌است و به همین دلیل در گذشته زمین‌لرزه‌های بسیاری در اینجا مانند زمین‌لرزه کشمیر رخ داده‌است.

پیشاور بزرگترین شهر خیبر پختونخوا و همچنین مرکز استان است. سایر شهرهای بزرگ شامل نوشهره، مردان، چارسده، مانسره، ایوبیه، نتهیا گلی و ابوت‌آباد است. دیره اسماعیل خان، کوهات، کوهستان بالا، بنون، پیشاور، ابوت‌آباد و مانسره مناطق اصلی هستند.

ایالت خیبر پختونخوا از مناطق صخره‌ای خشک در جنوب و دشت‌های سبز در شمال تشکیل شده‌است. آب و هوای آن بری یعنی دارای زمستان‌های سرد و تابستان‌های گرم است. با وجود هوای بری، کشاورزی در آن رایج است.

براساس سرشماری سال ۱۹۹۸، خیبر پختونخوا ۱۷ میلیون نفر جمعیت داشت که از این تعداد ۵۲ درصد مرد و ۴۸ درصد زن بودند. تراکم جمعیت ۱۸۷ نفر در هر کیلومتر است.

از نظر جغرافیایی، استان خیبر پختونخوا می‌توان به دو منطقه تقسیم شود: منطقه شمالی و منطقه جنوبی. منطقه شمالی از رشته‌کوه‌های هندوکش در پیشاور آغاز می‌شود. منطقه شمالی در زمستان سردتر و بارانی‌تر است، در حالی که تابستانش مطبوع است جز در پیشاور، جایی که تابستان‌ها شدید و زمستان‌ها سرد است. منطقه جنوبی خشک است و تابستان‌های بسیار گرم و زمستان‌های سرد دارد و کم‌باران است.

این ایالت از لحاظ استراتژیک بسیار مهم حیاتی است زیر در گذشته‌های دور راه ابریشم میان افغانستان بزرگ و شبه قاره هند بوده و آسیای جنوبی و آسیای مرکزی را به هم متصل میکرد تا قبل از به‌وجود آمدن پاکستان (هند بریتانیایی) و تعیین خط دیورند این ایالت به مرکزیت پیشاور هم مرز با ایالت کشمیر هند بوده است.

رودخانه‌های خیبر پختونخوا شامل رودخانه کابل، رود سوات، رود چیترال، رودخانه پنجگوره، رودخانه بارا، رود کرام، رودخانه گومال و رودخانه ژوب است.

خیبر پختونخوا از مناطق چهارفصل پاکستان است. دیره اسماعیل خان یکی از گرمترین مناطق در پاکستان است که در قسمت جنوبی خیبر پختونخوا قرار دارد و در مقابل، مناطقی مانند سوات، دیر وچیترال جزو مناطق سردسیر این کشور به‌شمار می‌روند.

اقتصاد

کشاورزی نقش مهمی در اقتصاد خیبر پختونخوا ایفا می‌کند. عمده تولیدات آن گندم، ذرت، برنج، نیشکر و میوه است. برخی از سرمایه‌گذاری‌های صنعتی و پیشرفته در پیشاور کمک زیادی به ایجاد درآمد برای مردم منطقه کرده‌است. شهروندان این ایالت با تمامی مناطق دیگر پاکستان مدادوستد دارند.

تقسیمات اداری

ایالت خیبر پختونخوا دارای ۳۸ ناحیه (در ۷ بخش) می‌باشد.

