این یک مقالهٔ خوب است. برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید.

استون‌هنج

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

استون‌هنج
Stonehenge2007 07 30.jpg
استون‌هنج در ۲۰۰۷
استون‌هنج در Wiltshire قرار گرفته‌است
استون‌هنج
جایگاه استون‌هنج در منطقهٔ ویلتشر
موقعیت ویلتشر، انگلستان
مختصات ۵۱°۱۰′۴۳٫۸۴″ شمالی ۱°۴۹′۳۴٫۲۸″ غربی / ۵۱٫۱۷۸۸۴۴۴°شمالی ۱٫۸۲۶۱۸۸۹°غربی / 51.1788444; -1.8261889مختصات: ۵۱°۱۰′۴۳٫۸۴″ شمالی ۱°۴۹′۳۴٫۲۸″ غربی / ۵۱٫۱۷۸۸۴۴۴°شمالی ۱٫۸۲۶۱۸۸۹°غربی / 51.1788444; -1.8261889
نوع یادمان
تاریخ
جنس سارسِن، سنگ کبود
ساخته شده استون‌هنج یک: ۳۱۰۰ پ.م.
استون‌هنج دو: حدود ۲۶۴۰ پ.م. تا ۲۴۸۰ پ.م.
استون‌هنج سه: حدود ۲۴۷۰ پ.م. تا ۲۲۸۰ پ.م.
رها شده به‌تدریج از حدود ۱۵۲۰ پ.م.
ادوار دوران نوسنگی
عصر برنز
اطلاعات بیشتر
تاریخ‌های حفاری جرج باکینگهام (۱۶۲۰)، ویلیام استاکلی (دههٔ ۱۷۲۰)، ویلیام کانینگتون و ریچارد هور (۱۷۹۷–۱۸۱۰)، فلندرز پتری (۱۸۷۴)، چارلز داروین (۱۸۷۷)، ویلیام گولند (۱۹۰۱–۱۹۰۲، ویلیام هاولی (۱۹۱۹–۱۹۲۶)، ریچارد اتکینسون (۱۹۵۰–۱۹۷۸)، مایک پیتس (۱۹۷۹–۱۹۸۰)، مایک پارکر پیرسون (۲۰۰۳)، تیموتی دارویل و جفری وین‌رایت (۲۰۰۸)
مالکیت تاج‌وتخت بریتانیا
مدیریت مؤسسهٔ میراث انگلستان
وبگاه stonehengeandaveburywhs.org
نام رسمی استون‌هنج، ایوبری، و محوطه‌های مرتبط
نوع فرهنگی تاریخی
زمینه ۱، ۲، ۳
نامزد ۱۹۸۶ (دهمین جلسه)
شمارهٔ ارجاع ۳۷۳
منطقه اروپا و آمریکای شمالی

استون‌هنج[الف] یادمانی پیشاتاریخی است در دشت سالزبری ویلتشر در جنوب انگلستان. این اثرِ بازمانده از دوران نوسنگی و عصر برنز، حلقه‌ای از سنگ‌افراشت‌های سارسِنی را شامل می‌شود که به دور مجموعه‌ای نعل‌اسبی، مرکب از پنج سه‌سنگ سارسِنی برش‌خورده، قد کشیده‌اند. روی سنگ‌افراشت‌ها سنگ‌هایی افقی جای داشته که با اتصال کام و زبانه به یکدیگر محکم شده و در ارتفاع شش متری تشکیل حلقه‌ای پیوسته داده بوده‌اند. بین سنگ‌های سارسِن، مجموعه‌هایی از سنگ کبود قرار دارد که تنها منبعش در جزیرهٔ بریتانیا تپه‌های پرسلی ولز (۲۵۰ کیلومتری غرب استون‌هنج) است. سنگ‌های استون‌هنج داخل ساختاری خاکی جای دارند که دربرگیرندهٔ شیاری دایره‌ای به قطر حدوداً صد متر و حلقه گودال‌هایی نسبتاً هم‌مرکز است.

بنابر شواهد باستان‌شناختی، دشت سالزبری پیش از برپایی استون‌هنج هم منطقه‌ای با اهمیت آیینی بوده‌است. بااین‌حال پژوهشگران دربارهٔ کاربرد استون‌هنج اجماعی ندارند و هنوز دربارهٔ آن نظریاتی نو عرضه می‌کنند. در قرون وسطی، افسانه‌هایی بود که استون‌هنج را با مرلین و اسطورهٔ شاه آرتور مرتبط می‌ساخت و تا برآمدن رنسانس محبوب ماند. در قرون جدید، عتیقه‌شناسان استون‌هنج را معبدی مربوط به دروئیدها می‌دانستند که پیشه‌ورانی والاتبار در میان بومی‌های بریتانیایی بودند. امروزه باستان‌شناسان عمر استون‌هنج را دستکم دو هزار سال قدیمی‌تر از دروئیدها می‌دانند و هر گونه مناسبت بین دروئیدها و استون‌هنج را رد می‌کنند. بااین‌همه نام استون‌هنج قرن‌ها به اشتباه با دروئیدها گره خورده و امروزه دروئیدگرایان (پیروان معنویتی منسوب به پگانیسم مدرن که در سال ۱۷۸۱ بنیان شده) استون‌هنج را پرستشگاه خود می‌دانند. برخی ستاره‌شناسان هم بر آنند که استون‌هنج یک رصدخانه و تقویم پیچیده است و سازندگان استون‌هنج دانسته‌های ریاضیاتی لازم را برای پیش‌بینی رویدادهای آسمانی کسب کرده بودند. تفسیرهای ستاره‌شناسانه استون‌هنج با وجود بی‌دقتی‌هایی که دارند هنوز هم محبوب مانده‌اند.

به باور باستان‌شناسان، استون‌هنج طی چهارده–پانزده قرن برپا شده و هفتاد نسل در ساختن آن کوشیده‌اند. آن‌ها این روند طولانی و پیچیده را به سه مرحله تقسیم می‌کنند: «استون‌هنج یک»، یا ایجاد شیاری مدور به قطر حدوداً صد متر و استقرار سنگ هیل و سنگ‌های جلوس (حدود ۳۱۰۰ پ.م.)؛ «استون‌هنج دو»، یا سرشتن دو حلقه از سنگ‌های کبود، ساخت دو شیار کشیده موسوم به کورسوس، و احتمالاً برپایی سازه‌هایی چوبی درون شیار مدور (حدود ۲۶۴۰ تا ۲۴۸۰ پ.م.)؛ و «استون‌هنج سه»، یا ایجاد سه‌سنگ‌های سارسِنی (۲۴۷۰ تا ۲۲۸۰ پ.م.). این مراحل در دورهٔ پیشاتاریخی موسوم به نوسنگی[ب] وقوع یافت. بعدها، در حدود سال ۱۵۰۰ پ.م. (در عصر برنز)، دو حلقه گودال به دور سه‌سنگ‌های سارسنی حفر شد که امروزه به گودال‌های ایگرگ و زد معروف است و هدف از حفر آنان معلوم نیست.

با ظهور عصر آهن در جزیرهٔ بریتانیا و فروپاشی آیین‌های اجتماعی پیشین، استون‌هنج به دست فراموشی سپرده شد و رو به ویرانی نهاد. بسیاری از سنگ‌های کبود و سارسِن استون‌هنج را هم، عمدتاً در دوره‌های رومی و قرون وسطایی انگلستان، سرنگون کرده، شکسته، یا برده‌اند. استون‌هنج امروزی تا حد زیادی محصول بازسازی آن در قرن بیستم است. بااین‌حال در قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم تلاش‌ها برای محافظت از استون‌هنج و مطالعهٔ آن با مقاومت مالکان حریم استون‌هنج روبرو شده بود. این تلاش‌ها در نهایت در سال ۱۹۱۸ به ثمر نشست و دولت بریتانیا استون‌هنج را تصاحب کرد. همچنین در سال ۱۹۸۶ یونسکو استون‌هنج و محوطهٔ اطرافش را به فهرست میراث جهانیش افزود.

امروزه استون‌هنج یکی از شناخته‌شده‌ترین سازه‌های پیشاتاریخی جهان و پذیرای سالانه بیش از یک میلیون گردشگر است.

بستر استون‌هنج

تقاطع جاده‌های A303 و A344 در ویلتشر انگلستان. استون‌هنج در پس‌زمینه دیده می‌شود.

استون‌هنج در در ۳٫۲ کیلومتری غرب آمسبوری و ۱۳ کیلومتری شمال سالزبری در دشت سالزبری ویلتشر در جنوب انگلستان جای دارد. محوطهٔ امروزیش مثلثی است به مساحت ۴۶٬۹ هکتار که از دو طرف با جاده‌های اصلی A303 و A344 و از طرف دیگر با راه لارکهیل محصور است.[۱]

دشت سالزبری از ۰۷۰۰۰ ۷۰۰۰ (پ.م) سکنه داشته و از هزار سال پیش از ساخته‌شدن استون‌هنج هم منطقه‌ای با اهمیت آیینی بوده‌است.[۲][۳] محوطهٔ استون‌هنج، که شیب ملایمی از شمال به شرق دارد، نه مکانی برجسته است و نه جایی که ساختن بر آن آسان باشد.[۴] ازین‌رو انتخاب آن برای ساخت استون‌هنج دلیل عملکردی ندارد، و باور باستان‌شناسان را مبنی بر مهم و معنی‌دار بودن محوطه پیش از استون‌هنج را تقویت می‌کند.[۴] بین ۰۸۵۰۰ ۸۵۰۰ (پ.م) تا ۰۶۷۰۰ ۶۷۰۰ (پ.م)، به روزگار میان‌سنگی، ستون‌هایی چوبی در این دشت افراشته شده بودند که احتمالاً کاربرد آیینی داشته‌اند.[۵] در شعاع پنج کیلومتری از استون‌هنج، حدود ۱۷ گورپشتهٔ کشیده قرار گرفته‌اند که زمانی گورهای دسته‌جمعی بوده‌اند. نمای این تپه‌ها با گچ سفید اندود شده بوده. در اواخر دوران نوسنگی، هر کدام از آن‌ها هزار سال قدمت داشتند و هم‌زمان با آغاز ساخت استون‌هنج از رونق افتاده‌اند.[۵]

مردمانی که در دشت سالزبری می‌زیسته‌اند کشاورز و یکجانشین بوده‌اند. قامت آن‌ها از اهالی امروزی بریتانیا کوتاه‌تر بوده و نیز عمری کوتاه‌تر داشته‌اند. گاو، خوک، و سگ اهلی می‌کردند، غلات می‌کاشتند، سفال و پیکان چخماقی می‌ساختند، و جهان آن‌ها در مرزهای دشت سالزبری پایان می‌یافت.[۶]

ساختمان استون‌هنج

نقشه استون‌هنج؛
راهنما:     سنگ‌های سارسن     سنگ‌های کبود۱- سنگ برواره
۲ و ۳- «گورپشته‌های» بدون قبر
۴- سنگ کشتار افتاده ۴٫۹ متر طول
۵-سنگ هیل
۶- دو تا از چهار سنگ جلوس باقیمانده
۷-شیار دایره‌ای محیطی
۸-کرانهٔ داخلی شیار
۹-کرانهٔ خارجی شیار
۱۰-کورسوس‌ها، حدود سه کیلومتر از دو ردیف موازی خندق
۱۱-حلقه‌ای از ۳۰ گودال، معروف به گودال‌های ایگرگ
۱۲- حلقه‌ای از ۲۹ گودال، معروف به گودال‌های زد
۱۳- حلقه‌ای از ۵۶ گودال، معروف به گودال‌های اوبری
۱۴-ورودی کوچک جنوبی

استون‌هنج دربردارندهٔ مجموعه‌هایی حلقه‌ای و نعل‌اسبی از سنگ‌های سارسنی و کبود است که داخل ساختاری خاکی شامل شیاری مدور و حلقه گودال‌هایی نسبتا هم‌مرکز جای دارند.