بخش	نام پشتو نام اردو	ناحیه	نام پشتو	نام اردو	جمعیت (۲۰۲۳)	مساحت	تراکم
بخش بنو	بنو څانګه‎ بنوں ڈویژن	ناحیه بنو	بنو ولسوالۍ‎	ضلع بنوں	۱٬۳۵۷٬۸۹۰	۱٬۹۷۲	۶۸۸٫۶
		ناحیه لکی مروت	لکي مروت ولسوالۍ‎	ضلع لکی مروت	۱٬۰۴۰٬۸۵۶	۳٬۲۹۶	۳۱۵٫۸
		ناحیه وزیرستان شمالی	شمالي وزیرستان ولسوالۍ‎	ضلع شمالی وزیرستان	۶۹۳٬۳۳۲	۴٬۷۰۷	۱۴۷٫۳
بخش پیشاور	پېښور څانګه‎ پشاور ڈویژن	ناحیه پیشاور	پېښور ولسوالۍ‎	ضلع پشاور	۱٬۵۱۸	۴٬۷۵۸٬۷۶۲	۳٬۱۳۵٫۶
		ناحیه چهارسده	چارسدې ولسوالۍ‎	ضلع چارسدہ	۹۹۶	۱٬۸۳۵٬۵۰۴	۱٬۸۴۳٫۱
		ناحیه خیبر	خېبر ولسوالۍ‎	ضلع خیبر	۲٬۵۷۶	۱٬۱۴۶٬۲۶۷	۴۴۵٫۰
		ناحیه مهمند	مومندو ولسوالۍ‎	ضلع مہمند	۲٬۲۹۶	۵۵۳٬۹۳۳	۲۴۱٫۲
		ناحیه نوشهره	نوښار ولسوالۍ‎	ضلع نوشہرہ	۱٬۷۴۸	۱٬۷۴۰٬۷۰۵	۹۹۵٫۸
بخش دیر اسماعیل خان	ډېره اسماعيل خان څانګه‎ ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن	ناحیه تانک	ټانک ولسوالۍ‎	ضلع ٹانک	۲٬۹۰۰	۴۷۰٬۲۹۳	۱۶۲٫۲
		ناحیه دیر اسماعیل خان	ډېره اسماعيل خان ولسوالۍ‎	ضلع ڈیرہ اسماعیل خان	۹٬۳۳۴	۱٬۸۲۹٬۸۱۱	۱۹۶٫۱
		ناحیه وزیرستان جنوبی سفلی	ښکته جنوبي وزیرستان ولسوالۍ‎	ضلع زیریں جنوبی وزیرستان	۳٬۸۰۵	۴۰۰٬۲۳۷	۱۰۵٫۲
		ناحیه وزیرستان جنوبی علیا	پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ‎	ضلع بالائی جنوبی وزیرستان	۲٬۸۱۵	۴۸۸٬۴۳۸	۱۷۳٫۵
بخش کوهات	کوهاټ څانګه‎ کوہاٹ ڈویژن	ناحیه اورکزی	اورکزي ولسوالۍ‎	ضلع اورکزئی	۱٬۵۳۸	۳۸۷٬۵۶۱	۲۵۲٫۰
		ناحیه کُرَّم	کورمې ولسوالۍ‎	ضلع کرم	۳٬۳۸۰	۷۸۵٬۴۳۴	۲۳۲٫۴
		ناحیه کَرَک	کرک ولسوالۍ‎	ضلع کرک	۳٬۳۷۲	۸۱۵٬۸۷۸	۲۴۱٫۹
		ناحیه کوهات	کوهاټ ولسوالۍ‎	ضلع کوہاٹ	۲٬۹۹۱	۱٬۲۳۴٬۶۶۱	۴۱۲٫۹
		ناحیه هنگو	هنګو ولسوالۍ‎	ضلع ہنگو	۱٬۰۹۷	۵۲۸٬۹۰۲	۴۸۲٫۳
بخش ملاکند	ملاکنډ څانګه‎ ملاکنڈ ڈویژن	ناحیه باجور	باجوړ ولسوالۍ‎	ضلع باجوڑ	۱٬۲۹۰	۱٬۲۸۷٬۹۶۰	۹۹۸٫۴
		ناحیه بونیر	بونېر ولسوالۍ‎	ضلع بونیر	۱٬۸۶۵	۱٬۰۱۶٬۸۶۹	۵۴۵٫۱
		ناحیه چترال سفلی	ښکته چترال ولسوالۍ‎	ضلع چترال زیریں	۶٬۴۵۸	۳۲۰٬۴۰۷	۴۹٫۶
		ناحیه چترال علیا	پورتنۍ چترال ولسوالۍ‎	ضلع چترال بالا	۸٬۳۹۲	۱۹۵٬۵۲۸	۲۳٫۳
		ناحیه دیر سفلی	ښکته دير ولسوالۍ‎	ضلع دیر زیریں	۱٬۵۸۳	۱٬۶۵۰٬۱۸۳	۱٬۰۴۲٫۴
		ناحیه دیر علیا	پورتنۍ دير ولسوالۍ‎	ضلع دیر بالا	۳٬۶۹۹	۱٬۰۸۳٬۵۶۶	۲۹۲٫۹ ۲۹۲٫۹
		ناحیه دیر وسطی	منځني دير ولسوالۍ‎	ضلع دیر وسطی	۱٬۴۸۳	۴۸۸٬۵۴۳	۳۲۹٫۴
		ناحیه سوات	سوات ولسوالۍ‎	ضلع سوات	۵٬۳۳۷	۲٬۶۸۷٬۳۸۴	۵۰۳٫۶
		ناحیه شانگله	شنګله ولسوالۍ‎	ضلع شانگلہ	۱٬۵۸۶	۸۹۱٬۲۵۲	۵۶۲٫۰
		ناحیه ملاکند	ملاکنډ ولسوالۍ‎	ضلع ملاکنڈ	۹۵۲	۸۲۶٬۲۵۰	۸۶۸٫۱
بخش مردان	مردان څانګه‎ مردان ڈویژن	ناحیه صوابی	صوابۍ‎ ولسوالۍ‎	ضلع صوابی	۱٬۵۴۳	۱٬۸۹۴٬۶۰۰	۱٬۲۲۸٫۰
		ناحیه مردان	مردان ولسوالۍ‎	ضلع مردان	۱٬۶۳۲	۲٬۷۴۴٬۸۹۸	۱٬۶۸۱٫۴
بخش هزاره	هزاره څانګه‎ ہزارہ ڈویژن	ناحیه ابوت‌آباد	ايبټ اباد ولسوالۍ‎	ضلع ایبٹ آباد	۱٬۹۶۷	۱٬۴۱۹٬۰۷۲	۷۲۱٫۶
		ناحیه آلایی	الائي ولسوالۍ‎	ضلع آلائی	۸۰۴	۲۱۸٬۱۴۹	۲۷۱٫۳
		ناحیه بتگرام	بټګرام ولسوالۍ‎	ضلع بٹگرام	۱٬۳۰۱	۵۵۴٬۱۳۳	۴۲۵٫۹
		ناحیه تور غر	تور غر ولسوالۍ‎	ضلع تورغر	۴۵۴	۲۰۰٬۴۴۵	۴۴۱٫۶
		ناحیه کولیی پالس	کولی پالس ولسوالۍ	ضلع کولئی پالس	۱٬۴۱۰	۲۸۰٬۱۶۲	۱۹۸٫۷
		ناحیه کوهستان سفلی	ښکته کوهستان ولسوالۍ	ضلع کوہستان زیریں	۶۴۲	۳۴۰٬۰۱۷	۵۲۹٫۵
		ناحیه کوهستان علیا	پورتنۍ کوهستان ولسوالۍ	ضلع کوہستان بالا	۵٬۴۴۰	۴۲۲٬۹۴۷	۷۷٫۸
		ناحیه مانسهره	مانسهره ولسوالۍ	ضلع مانسہرہ	۴٬۱۲۵	۱٬۷۹۷٬۱۷۷	۴۳۵٫۶
		ناحیه هری‌پور	هريپور ولسوالۍ	ضلع ہری پور	۱٬۷۲۵	۱٬۱۷۴٬۷۸۳	۶۸۱٫۳

شهرستان‌ها

شهرستان‌های (به اردو: اضلاع) این ایالت عبارتند از:

• شهرستان نوشهره
• سوات
• پاراچنار

منابع

• Wikipedia contributors, "North-West Frontier Province," Wikipedia, The Free Encyclopedia,
• ویکی‌پدیای اردو