ساختار خاکی

  • شیار دایره‌ای: محوطهٔ استون‌هنج با شیاری دایره‌ای به قطر ۹۷٫۵۰ مشخص می‌شود که خاک آن را در دو کرانهٔ داخلی و خارجی‌اش دپو کرده‌اند. این دایره در شمال شرقی منقطع شده تا ورودی وسیعی را مشخص کند و انقطاع کوچکی نیز در جهت جنوب دارد.[۷]
  • «گورپشته»های شمالی و جنوبی: در حدود شمالی و جنوبی شیارِ دایره‌ای، دو گودی گرد قرار داشته که عتیقه‌شناسان از آن‌ها با عنوان «گورپشته» یاد می‌کردند، اما هیچ‌کدام گورپشته نیستند. هاولی در سال ۱۹۲۸ از آنها با عنوان «گورپشته‌های کذایی»[پ] نام می‌برد. هدف و تاریخ حفر این «گورپشته»ها معلوم نیست ولی از دپوی خاک در محیط «گورپشتهٔ» شمالی اینگونه به نظر می‌رسد که اینها پیش از شیار دایره‌ای محیطی حفر شده بودند. همچنین کف «گورپشتهٔ» جنوبی با گچ اندود شده بوده‌است.[۸]
  • گودال‌های اوبری:[ت] حلقه‌ای از ۵۶ گودال، که در فاصلهٔ حدوداً ۵ متری در کرانهٔ داخلی شیار دایره‌ای قرار دارند. گودال‌های اوبری احتمالاً برای برپا کردن ستون‌های چوبی حفر شده بودند. امروزه ۳۲ تا از این گودال‌ها کاوش شده‌است.[۹]
نقشه و شماره‌گذاری حلقه‌های ایگرگ و زِد در رابطه با سه‌سنگ‌های سارسنی اصلی استون‌هنج
  • گودال‌های ایگرگ و زد: دو حلقهٔ (نسبتاً) هم‌مرکز که به دور حلقهٔ سه‌سنگ‌های سارسنی حفر شده‌اند. حلقهٔ بیرونی (ایگرگ) شامل ۳۰ گودال و حلقهٔ درونی (زِد) شامل ۲۹ گودال است. قطر حلقهٔ ایگرگ ۵۴ متر و حلقهٔ زد ۳۹ متر است. حلقهٔ ایگرگ اندکی پیش از حلقهٔ زد حفر شده. میانگین ابعاد گودال‌ها ۱٫۷ متر × ۱٫۱۴ متر در بالا و ۱ متر × ۰٫۵ متر در کف است. در این گودال‌ها هرگز ستونی گذارده نشده و اثری از خاکستر هم در آن‌ها یافت نمی‌شود.[۱۰] هدف از حفر این گودال‌ها نیز معلوم نیست.[۱۱] امروزه ۱۸ تا از حلقه‌های ایگرگ و ۱۶ تا از گودال‌های زد کاوش شده‌اند.[۱۲]

ساختار سنگی

وضع کنونی و شماره‌گذاری سنگ‌های حلقه‌های مرکزی و مجموعه‌های نعل‌اسبی در استون‌هنج.     سنگ‌های سارسن ایستاده     سنگ‌های سارسن افتاده     سنگ‌های کبود ایستاده     سنگ‌های کبود افتاده

امروزه ۹۳ سنگ یا قطعه‌سنگ را در استون‌هنج می‌توان دید که هر کدام با شماره‌ای مشخص می‌شوند.

  • سنگ‌های سارسنی: به نظر می‌رسد حلقهٔ بیرونی سارسنی قرار بوده مجموعه‌ای از ۳۰ سنگ سارسِنی برش‌خوردهٔ ایستاده (ستون) و ۳۰ سنگ افقی (تیر) باشد که حلقه‌ای پیوسته را در ارتفاع شش متری از سطح زمین تشکیل می‌دادند. ازین تعداد ۱۷ ستون و شش تیر باقی مانده. داخل حلقهٔ سارسنی بیرونی، پنج سه‌سنگ منفصل به شکل نعل‌اسبی (دو تا در طرفین و یکی، که موسوم به «سه‌سنگ بزرگ» است، در انتها) قرار می‌گرفته‌اند. امروزه تنها سه‌تا از این سه‌سنگ‌ها مانده، از «سه‌سنگ بزرگ» تنها یک ستون (سنگ شمارهٔ ۵۶) برپاست، و ستون دیگر و تیر آن در نزدیکی افتاده‌اند.[۱۳][۱۴] بااین‌حساب اگر کار ساخت استون‌هنج به پایان رسیده باشد حلقهٔ سارسنی و مجموعهٔ نعل‌اسبی شامل ۷۵ خرسنگ سارسنی بوده. در شمال شرقی محوطه و در ۷۶ متری از مرکز حلقهٔ سارسنی، سنگ هیل (سنگ شمارهٔ ۹۶) قرار دارد و ممکن است در مجاورت آن سنگ دیگری بوده باشد.[۱۳][۱۵] بین حلقهٔ سارسنی و سنگ‌هیل، خرسنگ افتاده‌ای (سنگ شمارهٔ ۹۵) هست که (به غلط) به سنگ کشتار معروف است و ۴٫۹ متر طول دارد.[۱۵] در چهار گوشهٔ مستطیلی محاط در شیار بیرونی، چهار سنگ جلوس قرار گرفته‌اند که دو تای آن‌ها (سنگ‌های شمارهٔ ۹۳ و ۹۱) تا به امروز مانده‌اند. از روی گودال‌ها حدس زده می‌شود که ۵–۱۰ سنگ سارسِن دیگر در استون‌هنج بوده باشد که امروزه اثری از آن‌ها نیست.[۱۴]
  • سنگ‌های کبود: حلقه‌ای از سنگ‌های کبود بین حلقهٔ سارسنی بیرونی و مجموعهٔ نعل‌اسبی قرار می‌گرفته. همچنین در داخل مجموعهٔ نعل‌اسبی سارسنی، مجموعه‌ای نعل‌اسبی از سنگ‌های کبود قرار داشته که از سنگ‌های کبودِ حلقهٔ بیرونی برش‌خورده‌تر بوده‌اند و از سمت باز به سمت بستهٔ نعل‌اسب بلندتر می‌شدند. تخمین زده می‌شود در کل ۸۰ سنگ کبود در استون‌هنج بوده که امروز ۲۹ تای آن‌ها را می‌توان دید.[۱۳]
  • ماسه‌سنگ: سنگ شمارهٔ ۸۰ (سنگ برواره) ماسه‌سنگی است بنفش و سبز که در میانهٔ مجموعهٔ نعل‌اسبی قرار گرفته و اصالت آن معلوم نیست.[۱۴] سنگ شمارهٔ ۵۵ (یک خرسنگ سارسِنی) قبلاً روی آن سقوط کرده بوده و در سال ۱۹۰۱ سرپا شده‌است.

روند ساخت استون‌هنج

روند ساخت استون‌هنج
-3500 —
-3000 —
-2500 —
-2000 —
-1500 —
-1000 —
-500 —
0 —
 
 
 
 
 
 
آخرین ساخت‌وسازها
میلاد مسیح
استون‌هنج سه
استون‌هنج یک
استون‌هنج دو

استون‌هنج در گذر چهارده-پانزده قرن برپا شده‌است و هفتاد نسل در ساختن آن کوشیده‌اند.[۶] باستان‌شناسان روند مدید و پیچیدهٔ برپایی آن را به سه مرحله تقسیم می‌کنند: استون‌هنج یک (۳۱۰۰ پ. م)، استون‌هنج دو (۲۶۴۰ تا ۲۴۸۰ پ. م)، و استون‌هنج سه (۲۴۷۰ تا ۲۲۸۰ پ. م).

استون‌هنج یک

شیار دایره‌ای و گودال‌های اوبری
سنگ هیل در سال ۲۰۰۹

استون‌هنج یک، که امروزه به‌زحمت قابل تشخیص است، حدود ۳۱۰۰ پ.م. ساخته شد. این تاریخ یکی از معدود معلوماتی دربارهٔ استون‌هنج است که باستان‌شناسان بر آن اجماع دارند.[۴] در آغاز شیاری دایره‌ای به قطر ۹۷٫۵۰ متر در زمین ایجاد شد که در ساخت‌وسازهای بعدی دست‌نخورده ماند.[۱۶] این دایره را با پرگاری بزرگ کشیده‌اند، که احتمالاً طنابی از جنس پوست گاو و متصل به شاخه‌ای چوبی در مرکز دایره بوده‌است.[۱۶] سازندگانِ شیار محیطِ دایره را با گچ مشخص کردند، آن را با ابزارهای چخماقی و شاخ گوزن یا گاو کندند، و خاک را در دو کنارهٔ آن گرد آوردند.[۱۶] در کف این شیار نیز شاخ‌های گوزن و گاو و ابزارهای چخماقی — قدیمی‌تر و مصیقل‌تر از ابزارهایی که برای کندن به‌کار رفته — قرار داشته‌است.[۱۷] شیار دایره‌ای پیوسته‌است و تنها در یک جا (در شمال شرقی محوطه) قطع می‌شود. دو خرسنگ کوچک در دو سوی این انقطاع ورودی استون‌هنج را تعریف می‌کنند.[۱۶]

چند متر بیرون از ورودی، تک سنگ برجسته و خاکستری رنگی از جنس سارسن افراشته شده‌است که به سنگ هیل[ث] معروف است.[۱۶] در قرن هجدهم میلادی کشف شد که اگر کسی در بامداد انقلاب تابستانی در مرکز شیار دایره‌ای بایستد و به سوی سنگ هیل نگاه کند، طلوع خورشید را مماس بر وجه چپ این حجم خواهد دید.[۱۶] مایک پیتس حدس می‌زند سنگ دیگری مشابه و در مجاورت سنگ هیل قرار داشته و طلوع خورشید در انقلاب تابستانی از میان این دو سنگ مشاهده می‌شده‌است.[۱۹] در گوشه‌های مستطیلی عمود بر محور طلوع خورشید نیز چهار سنگ قرار داده شده‌است که با عنوان سنگ‌های جلوس[ج] شناخته می‌شوند.[۱۶] امروزه دو تا از این چهار سنگ باقی مانده. نظریات متعددی در مورد علت وجود سنگ‌های جلوس هست (از جمله اینکه این سنگ‌ها منطبق با تصویر صورت فلکی شکارچی جای گرفته‌اند)، ولی دقت این نظریات مورد مناقشه است.[۲۰] برخی پژوهشگران نیز برپایی سنگ هیل و سنگ‌های جلوس را مربوط به استون‌هنج دو یا سه می‌دانند.[۲۱]

به نظر می‌رسد که این‌ها (شیار دایره‌ای، سنگ هیل، و سنگ‌های جلوس) همهٔ کاریست که در مرحلهٔ نخست ساختن استون‌هنج انجام شده‌است.[۱۶] پیشتر باور بر این بود که در فاصلهٔ بین استون‌هنج یک و استون‌هنج دو محوطه رها شده‌باشد، ولی یافته‌های جدید این نظریه را رد می‌کنند.[۲۲]

استون‌هنج دو

طرح ویلیام استاکلی از بال غربی کورسوس‌های استون‌هنج

حدود چهارصد سال پس از استون‌هنج یک، بین سال‌های ۲۶۴۰ تا ۲۴۸۰ پ. م.، و احتمالاً هم‌زمان با تغییرات اجتماعی و جمعیتی در دشت سالزبری،[۲۲] توسعه‌هایی در استون‌هنج صورت گرفت که به استون‌هنج دو موسوم است. یک جفت خندق گچی موازی، شبیه همان که محیط استون‌هنج را تعریف می‌کردند، از ورودی محوطه تا رود ایوون در سه کیلومتری استون‌هنج کشیده شد تا مسیری را به عرض هشت متر تعریف کند. این دو مسیر به کورسوس[چ] معروفند.[۱۶] هدف از ساخت کورسوس‌ها معلوم نیست و از غریب‌ترین رازهای استون‌هنج به‌شمار می‌رود.[۵]

در میان شیار دایره‌ای، دو حلقه از جنس سنگ‌های کبود شکل داده شده که هم‌محور با کورسوس یک ورودی نشانه‌گذاری شده داشته‌اند.[۱۶] نکتهٔ قابل‌توجه در مورد سنگ‌های کبود این است که تنها منبع آن‌ها در جزیرهٔ بریتانیا تپه‌های پرسلی ولز است که دستکم ۲۵۰ کیلومتر با استون‌هنج فاصله دارد.[۱۶] در ساخت استون‌هنج دو، سنگ‌های کبود باید از راه دریا به رود ایوون منتقل می‌شدند و از آنجا تا استون‌هنج کشیده می‌شدند.[۱۶] برخی باستان‌شناسان این امر را دلیل ساخت کورسوس‌ها می‌دانند.[۱۶] به باور مایک پارکر پیرسون سنگ‌های کبود نماد موروثی ساکنان غرب بریتانیا در آن دوره بوده‌اند و «آوردنشان به دشت سالزبری نشانهٔ اتحاد دو قوم نوسنگی ساکن در جنوب این سرزمین به حساب می‌آید.»[۳]‏ برخی از باستان‌شناسان نیز بر آن بودند که سنگ‌های کبود بدون دخالت انسانی و توسط یخچال‌های طبیعی جابجا شده‌اند، اما کشف ابزارهایی در دو معدن در تپه‌های پرسلی در سال ۲۰۱۵ تا حد زیادی این نظریه را رد کرد.[۲۳] زمان رسیدن سنگ‌های کبود، ترتیب برپا شدنشان، حرکتشان، و بازبرپایی آن‌ها محل مباحثهٔ باستان‌شناسان است.[۲۳]

به‌نظر می‌رسد در استون‌هنج دو سازه‌هایی چوبی در درون شیار دایره‌ای برپا شده‌باشد، ولی اغلب شواهد مربوط به آن در گذر سالیان از بین رفته‌است.[۱۶]

استون‌هنج سه

تصویر سه‌بعدی از استون‌هنج. آبی: خرسنگ‌ها، قرمز: محورهای نجومی سایت، سفید: خاک

دشواری انتقال سنگ‌های کبود در مسیر طولانی بین تپه‌های پرسلی و دشت سالزبری موجب شد تا استفاده ازین سنگ‌ها پیش از کامل شدن حلقه‌ها کنار گذاشته شود و آرایشی نو برای استون‌هنج در نظر گرفته شود که به استون‌هنج سه معروف است.[۱۶] تصویری که امروزه از سازهٔ استون‌هنج وجود دارد مربوط به سه‌سنگ‌های سارسِنی برپاشده در این مرحله استون‌هنج است[۲۳] که حدوداً بین ۲۴۷۰ تا ۲۲۸۰ پ.م. بر پا شد. ازین رو سازهٔ استون‌هنج کم‌وبیش معاصر پایان دوران اهرام‌ها در مصر و شهر اور در میانرودان است.[۲۴]

این خرسنگ‌های عظیم، که چندین برابر بزرگتر از سنگ‌های کبود بودند، از مارلبوروی ویلتشر استخراج می‌شدند[۱۶] و به سارسِن[ح] موسومند. سنگ‌ها در همان معدن برش می‌خوردند و سپس منتقل می‌شدند.[۱۶] سارسِن‌ها به شکل سه‌سنگ (سازه‌ای که از دو سنگ عمودی فرورفته در زمین [ستون] و یک سنگ افقی قرار گرفته بر روی آن دو [تیر] تشکیل شده) در حلقه‌ای از گودال‌ها نظم می‌گرفتند و برای مقاوم کردنشان روی آن‌ها دایره‌ای جای می‌گرفت تا یک تاج بسته در ارتفاع شش متری از سطح زمین شکل بگیرد.[۱۶] تیرهای سه‌سنگ‌ها با اتصال کام و زبانه و تیرهای اضافی به یکدیگر محکم می‌شدند تا تشکیل حلقه‌ای پیوسته بدهند.[۲۶][۲۷][۲۸] این تکنیک‌ها عمدتاً مربوط به ساخت‌وساز چوبی هستند، و به گفتهٔ رزمری هیل «استون‌هنج سازه‌ای چوبی است که با سنگ ساخته شده.»[۲۹] فرانک چینگ نیز روند ساخت حلقهٔ سارسنی استون‌هنج را «نجاری با سنگ» می‌داند.[۳۰]

نقشه نهایی با یک مجموعهٔ نعلی شکل داخل دایره تکمیل می‌شود که از پنج سه‌سنگ جدا از هم تشکیل شده‌است.[۱۱] مجموعه نعلی شکل به سوی کورسوس و مسیر مقدس طلوع آفتاب در انقلاب تابستانی قرار می‌گرفت.[۱۶] سنگ‌های کبودی که قرن‌ها پیش‌تر (برای ساخت استون‌هنج دو) به محوطه منتقل شده بودند هم بین دایرهٔ داخلی و مجموعهٔ نعلی شکل قرار گرفتند.[۱۶] همچنین تک خرسنگ دومتری ماسه‌سنگی، که امروزه موسوم به سنگ برواره است، در وسط مجموعهٔ نعلی سه‌سنگ‌های سارسنی جای گرفت.

کسی نمی‌داند که آیا کار بر روی این یادمان سنگی یه پایان رسید یا خیر. سنگ سارسن ۲ برای نگه داشتن تیر زیادی کوچک است و ازین‌رو برخی باستان‌شناسان بر این باورند که با تمام شدن سنگ‌های بزرگ، کار بر روی استون‌هنج ناتمام مانده.[۲۶][۲۹] اگر کار بر روی استون‌هنج تمام شده‌باشد، یادمان شامل سی عدد سنگ سارسن ایستاده بوده که در فواصل یکسان چیده شده‌اند، به جز سنگ ۱ و سنگ ۳۰ که فاصله‌ای بیشتر داشته‌اند تا بر ورودی شمال‌شرقی تأکید شود.[۲۹]

توسعه پس از استون‌هنج سه (۲۲۸۰ تا ۱۵۲۰ پ. م)

در نهایت آخرین تغییرات انجام شده در استون‌هنج قرن‌ها بعد در حدود ۰۱۵۰۰ ۱۵۰۰ (پ.م) با حفر دو حلقه (به‌نسبت) هم‌مرکز از گودال‌ها (معروف به حلقه‌های ایگرگ و زِد) انجام شد. حلقهٔ بیرونی (ایگرگ) شامل ۳۰ گودال و حلقهٔ درونی (زِد) شامل ۲۹ گودال است. قطر حلقهٔ ایگرگ ۵۴ متر و حلقهٔ زد ۳۹ متر است. حلقهٔ ایگرگ اندکی پیش از حلقهٔ زد حفر شده. در این گودال‌ها هرگز ستونی گذارده نشده و اثری از خاکستر هم در آن‌ها یافت نمی‌شود.[۱۰] هدف از حفر این گودال‌ها نیز معلوم نیست.[۱۱]

به نظر می‌رسد پس از این تاریخ دیگر ساخت‌وسازی در استون‌هنج صورت نگرفته‌باشد.[۱۰]

پیشینه تاریخی استون‌هنج

یکی از اولین تصاویر کشیده‌شده از استون‌هنج، از کتاب «سرگذشت جهان» نگاشتهٔ سال ۱۴۴۱ میلادی. تصویر چهار سه‌سنگ ایستاده را نمایش می‌دهد و به‌وضوح به ساختار کام‌وزبانه‌ای آن‌ها اشاره دارد.

معلوم نیست که چه‌مدت پس از ساخت حلقه‌های ایگرگ و زد از استون‌هنج استفاده می‌شده‌است، ولی حدس زده می‌شود که زمانی کوتاه بوده باشد. به‌نظر می‌رسد در اثر تغییر اقلیم و سرد شدن آب‌وهوا، فرهنگ سازندهٔ استون‌هنج به جامعه‌ای روستانشین تنزل یافته باشد که توان ادامه دادن دستاوردهای معمارانهٔ پیشینیان خود را نداشته.[۳۰] در این زمان دوران نوسنگی و عصر برنز جای خود را به‌تدریج به عصر آهن می‌دهد و آیین‌های اجتماعی که دو هزار سال بر زندگی افراد حکمران بود از هم فرو می‌پاشد.[۳۱] فرهنگ دروئیدی که بعدها جایگزین سازندگان استون‌هنج شد نیز اثر معمارانهٔ قابل‌توجهی از خودش بر جای نگذارده‌است.[۳۰] تاریخ استون‌هنج پس از این زمان تا ۳۶۰۰ سال بعد، که بازسازی استون‌هنج آغاز شد، سرشار از بی‌توجهی و ویرانی است: سنگ‌ها می‌افتادند یا برده می‌شدند و جاده‌ها، حیوانات، و کشاورزان هر یک به نوبهٔ خود به این یادمان آسیب رسانده‌اند.[۳۱]

استون‌هنج در قرون وسطی

ساخت استون‌هنج با کمک جادوی مرلین. تصویرسازی در کتاب رومیِ بروت اثر وس، بین سال‌های ۱۳۲۵ و ۱۳۵۰ میلادی.

به‌دنبال متوقف شدن ساخت‌وساز استون‌هنج در حدود ۰۱۶۰۰ ۱۶۰۰ (پ.م)، برای بیش از دو هزار سال سکوت بر آن حاکم شد. با ابداع خط پیشاتاریخ جای خود را به تاریخ باستان داد، بی‌آنکه یادی از استون‌هنج ثبت شود. هیچ‌یک از وقایع‌نگاران رومی نیز از استون‌هنج نام نبرده‌اند.[۳۲] در آثار قرون وسطای آغازین هم اثری از استون‌هنج نیست. تنها پس از حمله نرمن‌ها به انگلستان است که یادی از این اثر می‌شود. هنری هانتینگدون در تاریخ انگلستان (نگاشتهٔ ۱۱۳۰ میلادی) به استون‌هنج اشاره‌ای می‌کند و آن را از شگفتی‌های آن کشور می‌داند.[۳۲] در این روزگار دو روایت مرتبط با استون‌هنج نقل می‌شود. یکی داستان بروتوس تروایی از پسران انئید است که می‌گفتند «بریتانیا» از نام او گرفته شده، و دیگری داستان یوسف الرامی که در افسانه‌های قرون وسطی جام مقدس را پس از رستاخیز مسیح به انگلستان می‌آورد و اولین کلیسای مسیحی جزیره را در گلاستونبوری پی می‌ریزد.[۳۲]

در تاریخچه پادشاهان بریتانیا، اثر شبه‌تاریخی جفری مانموث (نگاشتهٔ ۱۱۳۶ میلادی) و منبع اصلی افسانه‌های شاه آرتور و شاه لیر، آمبروس اورلیوس با کمک جادوی مرلین استون‌هنج را به یادمان بریتانیایی‌هایی می‌سازد که هنگیست ساکسونی خیانت‌پیشه به قتل رسانده‌بود و بعدها آرامگاه اوتر پندراگون (پدر شاه آرتور) می‌شود. جفری مانموث ادعا می‌کند «دوستی» برای او «کتاب بریتانیایی بسیار کهن»ی را فراهم کرده و او در نوشتن اثرش بر آن اتکا کرده‌است.[۳۳] اثری از این کتاب در اسناد تاریخی نیست. ویلیام نیوبرگ هم در سال ۱۱۹۰ میلادی در مورد جفری می‌نویسد «هر چیز که این مرد نوشته ساختگی است.»[خ][۳۲] بااین‌حال روایت تاریخچه پادشاهان بریتانیا را دیگران نیز تکرار کردند و تا برآمدن رنسانس و احیای مطالعات کلاسیک در اواخر قرن پانزدهم محبوب ماند.[۳۵]

استون‌هنج در رنسانس و قرون جدید

اولین کاوش‌ها در استون‌هنج در دوران استوارت صورت گرفت. معمار سلطنتی اینیگو جونز گزارشی در مورد این کاوش‌ها نوشت و در پی آن عتیقه‌شناسانی چون والتر چارلتون و جان اوبری تلاش کردند نظریات او را ابطال کنند.[۳۶] نظریهٔ اوبری مبنی بر دروئیدی بودن استون‌هنج به‌سرعت در حافظهٔ جمعی انگلستان جای گرفت.[۳۷] دوران حکومت جرج یکم، دوم، سوم، و چهارم هم همزمان بود با عصر روشنگری اسکاتلند و پیدایش جنبش رمانتیسم. در عصر روشنگری توجه حلقه‌های علمی به استون‌هنج معطوف شد[۳۸]‏ و استون‌هنج برای نخستین بار با روش علمی مطالعه شد. از سوی دیگر رمانتیک‌ها استون‌هنج را به عنوان نمادی بارز از گذشتهٔ ستمگر و خشونت‌بار انگلستان و جهان در آثار خود به کار می‌بردند.[۳۹] با شروع جنگ‌های ناپلئونی در اوایل قرن نوزدهم، آمدوشدِ بریتانیایی‌ها به اروپای قاره‌ای محدود شد و ازین‌رو ایشان نظرشان را به آثار تاریخی و جاذبه‌های گردشگری خود گرداندند.[۴۰] در این زمان، پس از دویست سال کاوش عتیقه‌شناسان، رابطه‌ای جداناپذیر بین استون‌هنج و دروئیدها در ذهن هر بریتانیایی تحصیل‌کرده‌ای شکل گرفته بود.[۴۰]

حکومت ۶۳ سالهٔ ملکه ویکتوریا همزمان بود با اوج انقلاب صنعتی، روش‌مند شدن علم، و اثبات‌گرایی در مطالعهٔ پدیده‌ها.[۴۱] در این دوران جایگاه علم باستان‌شناسی در میان علوم تجربی تثبیت شد و تلاش‌هایی علمی در پژوهش استون‌هنج صورت گرفت، ولی خانوادهٔ آنتروباس که مالک حریم استون‌هنج بود درخواست‌های کاوش در استون‌هنج را رد کرد.[۴۲] در آخرین روز سال ۱۹۰۰ میلادی، سنگ سارسن شمارهٔ ۲۲ که در اثر رفت‌وآمدها شل شده بود در طوفانی فرو افتاد و نعل درگاهش را هم به پایین کشید که در اثر سقوط دو نیم شد. سه هفته بعد از این ملکه ویکتوریا درگذشت و دوران طولانی سلطنت وی به پایان رسید. مطبوعات انگلستان تقارن این دو اتفاق را نشانه‌ای شوم دانستند و وینستون چرچیل بعدها دربارهٔ آن نوشت «انگار واژگونی غول‌آسایی در مسیر تاریخ روی داد.»[۴۳][۴۴][۲۱]

استون‌هنج در قرن بیستم

کارت پستالی که نمایانگر پرواز یک هواپیمای دوباله بر فراز استون‌هنج است.
در زمانهٔ جنگ جهانی دوم، وینستون چرچیل استون‌هنج را به ژنرال آمریکایی جرج مارشال و فرماندار استرالیا ریچارد کیسی نشان می‌دهد.

در مارس ۱۹۰۱ مالک محوطهٔ استون‌هنج، سر ادموند آنتروباسِ پسر، دور استون‌هنج را نرده کشید، مطالبه وجه ورودی کرد، و برای نخستین بار در تاریخ دسترسی آزاد به استون‌هنج محدود شد. این امر اعتراض شدید جوامع باستان‌شناسی انگلستان را در پی داشت.[۴۵] لاباک و فلندرز پتری، تلاش کردند علیه سر ادموند آنتروباسِ اقامهٔ دعوی کنند اما از نظر حقوقی دستشان به جایی بند نبود.[۴۶] بااین‌حال فشار افکار عمومی کارساز شد و در نهایت سر ادموند لزوم اقدام برای محافظت و کاوش در استون‌هنج را پذیرفت، اما پیشنهادهای لاباک و پتری را رد کرد و رو به جامعه محافظت از بناهای باستانیِ ویلیام موریس و معمار فعال در جنبش هنر و پیشه دیتمار بلو آورد.[۴۶] بلو برای حفاری در استون‌هنج ویلیام گولند را استخدام کرد که مهندس معدن بود و در ژاپن حفاری‌های باستان‌شناسانه کرده بود.[۴۶]

با شروع جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴، ارتش ساختمان‌هایی در لارکهیل (در شمال استون‌هنج) ساخت و مدتی بعد نیز پدیده‌ای جدید یعنی یک آشیانهٔ هواپیما در آنجا برپا کرد. پرواز هواپیماها بر فراز استون‌هنج آغاز شد، و چند هواپیما هم در نزدیکی آن سقوط کرد.[۴۷] با ادامهٔ جنگ، چادرهای نظامیان در اطراف استون‌هنج افراشته شد، پروازگاهی در مجاورت آن ساختند، و تانکها از چند متری آن رژه رفتند.[۴۸] در جنگ جهانی دوم نیز همه زمین‌های دولتی زیر کشت رفتند تا در این جنگ فرسایشی به تولید غذا کمک کنند و حریم استون‌هنج نیز خیش کشیده شد.[۴۹]

تقریباً نیمی از خاکبرداری محوطه استون‌هنج (بیشتر در سمت شرقی آن) را ویلیام هاولی بین سال‌های ۱۹۱۹ تا ۱۹۲۶ و ریچارد اتکینسون بین سال‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۸ انجام دادند. یافته‌های کامل کاوش اتکینسون تا سال ۱۹۹۵ منتشر نشد. در این قرن با بهره‌گیری از تاریخ‌گذاری رادیوکربن تاریخ‌نگاری استون‌هنج نیز به‌شکل گسترده‌ای بازبینی شد.[۵۰]

استون‌هنج، دروئیدها، و دروئیدگرایی

تصویرسازی از «سوزاندن مجسمهٔ مرد ویکر» توسط دروئیدها، از «مصور عتیقه‌های بریتانیایی» اثر آیلت سمز (۱۶۷۶)

با اینکه یادمان‌های بریتانیایی جان اوبری تا قرن بیستم به چاپ نرسید، آرای او درباب دروئیدی بودن استون‌هنج با انتشار مصور عتیقه‌های بریتانیایی[د] اثر آیلت سمز در سال ۱۶۷۶ مشهور شد.[۵۱] روایت سمز از دروئیدها آمیخته با اسطوره‌ها و خرافات بود و تصویری جادویی و هیجان‌انگیز از دروئیدها ساخت که تابه‌امروز ادامه دارد.[۵۱] با وجود پیشرفت علم باستان‌شناسی، تا عصر ویکتوریایی دروئیدی بودن استون‌هنج در فرهنگ عامه جا افتاده بود و انتشار آثاری چون تاریخ انگلستان برای کودکان اثر چارلز دیکنز نیز به آن دامن می‌زد. دیکنز در اولین صفحات آن اثر استون‌هنج را «شگفت‌انگیزترین ساختهٔ دروئیدهای باستانی» معرفی می‌کند.[۵۲] وینچنتزو بلینی هم در «اپرای نرما» قهرمان زن داستان را به عنوان کاهن دروئیدی به تصویر می‌کشد. این اپرا امروزه هم با پس‌زمینهٔ استون‌هنج روی صحنه می‌رود.[۵۲] در همین دوران گروه‌های دروئیدگرایان نیز پدید آمدند. این گروه‌ها، که بدواً به تقلید از انجمن‌های فراماسونری شکل گرفته بودند، استون‌هنج را معبد خود می‌دانستند.[۵۳] از اواخر دههٔ ۱۸۸۰ دروئیدگرایان دست به جشن گرفتن انقلاب تابستانی در استون‌هنج زدند. تا اواخر قرن نوزدهم برای مدیریت جمعیت این گردهمایی‌ها به ۱۵ مأمور پلیس نیاز بود.[۵۴] دراین‌میان سر ادموندِ پسر، مالک حریم استون‌هنج، خود به عضویت حلقهٔ باستانی دروئیدها درآمده بود. از دیگر اعضای این گروه می‌توان به وینستون چرچیل و آرتور کانن دویل اشاره کرد. بااین‌حال در ۱۹۱۲ بین سر ادموند و دیگر اعضای حلقه بر سر اینکه آیا اعضای حلقه برای جشن گرفتن انقلاب تابستانی در استون‌هنج باید ورودی بپردازند یا نه دعوایی درگرفت و کار به مداخلهٔ پلیس کشید.[۴۷]

در سال ۱۹۵۶ ریچارد اتکینسون کتابی با عنوان استون‌هنج نوشت[۵۵][۴۹] که تا حدودی در زدودن افسانه‌های دروئیدی در مورد استون‌هنج از حافظهٔ جمعی موفق بود.[۵۶] بااین‌حال جمعیت در جشن‌های انقلاب تابستانی دروئیدگرایان رو به فزونی بود. دروئیدگرایان در ۱۹۵۸ راهپیمایی‌ای به‌هدف خلع سلاح هسته‌ای در استون‌هنج برگزار کردند.[۵۷] از سال ۱۹۷۴ تا سال ۱۹۸۴ نیز در استون‌هنج فستیوال آزاد استون‌هنج برگزار می‌شد. در دههٔ ۱۹۸۰ این فستیوال به رویدادی عظیم مبدل شد تا جایی که در سال ۱۹۸۴ حدود ۳۰۰۰۰ نفر در آن شرکت کردند. در سال ۱۹۸۵ در رویدادی موسوم به نبرد بینفیلد درگیری بین شرکت‌کنندگان و پلیس ویلتشر به خشونت کشیده شد و از ادامهٔ کار این فستیوال ممنوعیت به عمل آمد. پس از این اتفاق دولت بریتانیا برگزاری مراسم انقلاب تابستانی در استون‌هنج را ممنوع کرد[۵۸]‏ و افرادی که سعی در ورود غیرقانونی به استون‌هنج داشتند دستگیر می‌شدند. یکی از رهبران درویدگرایی (آرتور اوتر پندراگون) به مدت چهارده سال از ۱۹۸۵ تا ۱۹۹۹ هر سال به‌خاطر تلاش برای ورود غیرقانونی دستگیر شد. در تابستان ۱۹۸۹ تعداد دستگیرشدگان به ۲۶۰ نفر می‌رسید.[۵۸]‏ در سال ۱۹۹۹ برگزاری این مراسم به صورت محدود از سر گرفته شد[۵۹] و در سال ۲۰۰۰ استون‌هنج در روز انقلاب تابستانی به روی عموم باز شد.

کاوش‌ها در استون‌هنج

تشکیل کپک گیاهی از طریق عمل کرم‌ها، آخرین کتاب چارلز داروین، دربردارندهٔ پژوهش‌هایش در استون‌هنج بود. این کتاب سنگ‌های استون‌هنج را از زوایای ناآشنا نشان می‌دهد و تداعی‌گر رویکرد عملگرایانهٔ ویکتوریایی‌ها در مطالعهٔ پدیده‌ها است.
کاوش‌های سرهنگ ویلیام هاولی در نزدیکی سنگ هیل، سال ۱۹۲۵.

جیمز یکم، پادشاه انگلستان، که خود را مطلع از دستاوردها علمی روز می‌دانست، دستور اولین کاوش باستان‌شناسی در استون‌هنج را صادر کرد.[ذ] جیمز پس از بازدید از استون‌هنج در سال ۱۶۲۰، تلاش کرد قطعهٔ زمین حریم آن را بخرد، ولی مالک حاضر به فروش نشد.[۶۰] جرج باکینگهام، مقرب دربار جیمز، که خود جویای گنج بود، به دستور جیمز گودالی بزرگ در میانهٔ استون‌هنج حفاری کرد و از آن اشیایی خارج کرد که امروزه مفقودند. به گفتهٔ جان اوبری حفاری‌های جرج در استون‌هنج موجب کج شدن سنگ ۵۶ شد.[۶۰] در دههٔ ۱۷۲۰ نیز ویلیام استاکلی کاوش‌هایی در استون‌هنج انجام داد. نقشه‌ای که استاکلی از استون‌هنج و محوطهٔ آن برداشت تا دههٔ ۱۸۹۰ دقیق‌ترین نقشه ازین اثر ماند.[۶۱]

در سوم ژانویهٔ ۱۷۹۷، تصادف دو گاری در فاصله‌ای اندک از استون‌هنج باعث شد اسب گاری‌کشی رم کند، سه‌سنگ غربی را به زمین بیفکند، و تیر آن را بشکند (سه‌سنگ مذکور تا یک قرن بعد به همان حال باقی ماند).[۶۲] ویلیام کانینگتونِ، عتیقه‌شناس و تاجر پارچه‌ای که در فاصلهٔ ده مایلی استون‌هنج می‌زیست، زیر سه‌سنگ مسقوط را بررسی کرد و یافته‌هایش را در رساله‌ای با عنوان گزارش گورپشتهٔ بازشده در ویلتشر[ر] منتشر کرد. رسالهٔ کانینگتون توجه سِر ریچارد هور را به خود جلب کرد. با پشتیبانی مالی هور، کانینگتون دست به کاوشی گسترده و روش‌مندانه در استون‌هنج و محوطه‌های اطراف زد و نتایجش را بین سال‌های ۱۸۱۰ تا ۱۸۱۲ در کتاب تاریخ باستانی ویلتشر[ز] به چاپ رساند.[۶۳]

در دوران حکومت ملکه ویکتوریا کاوش چندانی در استون‌هنج صورت نگرفت.[۶۴] رالف والدو امرسون، که در سال ۱۸۴۷ در انگلستان بود و از استون‌هنج بازدید کرد، از «بوالهوسی بریتانیایی‌ها» در عجب بود چرا که «اهرام را می‌گشایند و نینوا را کشف می‌کنند، اما استون‌هنج خودشان را به خرگوش‌ها سپرده‌اند.»[۶۵][۶۶]‏ البته عدم کاوش در استون‌هنج بیشتر ناشی از مالکیت خصوصی آن بود. در ۱۸۲۴ ولایت آمسبوری به سر ادموند آنتروباس رسید و او همهٔ درخواست‌های کاوش را رد کرد.[۶۷] سر ادموند حامی سرسخت حقوق مالکیت شخصی بود و نه اجازه دخالت در استون‌هنج را به دولت می‌داد و نه مشاورهٔ متخصصان را می‌پذیرفت.[۴۲] بااین‌حال چارلز داروین در تابستان ۱۸۷۷ برای تبیین فعالیت‌های کرم‌های خاکی به استون‌هنج رفت و (با اجازهٔ خانوادهٔ آنتروباس) کاوشی کوچک‌مقیاس در استون‌هنج انجام داد. داروین مقطع عرضی یکی از سنگ‌های سارسن افتاده را رسم کرد و نشان داد که سنگ در گذر هزاران سال به سبب فعالیت کرم‌های خاکی در زمین فرو رفته و سرنگون شده‌است. این طرح در تشکیل کپک گیاهی از طریق عمل کرم‌ها، آخرین کتاب داروین، چاپ شد.[۶۸]

در قرن بیستم تعداد ۱۲۳ کاوش و حفاری در استون‌هنج انجام گرفت که امروزه از برخی از آن‌ها با عنوان «شدیداً مخرب» یاد می‌شود.[۴۶] اولین این کاوش‌ها را ویلیام گولند در سال ۱۹۰۱ انجام داد. حفاری‌ها گولند سبب کشف اطلاعات وسیعی (از جمله ابزارهای استفاده شده در ساخت استون‌هنج) شد.[۶۹] از آنجایی که هیچ ابزار فلزی‌ای در حفاری یافت نشده بود، گولند نتیجه گرفت استون‌هنج سازه‌ای نوسنگی و کار بومی‌های بریتانیا است و پیش از ۱۸۰۰ پ.م. ساخته شده.[۶۹]

در نوامبر ۱۹۱۹ ویلیام هاولی، دستیار سابق ویلیام گولند، دور جدید کاوش‌ها را زیر نظر کمیسیون کار آغاز کرد.[۷۰] کاوش‌های هاولی و دستیارش رابرت نیوال در استون‌هنج هفت سال طول کشید. پژوهش‌گران امروزه نظرات متفاوتی در مورد کاوش هاولی دارند. برخی (از جملهٔ کریستوفر چیپیندیل) آن‌ها را به علت مخرب بودنش فاجعه‌وار دانسته‌اند و دیگران می‌گویند هاولی در واقع جلوی تخریب بیشتر استون‌هنج از سوی عتیقه‌شناسان آماتور را گرفت.[۷۰] به‌هرشکل یافته‌های هاولی تأثیر عمیقی در شناخت استون‌هنج داشت. هاولی و نیوال پنجاه و دو گودال پرشده با گچ یافتند (که تصمیم گرفتند نام آن‌ها را به افتخار جان اوبری گودال‌های اوبری بگذارند) و همچنین حلقه ایگرگ (سی گودال) و زد (بیست و نه گودال) را کشف کردند.[۷۰] بااین‌همه علاقهٔ جوامع باستان‌شناسی به کاوش‌های هاولی به‌تدریج رنگ باخت، چرا که در نوامبر ۱۹۲۲ هاوارد کارتر آرامگاه توت‌عنخ‌آمون در مصر را گشوده بود و توجه این جوامع را قبضه کرده بود.[۷۰] کاوش‌های هاولی در نهایت در سال ۱۹۲۶ تعطیل شد.[۷۰]

کاوش‌ها در ۱۹۵۰ با سه باستان‌شناس حرفه‌ای (ریچارد اتکینسون، استوارت پیگات، و جی.اف.اس. استون) از سر گرفته شد. اتکینسون و همکارانش که از اثرات مخرب کاوش‌های پیشینیانشان در استون‌هنج آگاه بودند، نمونه‌برداری‌های خود را محدود کردند.[۷۱] این کاوش‌ها تا سال ۱۹۷۸ ادامه یافت اما نتایج کامل آن تا سال ۱۹۹۵ چاپ نشد. همچنین در سال‌های ۱۹۷۹ و ۱۹۸۰، مایک پیتس دو حفاری کوچک در نزدیکی سنگ هیل انجام داد و شواهدی مبنی بر وجود سنگ دیگری مشابه و در مجاورت سنگ هیل یافت.[۱۹]

بین سال‌های ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۹ پروژهٔ استون‌هنج ریورساید به رهبری مایک پارکر پیرسون موجب بازبینی بیشتر در بستر و روند توسعهٔ استون‌هنج شد.[۵۰] در سال‌های ۲۰۰۹ و ۲۰۱۰ هم دو حلقه از گودال‌های دیگر، یکی در دو مایلی (۳٬۲ کیلومتری) شمال‌غربی سایت و دیگری در مجاورت شمال‌غربی آن کشف شدند. تاریخ ساخت آن‌ها و اینکه آیا صرفاً گودال بوده‌اند یا اینکه در آن‌ها سنگ قرار داشته معلوم نیست.[۵۰]

نظریه‌ها در باب استون‌هنج

ماکتی از استون‌هنج از «موزهٔ استون‌هنج»

استون‌هنج شناخته‌شده‌ترین اثر دورهٔ نوسنگی است.[۷۲] بااین‌حال پس از قرن‌ها مطالعه و نظریه‌پردازی، دانش قطعی در مورد چیستی این سازه و چرایی ساختش در دست نیست.[۶] در سال ۱۶۹۵ ادموند گیبسون گلایه می‌کرد که استون‌هنج «چنان یگانه است و چنان در تاریخ مجهول که هر کس در موردش نظریه‌ای می‌دهد.»[۷۳] کاربرد استون‌هنج برای قرن‌ها محل مناقشهٔ باستان‌شناسان، عتیقه‌شناسان، معماران، شاعران، و دانشمندان بوده‌است و هنوز دربارهٔ آن نظریاتی نو ارائه می‌شود.[۳۰]

نظریات عتیقه‌شناسان

پلاکی در کتاب تاریخ باستانی ویلتشر اثر ویلیام کانینگتونِ و سِر ریچارد هور که چهار نظریهٔ معروف در مورد استون‌هنج در آن زمان را بررسی می‌کند.
طرح ویلیام استاکلی از استون‌هنج در اوت ۱۷۲۲[۷۴]
نقشهٔ بازسازی شده دایرهٔ داخلی استون‌هنج توسط استاکلی در دهه ۱۸۴۰. سنگ‌های سایه‌خورده در زمان تهیه کردن نقشه سر پا بوده‌اند.

پس از اتمام کاوش‌های جرج باکینگهام در استون‌هنج، پادشاه انگلستان جیمز یکم به معمار و نقشه‌بردار سلطنتی‌اش اینیگو جونز فرمان داد که گزارشی در مورد استون‌هنج بنویسد. جونز در گزارشش، که با عنوان «بازیابی استون-هنج»[ژ] در سال ۱۶۵۵ و پس از مرگش منتشر شد، بر این باور است که استون‌هنج را رومی‌ها ساخته‌اند.[۶۰] همزمان عتیقه‌شناسان، که زادهٔ اصلاحات پروتستانی بودند، به نخستین پژوهش‌های جدی در استون‌هنج مبادرت کردند.[۶۰] گزارش جونز موجب شد عتیقه‌شناسانی چون والتر چارلتون و جان اوبری تلاش کنند تا نظریات او را ابطال نمایند. والتر چارلتون پزشک سلطنتی چارلز یکم انگلستان بود و پس از اعدام او در جریان جنگ‌های داخلی انگلستان به خدمت شاه در تبعید چارلز دوم درآمد. چارلتون در مساعی چارلز برای بازپس‌گیری تاج‌وتخت همراه او بود و در گریز پس از شکست در نبرد ووستر، که ناامیدترین روزگار چارلز بود، به همراه او در استون‌هنج توقف کرد.[۳۶] پس از بازگردانی پادشاهی انگلستان، چارلتون کار بر روی رساله‌ای در پاسخ به گزارش جونز را آغاز کرد و در سال ۱۶۶۳ آن را با عنوان «رقصاک غول‌آسا، یا، مشهورترین عتیقهٔ بریتانیای کبیر، که عوام آن را استون-هنج می‌خوانند…»[س] منتشر کرد.[۳۶] چارلتون در این رساله بر آن است که استون‌هنج را دانمارکی‌ها به‌عنوان مکانی برای انتخاب و تاج‌گذاری پادشاهشان ساخته‌اند. شاهد او در این ادعا مقایسه‌اش با حلقه‌های سنگی در دانمارک بود که دوست عتیقه‌شناسش اوله ورم مستند کرده بود.[۷۶] به باور رزمری هیل، نظریهٔ چارلتون در مورد استون‌هنج از شرایط تاریخی بازگردانی پادشاهی انگلستان برگرفته است و حاوی پیامی مبنی بر حق الهی پادشاهان و همچنین رضایت حکومت‌شوندگان برای شاه جدید، چارلز دوم، است.[۷۶] جان درایدن، ملک‌الشعرای انگلستان، نیز شعری به عنوان پیشگفتار بر رسالهٔ چارلتون نوشت.[۳۶]

همان سال جان وب، شاگرد اینیگو جونز، در واکنش به رسالهٔ والتر چارلتون کتابی با عنوان «در دفاع از بازیابی استون‌هنج»[ش] نوشت. این کتاب جان اوبری، دوست عتیقه‌شناس چارلتون، را برانگیخت تا خود دست به پژوهش در مورد استون‌هنج بزند. اوبری در جریان پژوهش‌هایش آرای چارلتون را نفی کرد.[۲۵] او، که خود بومی ویلتشر بود، برخلاف چارلتون به گزارش‌ها و نوشته‌ها بسنده نمی‌کرد و خود از نزدیک آثار باستانی را مطالعه می‌کرد. اوبری را «اولین باستان‌شناس» می‌دانند.[۲۵] در ژانویه ۱۶۴۹، اوبری به شکل اتفاقی اِیْوبِری را کشف کرد. در سال‌های آتی اوبری آثار سنگی دیگری در سراسر بریتانیا جست و آن‌ها را با استون‌هنج مرتبط دانست. اوبری یافته‌هایش را در سال ۱۶۶۵ در «یادمان‌های بریتانیایی»[ص] به ثبت رساند. وی در این کتاب با نمایش یادمان‌های باستانی سنگی در سراسر جزایر بریتانیا نشان داد که استون‌هنج اثری یگانه نیست. به گفتهٔ او:

قلمرو رومی‌ها هیچ‌گاه به ایرلند و اسکاتلند نرسید، پس مجموع این آثار را رومی‌ها نساخته‌اند. قلمرو دانمارکی‌ها هرگز به ولز نرسید، پس دانمارکی‌ها آنان را نساخته‌اند. این یادمان‌ها همه یک شیوه از زبره‌کاری را در خود دارند؛ بنابراین به نظر من آنها را بریتانیایی‌ها ساخته‌اند، و معابد دروئید‌ها بوده‌اند.

— یادمان‌های بریتانیایی[۷۷]

دروئیدها پیشه‌ورانی والاتبار در میان اقوام سلت بودند که در یادداشت‌های ژولیوس سزار به آن‌ها اشاره شده. امروزه باستان‌شناسان عمر استون‌هنج را دو هزار سال قدیمی‌تر از دروئیدها می‌دانند و هر گونه مناسبت بین دروئیدها و استون‌هنج را رد می‌کنند،[۵۰] بااین‌حال اوبری اولین کسی بود که گفت استون‌هنج سازه‌ای بریتانیایی و مربوط به دوره‌ایست که بعدها پیشاتاریخ خوانده شد.[۳۷] اوبری از کارکرد استون‌هنج مطمئن نبود.

در سال ۱۶۶۵، اوبری از طریق چارلتون «یادمان‌های بریتانیایی» را به چارلز دوم تقدیم کرد. چارلز اثر را پسندید و اوبری را تشویق کرد که هر چه سریع‌تر آن را چاپ کند. بااین‌حال اوبری اثرش را آمادهٔ چاپ نمی‌دانست و تا زمان مرگش در ۱۶۹۷ آنرا ویراست و مطالبی به آن افزود.[۳۷] یادمان‌های بریتانیایی تا سال ۱۹۸۲ میلادی به چاپ نرسید.[۳۷] با این‌حال آرای او در مورد دروئیدی بودن استون‌هنج را دیگرانی (از جمله آیلت سمز) با اسطوره‌ها آمیختند و آنان را مشهور کردند.[۵۱] تامس تنر نیز در نسخهٔ ۱۶۹۵ تاریخ بریتانیکای ویلیام کامدن با ترکیب نظریات اوبری و جونز، استون‌هنج را اثری دروئیدی-رومی می‌داند.[۷۸]

خواندن اثر منتشرنشدهٔ اوبری، ویلیام استاکلی را به پژوهش و کاوش در استون‌هنج برانگیخت.[۷۹] استاکلی در حلقه‌های علمی زمان فردی بانفوذ بود.[ض] او همچنین اولین کسی بود که استون‌هنج را با روش علمی مطالعه می‌کرد[۸۰] و نظریه‌ای جامع در مورد آن ارائه می‌داد.[۵] پژوهش‌های استاکلی نقش مهمی در شناخت استون‌هنج داشت و آثار او هنوز محل رجوع باستان‌شناسان است.[۸۱] نتیجهٔ کاوش‌های پنج سالهٔ استاکلی در مورد استون‌هنج در سال ۱۷۴۰ در کتاب استون‌هنج منتشر شد.[۸۰] انتشار این کتاب استون‌هنج را به موضوعی محبوب در پژوهش‌های علمی تبدیل کرد و در مقصد گردشگران قرار داد،[۸۲] به‌طوریکه فروش راهنماهای سفر به استون‌هنج پس از چاپ استون‌هنج رونق گرفت.[۸۳]

مانند چارلتون و اوبری، استاکلی مشتاق بود تا نظریهٔ جونز مبنی بر رومی بودن استون‌هنج را رد کند. به گفتهٔ او از آنجا که ابعاد سنگ‌های استون‌هنج مضرب صحیحی از واحدهای اندازه‌گیری رومی نیست، استون‌هنج نمی‌تواند سازه‌ای رومی باشد.[۶۱] استاکلی تخمین می‌زند که استون‌هنج «مدت اندکی پس از حملهٔ کمبوجیه به مصر» (۵۲۵ پ. م) برافراشته شده‌است.[۸۴] استاکلی کشف کرد که ابعاد استون‌هنج مضرب واحدی معادل حدوداً ۲۰٫۸ اینچ (۵۲٫۸۳ سانتی‌متر) است. او نام این واحد را «ذرع دروئیدی»[ط] گذاشت.[۶۱] او همچنین نام تریلیتان[ظ] (سه‌سنگ) را بر سازه‌های استون‌هنج گذارد و مسیرهایی خاکی بیرون دایرهٔ سنگی را (که به باور او میدان مسابقه بودند) کشف کرد و نام کورسوس را بر آن‌ها نهاد.[۶۱]

ویلیام کانینگتون و سِر ریچارد هور هم نتیجهٔ کاوش‌هایشان را در ۱۸۱۲ کتاب تاریخ باستانی ویلتشر به چاپ رساندند. این اثر نیز بر دروئیدی بودن استون‌هنج تأکید داشت.[۶۳]

نظریات باستان‌شناسان

ماکتی از استون‌هنج در موزهٔ سالزبری
عکسی از استون‌هنج و یک گاری، حدود ۱۸۸۵

ویلیام هیوئل واژهٔ آرکئولوژی[ع] را در سال ۱۸۳۷ برای علم باستان‌شناسی برساخت[۶۷] و کاوش‌های روش‌مندانه در مصر، نینوا، و حصارلیک جایگاه این علم را را در میان علوم تجربی تقویت کرد.[۶۷] آرای داروین هم رویکرد به مطالعه آثار باستانی را متحول ساخت و شناخت تکامل و توسعه جای توصیف را گرفت،[۸۵] تا جاییکه آرتور ایوانز در سخنرانی‌ای در سال ۱۸۸۹ در آکسفورد استون‌هنج را «گونه‌ای زنده» توصیف می‌کند و تلاش دارد رویان‌شناسی آن را از گورهای دالانی اولیه پی بگیرد.[۸۶][۸۵] در دههٔ ۱۸۲۰ کریستیان یورگنسن تومسن دست‌ساخته‌های باستانی در موزهٔ سلطنتی دانمارک را در سه بخش عصر سنگ، عصر آهن، و عصر مفرغ مرتب کرد و تقسیم‌بندی سه‌گانه اعصار را بنیاد نهاد.[۸۵] این سیستم گاه‌شماری اوشر بر اساس عهد عتیق را (که مبدأ آفرینش را روز ۰۴۰۰۴-۱۰-۲۲ ۲۲ اکتبر ۴۰۰۴ (پ.م) می‌داند) نقض می‌کند. باستان‌شناس و سیاستمدار انگلیسی لرد جان لاباک هم عصر سنگ را به دو دورهٔ پارینه‌سنگی و نوسنگی تقسیم کرد.[۸۷] لاباک در مورد عمر استون‌هنج نظری نداشت و می‌گفت «عاقلانه‌تر آن است که به جهل‌مان اعتراف کنیم و وقت‌مان را با حدس زدن الکی تلف نکنیم.»[۸۸] بااین‌حال لاباک باور داشت استون‌هنج «احتمالاً بسیار قدیمی‌تر از آن است که محققان می‌اندیشند» و «ممکن است حتی ۲۰٬۰۰۰ سال عمر داشته باشد.»[۸۸] در سال ۱۸۶۰ هم تاریخ‌نگار معماری اسکاتلندی جیمز فرگوسن در کوارترلی ریویو نوشت استون‌هنج یک معبد بودایی است که بعد از دوران تسلط رومی‌ها ساخته شده.[۸۹] لاباک نظریهٔ جیمز فرگوسن را مبنی بر پسارومی بودن استون‌هنج رد کرد اما احتمال ساخته‌شدن استون‌هنج تحت تأثیر مردمان آسیایی (به‌ویژه فنیقی‌ها) را ممکن دانست.[۸۸]

ویلیام گولند در سال ۱۹۰۱ با توجه به اینکه در کاوش‌هایش ابزار فلزی پیدا نکرده بود استون‌هنج را سازه‌ای مربوط به دوران نوسنگی دانست. در سال ۱۹۲۳ هم زمین‌شناسی به نام هربرت توماس ثابت کرد که سنگ‌های کبود از معادن تپهٔ پرسلی در ولز به دشت سالزبری آورده شده‌اند.[۹۰] این امر به همراه یافته‌های ویلیام هاولی در کاوش‌هایش بین سالهای ۱۹۱۹ و ۱۹۲۶ (از جمله کشف حلقه گودال‌های اوبری، ایگرگ، و زد) او را به این درک مهم رهنمون ساخت که استون‌هنج در یک تاریخ ساخته نشده و در چندین مرحله با فاصلهٔ صدها سال برپا شده. هاولی تصمیم گرفت ساخت استون‌هنج را در سه مرحله تقسیم‌بندی کند که تا به امروز نیز باقی مانده.[۹۰]

یافته‌های ریچارد اتکینسون و همکارانش بین سالهای ۱۹۵۰ تا ۱۹۷۸ پایهٔ غالب پژوهش‌های امروزی در باب استون‌هنج است. اتکینسون خود به حضور مکررش در تلویزیون (رسانه‌ای نو در آن زمان) مشهور بود و در تثبیت تصویری از حرفهٔ باستان‌شناسی نقش داشت.[۹۱] عمدهٔ فعالیت اتکینسون و همکارانش به توسعه، بهبود، و افزودن جزئیات به مدل سه‌گانهٔ هاولی گذشت.[۹۲] آن‌ها همچنین تصمیم گرفتند با روشی که سال قبل از آن شیمی‌دان آمریکایی ویلارد لیبای در دانشگاه شیکاگو ابداع کرده بود (تاریخ‌گذاری رادیوکربن) استون‌هنج را تاریخ گذاری کنند.[۹۱] لیبای از روی نمونه‌هایی که برایش فرستاده بودند زمان ساخت استون‌هنج را ۱۸۴۸ سال پیش از میلاد (با حاشیهٔ خطای ۲۷۵ سال) تخمین زد.[۹۱] در سال ۱۹۷۳ هم باستان‌شناس انگلیسی کالین رنفرو این فرضیه را ارائه کرد که استون‌هنج مرکز کنفدراسیونی از جوامع خان‌سالار عصر برنزی بوده.[۵۰]

در ۱۹۷۸ اتکینسون و جی.جی. ایوانز در کاوشی در در سه مایلی (پنج کیلومتری) استون‌هنج به اسکلت مرد جوانی با آسیب‌دیدگی زانو برخوردند که بین سال‌های ۲۴۰۰ و ۲۱۴۰ پ.م. کشته شده بود و امروزه به کمانگیر آمسبوری معروف است.[۹۳] در سال ۲۰۰۸ باستان‌شناسان بریتانیایی تیموتی دارویل و جفری وین‌رایت بر اساس شواهد یافته‌شده از قبر کمانگیر آمسبوری اظهار کردند کارکرد اصلی استون‌هنج را در شفابخشی افسانه‌ای سنگ‌های کبود و امید به درمان دردها و به تعویق انداختن مرگ است.[۹۴] بااین‌حال تحلیل بازمانده‌های انسانی در اطرافی یادمان تفاوتی بین سلامت ساکنان اطراف استون‌هنج و دیگر نقاط بریتانیا نشان نمی‌دهد.[۵۰] در دسامبر ۲۰۱۵ نیز باستان‌شناسان از کشف دو معدن سنگ در تپه‌های پرسلی در ۱۴۰ مایلی (۲۲۵ کیلومتری) استون‌هنج خبر دادند که سنگ کبود استفاده شده در حلقه داخلی استون‌هنج از آن‌ها استخراج شده‌است. تاریخ‌گذاری رادیوکربن پوسته‌های فندق و زغال‌های بازمانده از کارگران در این معدن‌ها نشان می‌دهد که سنگ‌ها حدود ۵۰۰ سال پیش از برپایی استون‌هنج استخراج شده‌اند. باستان‌شناسان بر این باورند که سنگ‌های کبود جزء سازه‌ای متقدم بوده‌اند که برچیده شده و مصالح آن برای ساخت استون‌هنج به کار رفته‌است.[۵۰] بسیاری از باستان‌شناسان امروزه بر آنند که محوطهٔ استون‌هنج نقطهٔ تقاطع مرزهای پیشاتاریخی بوده و قبایلی که در هزاره‌های سوم و چهارم پ.م. در پایین‌دست‌های غربی و شرقی آن می‌زیسته‌اند آن را به عنوان مکان گردهمایی فصلی به‌کار می‌گرفتند.[۵۰]

نظریات ستاره‌شناسان

هاوکینز استون‌هنج را یک رصدخانه باستانی می‌داند.

در ۱۹۶۶ ستاره‌شناس انگلیس جرالد هاوکینز کتاب رمزگشایی از استون‌هنج[غ] منتشر کرد.[۹۵] به گفتهٔ هاوکینز «استون‌هنج یک رصدخانه است… که به شکل عامدانه، دقیق، و ماهرانه‌ای میزان شده‌است.»[۹۶] هاوکینز بر آن بود که استون‌هنج تقویمی نوسنگی بوده و برای پیش‌بینی خسوف و کسوف به کار می‌رفته‌است.[۵۰] او استون‌هنج را «کامپیوتر دورهٔ نوسنگی» می‌خواند.[۹۷] کتاب هاوکینز در اوج رقابت فضایی و سه سال پیش از فرود بر ماه منتشر می‌شد و استون‌هنج را به‌هنگام و مدرن نشان می‌داد.[۴۹]

هاوکینز حدس می‌زند افرادی که استون‌هنج و جاهای دیگر را ساخته‌اند دانسته‌های ریاضی را که برای پیش‌گویی بسیاری از وقایع آسمانی لازم است بدست آورده بودند.[۵۰] بنابر این نظریه‌ها، ۵۶ گودالِ حلقهٔ اوبری مرتبط است با ۵۶ روز اختلاف بین هر پنج سال قمری با پنج سال شمسی، یا ۵۹ گودال حلقه‌های ایگرگ و زد با تعداد روزها در دو ماه قمری مرتبط است، یا ۱۹ سنگ کبود در اطراف مجموعهٔ نعل‌اسبی شکل با ۱۹ سال دوره متونی مرتبط است و قس علی‌هذا.[۹۷] اغلب باستان‌شناسان در برابر نظریات ستاره‌شناسان دربارهٔ استون‌هنج مقاومت کردند و با آن‌ها در تضاد بودند.[۲۱] نشریهٔ باستان‌شناسی انتیکویتی[ف] از فرد هویل خواست بین باستان‌شناسان و ستاره‌شناسان حکم باشد. هویل بعد از بررسی مدارک نوشت «غیرممکن است مردمی جاهل از ستاره‌شناسی سنگ‌های استون‌هنج را جای‌گذاری کرده باشند.»[۴۹] بااین‌حال کلایو راگلز نظریات ستاره‌شناسانه دربارهٔ استون‌هنج را «تلاش برای بازسازی گذشته در تصویر خود» و «سوار کردن دانش خود بر سنگ‌های پیشاتاریخی» می‌داند و می‌گوید هیچ مدرک قانع‌کننده‌ای برای اینکه سازندگان استون‌هنج تعمداً آنرا با ستارگان مطابقت داده‌اند وجود ندارد.[۲۰]

در ۱۹۷۷ جان میچل کتاب رموز سنگ‌ها: داستان باستان‌اخترشناسی[ق] را چاپ کرد و در آن مناقشهٔ دانشمندان بر سر استون‌هنج را بررسی کرد.[۴۹] این مباحثه‌ها از اساسی‌ترین عوامل بنیان‌گذاری دانش باستان‌اخترشناسی است.[۹۸]‏ امروزه تفسیرهای ستاره‌شناسانهٔ استون‌هنج با وجود بی‌دقتی‌هایی که دارد هنوز هم محبوب مانده‌اند.[۵۰]

نظریات معماران

بخشی از نقشهٔ جان وود از استون‌هنج

در اوایل قرن هفدهم، معمار انگلیسی اینیگو جونز بر آن بود که استون‌هنج سازه‌ای رومی است.[۹۹] و آن را جلوه‌ای ایده‌آل و افلاطونی از معماری می‌دانست.[۱۰۰] جونز، که شیفتهٔ شیوه‌های معماری ایتالیایی و تحت تأثیر نوشته‌های معمار رومی ویتروویوس بود، باور داشت تنها تمدنی که توان برپا کردن چنین سازه‌ای را دارد تمدن رومی است.[۱۰۱]

در سال ۱۷۴۷، هفت سال پس از چاپ استون‌هنج استاکلی، جان وودِ معمار کتابی با عنوان سرود گاوهای وحشی، عواماً مدعو به استون‌هنج، در دشت سالزبری: تعریف، بازیابی، و توضیح.[ک] منتشر کرد و در آن با نقشه‌هایی دقیق اجزای استون‌هنج را بررسی کرد.[۱۰۲] به باور وود، استون‌هنج مکانی مقدس برای برگزاری آیین‌های پگانیسم بوده‌است.[۱۰۲] از آنجا که بین وود و استاکلی خصومتی برقرار بود، استاکلی به کتاب وود شدیداً حمله کرد و او را متهم به دزدی ادبی از کتاب خودش کرد. کتاب وود از سوی اغلب عتیقه‌شناسان و باستان‌شناسان نادیده گرفته شده و تابه‌امروز تجدید چاپ نشده‌است.[۱۰۳] وود همچنین خیابان سیرکوس در شهر باث را با الهام از استون‌هنج طراحی کرد.[۱۰۴]

تاریخ‌نگار معماری اسپیرو کوستوف نیز می‌گوید معنای اصلی استون‌هنج در آیین‌های مذهبی نهفته‌است. به گفتهٔ او پیچیدگی جزئیات این سازه که در طی هزاران سال شکل گرفته نمی‌تواند تنها برای سازمان دادن به مسائل پیش پا افتاده و روزمره باشد.[۱۰۵] کوستوف می‌گوید استون‌هنج نشانی است از ارادهٔ تمدن ساز جوامع انسانی و نشان‌گر همبستگی آن‌ها برای انجام اعمال بزرگ. به گفتهٔ او استون‌هنج نمونه کاملی است از آنچه که مکان عمومی تصویر می‌کند: محیطی برای آیین‌هایی که هر کاربر را به چیزی بیشتر از خود او و زندگی روزانه‌اش متصل می‌کند و به او حس تعلق به چیزی می‌بخشد.[۱۰۵]

مرمت‌ها در استون‌هنج

تصویری از بازسازی استون‌هنج در دههٔ ۱۹۲۰
تصویری از استون‌هنج در ۱۸۹۵

تا اواخر نوزدهم، استون‌هنج ویرانه‌ای افسرده و فراموش‌شده بود،[۱۰۶] چنان‌که جان لاباک آن را «روسیاهیِ ملی»[گ] خواند. بسیاری از سنگ‌های کبود و سارسِن آن را عمدتاً در دوره‌های رومی و قرون وسطایی بریتانیا سرنگون کرده، شکسته، یا برده بودند.[۵۰] محوطهٔ یادمان نیز از کشیدن سنگ‌ها و کاوش (به اشکال و اهداف مختلف) به‌شدت آسیب دیده بود.[۵۰]

استون‌هنجی که امروزه پذیرای گردشگران است تا حد زیادی محصول بازسازی آن در قرن بیستم است. گستردگی مرمت‌ها در استون‌هنج در حدی است که برایان ادواردزِ تاریخ‌شناس استون‌هنج را «سازهٔ مدرن قرن بیستمی» می‌داند که «صنعت میراث آن را از نو ساخته‌است.»[۱۰۷][۱۰۸] تنها هفت سنگ از ۲۵ سنگ که امروز ایستاده‌اند خود در جای اصلیشان مانده‌اند،[۱۰۹] باقی آنها در قرن بیستم ایستانده شده‌اند و بیشترشان شالودهٔ بتنی دارند.[۱۱۰] دو تا از سنگ‌های کبود هم با بتن مستحکم شده‌اند و هفت تای دیگر هر یک به گونه‌ای جابجا شده‌اند.[۱۱۰] سنگ ۶۰ کاملاً با بتن قرن‌بیستمی پر شده و تعداد زیادی از دیگر سنگ‌های هم با بتن ترمیم شده‌اند. از تیرها نیز فقط دو تا در جای اصلی خود مانده‌اند.[۱۰۹]

اولین تلاش‌ها برای مرمت در استون‌هنج را خود مالک حریم استون‌هنج، سر ادموند آنتروباس، و معمارش جان جنکینز کول در سال ۱۸۸۱ انجام دادند.[۱۱۱] در سال ۱۹۰۱ ویلیام گولند سنگ شمارهٔ ۵۶ را با ستون‌های چوبی ایستاند تا دور آن سنگ‌ها را کاوش کند.[۴۶] این عمل اثر چشمگیری بر نمای استون‌هنج داشت چرا که این سنگ بلندترین سنگ ایستادهٔ استون‌هنج است.[۱۱۰] جای اصلی سنگ ۵۶ حدود نیم متر دورتر از جای امروزی آن بوده. بااین‌حال بیشتر بازسازی‌ها در استون‌هنج را بیست سال بعد سرهنگ هاولی همزمان با کاوش‌هایش انجام داد. گستردگی این بازسازی‌ها به گونه‌ای بود که کریستوفر چیپیندیل آن را «نابودی نصف استون‌هنج» می‌خواند.[۷۰] در اواخر دههٔ ۱۹۵۰ نیز سه از سنگ‌های افتاده ایستانده شدند و با شالودهٔ بتنی استحکام یافتند.[۱۱۲] آخرین بازسازی‌ها در استون‌هنج سال ۱۹۶۴ میلادی انجام شد و از آن زمان سنگ‌های آن دیگر جابجا نشده‌اند.[۱۰۹]

در ۹ ژانویهٔ ۲۰۰۱ دیلی میل در تیتر اول خود نوشت: «بزک کردن یواشکی استون‌هنج: چگونه [استون‌هنج] در قرن گذشته دوباره ساخته شد و با بتن محکم شد.»[ل] تیتر آن روز دیلی میرر هم «استون‌هنج در سال ۱۹۰۱ ساخته شده» بود.[۱۱۲] در بیانیهٔ رسمی میراث انگلستان دربارهٔ مرمت‌ها در استون‌هنج، که در یازدهم ژانویهٔ ۲۰۰۱ صادر شد، آمده‌است:

بر خلاف برخی گزارش‌های خبری، استون‌هنجی که امروزه مردم می‌بینند یک اثر «تقلبی» ساخته‌شده در قرن بیستم نیست. میراث انگلستان هرگز تلاشی در راستای پنهان کردن این واقعیت که در قرن گذشته مرمت‌هایی گسترده در استون‌هنج انجام شده نکرده‌است… ولی این مرمت‌ها صرفاً برای حفظ ایستادگی سازه و امنیت بازدیدکنندگان بوده‌است.

محافظت از استون‌هنج و مالکیت آن

کارتونی اثر چارلز هریسون در مجله پانچ در ۳۰ اوت ۱۸۹۹. شرح کارتون: «چگونگی پر کردن استون‌هنج در صورت خرید آن از سوی دولت. نصیحتِ مجانی.»

در جریان اصلاحات پروتستانی، قطعهٔ زمین حریم استون‌هنج به تصرف مالک خصوصی درآمد و تا سدهٔ بیستم میلادی ملک شخصی ماند.[۶۰] در قرن نوزدهم گردشگری در استون‌هنج رو به فزونی نهاد. بسیاری از بازدیدکنندگان تکه‌سنگی را به عنوان یادبود با خود می‌بردند یا روی خرسنگ‌ها یادگاری می‌نوشتند.[۱۱۴]‏ در سال ۱۸۴۷ هم خط راه‌آهن به دشت سالزبری رسید و در سال ۱۸۵۷ با اتصال آن به خط سراسری سفر یک روزه از لندن به استون‌هنج ممکن شد.[۵۴] همچنین در ۱۸۸۶ شرکت راه‌آهن لندن و جنوب غربی طرح خط راه‌آهنی را پیشنهاد کرد که مستقیماً از وسط کورسوس‌های استون‌هنج می‌گذشت. این طرح اجرایی نشد ولی ده سال بعد هم خط ریلی دیگری در نزدیکی استون‌هنج در دست طراحی بود.[۱۱۵] در ۱۸۷۲ نیز لاباک تلگرافی دریافت کرد مبنی بر اینکه بخشی از محوطهٔ استون‌هنج به منظور خانه‌سازی فروخته شده‌است.[۱۱۵] لاباک، که نمایندهٔ لیبرال میدستون در پارلمان بود، به‌شدت نگران تأثیر مخرب گردشگران و صنایع بر استون‌هنج بود.[۱۱۶] وی در سال ۱۸۷۳ لایحه‌ای را با نام «محافظت از یادمان‌های ملی» در پارلمان مطرح کرد. این طرح رای نیاورد.[۱۱۵] لاباک در شش سال آتی هر سال این لایحه را در پارلمان مطرح کرد و هر بار شکست خود. در یکی از این مجالس، لاباک متن کامل هفت مشعل معماری (اثر دوستش جان راسکین) را برای نمایندگان خواند.[۱۱۵] با این حال محافظه‌کاران به رهبری بنجامین دیزرائیلی پیشنهادهای لاباک را تهدیدی برای حقوق مالک می‌دانستند.[۱۱۷] در نهایت در ۱۸۸۲ و با پیروزی لیبرال‌ها به رهبری ویلیام اوارت گلدستون در انتخابات، لایحه محافظت از یادمان‌های باستانی تصویب شد.[۴۲] نشنال تراست نیز در سال ۱۸۹۵ دایر شد و نبردی حقوقی بین دولت و سر ادموند بر سر محافظت از استون‌هنج درگرفت.[۴۲]

با مرگ سر ادموند در آوریل ۱۸۹۹ محوطهٔ استون‌هنج به پسرش (که او هم سر ادموند نام داشت) رسید. سر ادموندِ پسر برای فروش استون‌هنج ۱۲۵٬۰۰۰ پوند طلب کرد که رئیس خزانهٔ بریتانیا آن را «مطلقاً غیرممکن» خواند. شایعاتی مبنی بر فروش استون‌هنج به یک «میلیونر آمریکایی» نیز بر سر زبانها بود.[۱۱۸]

تنها پسر سر ادموند در ۱۹۱۵ در دومین نبرد ایپر کشته شد. خود سر ادموند هفت ماه بعد درگذشت و املاک بلاوارثش تجزیه و به مزایده گذاشته شد. استون‌هنج و محوطهٔ بلافاصله‌اش را مردی اهل سالزبری به نام سسیل چاب[م] به قیمت ۶٬۶۰۰ پوند خرید.[۴۸] در نهایت در اکتبر ۱۹۱۸ چاب بر آن شد که استون‌هنج را «به ملتش هدیه کند.» در جشنی که به این مناسبت برگزار شده بود، چاب اسناد استون‌هنج را به کمیسیون کار و بناهای عمومی سپرد.[۴۸] امروزه استون‌هنج و محوطهٔ اطرافش یکی از میراث جهانی یونسکو است، استون‌هنج در مالکیت تاج‌وتخت بریتانیا است و مدیریت آن را مؤسسهٔ میراث انگلستان بر عهده دارد. مالکیت محوطه‌های اطراف استون‌هنج نیز بر عهدهٔ مؤسسهٔ نشنال تراست است.[۱۱۹]

ثبت در یونسکو و گردشگری

بازدیدکنندگان استون‌هنج در سال ۱۹۷۱، پیش از اعمال محدودیت‌های دسترسی
دروئیدگرایان هر ساله انقلاب تابستانی را در استون‌هنج جشن می‌گیرند.
مرکز گردشگران در استون‌هنج

در قرن بیستم تعداد بازدیدکنندگانی که با خودرو شخصی به استون‌هنج می‌آمدند و در محوطهٔ آن پارک می‌کردند رو به فزونی نهاد.[۴۹] در سال ۱۹۶۸ یک پارکینگ، تأسیسات رفاهی جدید برای بازدیدکنندگان، و یک زیرگذر از جادهٔ A344 (که با افزایش حجم ترافیکی گذر از آن برای گردشگران خطرناک شده بود) ساخته شد.[۹۵] در ۱۹۸۴ گروه مطالعهٔ استون‌هنج تشکیل شد و در سال ۱۹۸۶، یونسکو استون‌هنج و محوطهٔ اطرافش را در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت کرد.[۱۲۰] پیشنهاد اولیه تنها مبنی بر ثبت جهانی یادمان استون‌هنج می‌شد اما یونسکو اصرار داشت استون‌هنج و محوطه‌اش روی هم به عنوان میراث جهانی ثبت شود.[۱۲۱] مخالفت دولت بریتانیا در رابطهٔ جادهٔ پرتردد A303 بود که در محوطهٔ پیشنهادی یونسکو قرار داشت.[۱۲۱] در نهایت دولت بریتانیا در دسامبر ۱۹۹۹ با ثبت جمعی استون‌هنج و محوطه‌اش موافقت کرد.[۱۲۱] در سال ۲۰۱۳ جادهٔ A344 مسدود شد و روی آن را چمن کاشتند.[۱۲۲] در دسامبر همان سال مرکز گردشگری جدیدی با طراحی گروه دنتون کورکر مارشال در استون‌هنج افتتاح شد.[۱۲۳]

امروزه استون‌هنج یکی از شناخته‌شده‌ترین سازه‌های پیشاتاریخی جهان[۱۱۹]‏ و پذیرای سالانه بیش از یک میلیون گردشگر است.[۵۰] در بعضی فهرست‌های دو قرن اخیر، استون‌هنج را در فهرست‌های عجایب جهان (به‌سبک عجایب هفتگانه باستان) آورده‌اند.[۱۲۴][۱۲۵] هزاران نفر در بیست و یکم ژوئن (سی‌ و یکم خردادماه) هر سال در استون‌هنج گرد هم می‌آیند تا انقلاب تابستانی یا طولانی‌ترین روز سال را جشن بگیرند.[۱۲۶]‏ برگزاری این آیین، که پیشینه‌ای بیش از یک قرن دارد، در سال ۱۹۸۵ پس از درگیری خشونت‌بار برگزارکنندگان فستیوال آزاد استون‌هنج با پلیس ویلتشر (موسوم به نبرد بینفیلد) ممنوع و از سال ۲۰۰۰ از سر گرفته شد.[۵۰] در سال ۲۰۱۴ حدود ۳۷٬۰۰۰ نفر در این رویداد حضور یافتند.[۱۲۷]‏ همچنین دروئیدگرایان، پیروان معنویتی منسوب به پگانیسم مدرن که در سال ۱۷۸۱ بنیان شده‌است، استون‌هنج را پرستشگاه خود می‌دانند؛ بااین‌حال مناسبتی بین دروئیدهای اصلی و استون‌هنج محقق نشده.[۵۰]

استون‌هنج در ادبیات و هنر

استون‌هنج در ادبیات

در اورشلیم، شعر بلند ویلیام بلیک، استون هنج حضوری قدرتمند، مرده، و شیطانی دارد.

در بزنگاه جنبش رمانتیسم، استون‌هنج (که تا آن زمان نامش با نام دروئیدها گره خورده بود) جایگاه ویژه‌ای در ذهن نویسندگان و هنرمندان پیدا کرد.[۱۲۸] رمانتیک‌ها، که علیه هنجارهای عصر روشنگری قیام کرده بودند، استون‌هنج را مکانی خوفناک، تاریک، و شیطانی می‌دانستند[۳۹] و در آثار خود آن را به عنوان نمادی از تاریخ پایدار، ظالمانه، و خشونت‌باری که بر فردیت و «اکنون» سایه انداخته‌است به کار می‌بردند. در اوت ۱۷۹۳ و با اعلان جنگ بریتانیا به فرانسه شاعر انگلیسی ویلیام وردزورث، که هوادار فرانسهٔ انقلابی بود و از اقدامات ضد لیبرال دولت ویلیام پیت جوان‌تر سرخورده شده بود، به دشت سالزبری نقل مکان کرد.[۱۲۸] در آنجا وردزورث شعر مشهورش را با عنوان شبی در دشت سالزبری[ن] سرود. این شعر روایتگری زنی است که همسرش در جنگ مرده و کودکانش از گرسنگی. مدتی بعد نیز وردزورث منظومهٔ بلندتری سرود با عنوان ماجراهای دشت سالزبری.[و] در هر دو اثر استون‌هنج زمینهٔ مهیب و مخوف روایت شعری را شکل می‌دهد.[۱۲۹]

در سال ۱۸۰۳ شاعر و نقاش انگلیسی ویلیام بلیک به جرم شورش، زدوخورد با یک سرباز امپراتوری، و توهین به تاج‌وتخت دستگیر شد. در جریان محاکمه‌ای که پس از آن آمد، بلیک کار بر روی کتاب پیامبرانهٔ اورشلیم، تجلی آلبیون غول را آغاز کرد. در این کتاب صدصفحه‌ای که شعر و نقاشی در آن درهم تنیده شده‌اند، بلیک همچون وردزورث با استفاده از گذشتهٔ باستانی در مورد بریتانیای نوین و بی‌عدالتی‌های آن سخن می‌گوید.[۱۳۰] در اورشلیم استون‌هنج، یا به توصیف بلیک «معبد ظالمانهٔ دروئیدی»، نماد خشونت و گذشته‌ای از بریتانیا است که اکنونِ آن را عذاب می‌دهد. بلیک می‌نویسد:[۱۳۱]

     ... دنیایی شگفت و سنگناک از سرنوشت ظالم
6     a wondrous rocky World of cruel destiny
     سنگ بر سنگ انباشته تا ستارگان: کشیده از قطب تا قطب
7     Rocks piled on rocks reaching the stars: stretching from pole to pole.
     سازه خود آیین طبیعی است و قربان‌گاه‌هایش اخلاقیات طبیعی
8     The Building is Natural Religion & its Altars Natural Morality.
     سازه‌ای از مرگ لایزال: که ابعادش یاس لایزالند.
9     A building of eternal death: whose proportions are eternal despair.

در ۱۸۱۴ و اوج جنگ‌های ناپلئونی، رمان‌نویس رمانتیک انگلیسی فنی برنی، که با ژنرالی فرانسوی ازدواج کرده و به موجب جنگ‌های ناپلئونی ده سالی مجبور به سکونت در فرانسه شده بود، آخرین رمانش آواره؛ یا، دشواری‌های زنانه را منتشر کرد. در این رمان سِر جسپر، نجیب‌زاده‌ای پیر، قهرمان داستان ژولیت را به استون‌هنج می‌کشاند. ژولیت استون‌هنج را «ویرانه‌ای ضخیم» توصیف می‌کند که «عظیم است و شگفت، اما ناخوشایند و خوفناک.»[۱۳۲] این «یادمان زمخت روزگاران کهنه» در اثر برنی نمادی است از نرینگی و خشونتی که بر قامت آسیب‌پذیر قهرمان زن داستان سایه می‌اندازد.[۱۳۲] استون‌هنج در رمان تس از خانواده دوربرویل اثر توماس هاردی (۱۸۹۱) هم حضوری مهم دارد. در اوج این داستان شخصیت اصلی، که معشوقش را کشته و به استون‌هنج پناه آورده، استون‌هنج را «چنگی غول‌آسا با تنها یک سیم» و «تنها و ملول» توصیف می‌کند.[۱۳۳]

رمان جاهای پنهان قلب[ه] اثر اچ. جی. ولز حول محور بازدیدی از استون‌هنج می‌گردد که در آن پسرک داستان نسبت به استون‌هنج بی‌تفاوت است و ترجیح می‌دهد از اتوموبیل‌ها بازدید کند. به نوشتهٔ ولز «سنگ‌های قدیمی برای او فقط سنگ‌ها قدیمی هستند، ولی موتورها خدایند.»[۴۹]

استون‌هنج در موسیقی

در آلبوم تولد دوبارهٔ (۱۹۸۳) گروه هوی متال بلک سبث آهنگی هست به نام استون‌هنج. اعضای گروه تصمیم گرفتند صحنهٔ اجرا برای تور این آلبوم را بر اساس سنگ‌های استون‌هنج طراحی کنند.[۱۳۴] به گفتهٔ ایان گیلان، گریزلر باتلر، نوازندهٔ گیتار باس گروه، که استون‌هنج را از نزدیک ندیده بود به طراحان صحنه گفته بود از ابعاد واقعی استون هنج استفاده کنند. در نهایت صحنهٔ طراحی‌شده هنگام اجرا بر اعضای گروه سایه می‌انداخت و ایشان را کوچک جلوه می‌داد و برای جابجاییش به سه کانتینر نیاز بود.[۱۳۴] راب راینر در شبه‌مستند این اسپینال تپ است (۱۹۸۴) با این اتفاق شوخی می‌کند.[۱۳۴] استون‌هنج در پس‌زمینهٔ موزیک‌ویدئوی آهنگ کمک! گروه بیتلز نیز دیده می‌شود. یک گروه پراگرسیو متال مجارستانی هم استون‌هنج نام داشت. همچنین بین سال‌های ۱۹۷۴ و ۱۹۸۴ فستیوال آزاد استون‌هنج در استون‌هنج برگزار می‌شد.

سال‌شمار

طلوع خورشید از فراز سنگ هیل استون‌هنج در روز انقلاب تابستانی (سی و یکم خردادماه)

یادداشت‌ها

  1. به انگلیسی: Stonehenge. به گفتهٔ کریستوفر چیپیندیل، استون‌هنج از ترکیب واژه‌های stān (سنگ) با hencg (لولا) یا hen(c)en (چوبهٔ دار) در زبان انگلیسی باستان ساخته شده‌است.
  2. دوران نوسنگی آخرین دوره از عصر حجر بود که با انقلاب نوسنگی آغاز شد و با ابداع کشاورزی و یکجانشینی بشر همراه بود.
  3. so-called barrows
  4. هاولی ابتدا این گودال‌ها را «گودال‌های ایکس» نامیده بود (وجه تسمیهٔ گودال‌های ایگرگ و زد در این است)، ولی بعدها به افتخار جان اوبری نام آن‌ها را گودال‌های اوبری گذاشت.
  5. Heel Stone، محققان از وجه تسمیهٔ سنگ هیل مطمئن نیستند، ولی برخی آن را با کلمه hell انگلیسی (دوزخ) مرتبط می‌دانند.[۱۸]
  6. Station stones
  7. نام کورسوس را ویلیام استاکلی برگزید. استاکلی بر این باور بود که کورسوس‌ها میدان مسابقه بوده‌اند.
  8. Sarsen، در مورد ریشهٔ واژهٔ سارسن اجماعی وجود ندارد. اوبری آن را از ریشهٔ آنگلوساکسون sar stan به معنی «سنگ مزاحم» می‌داند. برخی پژوهشگران نیز آنرا مشتق از کلمهٔ سارازن (به معنی شرقی) یا کلمهٔ عربی سارق می‌دانند.[۲۵]
  9. everything this man wrote … was made up[۳۴]
  10. Britannia Antiqua Illustrata
  11. گفته می‌شود اندکی پیشتر پزشک انگلیسی ویلیام هاروی نیز کاوش‌هایی در استون‌هنج انجام داده بود ولی شواهدی ازین کاوش‌ها موجود نیست.[۶۰]
  12. Account of tumuli opened in Wiltshire
  13. Ancient History of Wiltshire
  14. Stone-Heng Restored
  15. Chorea gigantum,, or,, The most famous antiquity of Great-Britain, vulgarly called Stone-Heng, standing on Salisbury Plain, restored to the Danes; / by Walter Charleton, Dr. in Physic, and physician in ordinary to His Majesty.[۷۵]
  16. Vindication of Stone-Heng Restored
  17. Monumenta Britannica
  18. دوست استاکلی آیزاک نیوتن بر این باور بود که استون‌هنج «معبدی برای اولین دین جهان» بوده‌است.
  19. Druid's cubit
  20. Trilithon
  21. Archaeology
  22. Stonehenge Decoded
  23. Antiquity
  24. Secrets of the Stones: The Story of Astro-Archaeology
  25. Choir Gaure, Vulgarly Called Stonehenge, on Salisbury Plain: Described, Restored, and Explained
  26. national disgrace
  27. STONEHENGE’S ‘SECRET’ MAKEOVER; How it was rebuilt last century …and set in concrete.
  28. Cecil Chubb
  29. A Night on Salisbury Plain
  30. Adventures on Salisbury Plain
  31. Secret Places of the Heart

منابع

پانویس

  1. Hill 2010, p. ۶.
  2. Ching, Jarzombek & Prakash 2011, p. 46.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ کامینگ ۲۰۱۷.
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ Hill 2010, p. ۱۱.
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ ۵٫۳ Hill 2010, p. ۷.
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ Hill 2010, p. ۱۰.
  7. Field & Pearson 2010, p. ۵۰–۵۱.
  8. Field & Pearson 2010, p. ۵۲–۵۴.
  9. Field & Pearson 2010, p. ۵۶.
  10. ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ ۱۰٫۲ Hill 2010, p. ۱۶.
  11. ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ ۱۱٫۲ Kostof 1995, p. ۴۰.
  12. Field & Pearson 2010, p. ۵۷.
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ ۱۳٫۲ Beyondships Cruise Destinations.
  14. ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ ۱۴٫۲ Daw 2013.
  15. ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ The Stones of Stonehenge 2015.
  16. ۱۶٫۰۰ ۱۶٫۰۱ ۱۶٫۰۲ ۱۶٫۰۳ ۱۶٫۰۴ ۱۶٫۰۵ ۱۶٫۰۶ ۱۶٫۰۷ ۱۶٫۰۸ ۱۶٫۰۹ ۱۶٫۱۰ ۱۶٫۱۱ ۱۶٫۱۲ ۱۶٫۱۳ ۱۶٫۱۴ ۱۶٫۱۵ ۱۶٫۱۶ ۱۶٫۱۷ ۱۶٫۱۸ ۱۶٫۱۹ Kostof 1995, p. ۳۸.
  17. D & McBride 2009, p. ۱۶۸.
  18. MASKELYNE 1907, p. ۵۸۸–۵۸۸.
  19. ۱۹٫۰ ۱۹٫۱ Pitts et al. 1982, pp. ۷۵–۱۳۲.
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ Ruggles 1997.
  21. ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ ۲۱٫۲ Hill 2010.
  22. ۲۲٫۰ ۲۲٫۱ Hill 2010, p. ۱۲.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ Hill 2010, p. ۱۳.
  24. Ching, Jarzombek & Prakash 2011, p. ۴۶.
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ ۲۵٫۲ Hill 2010, p. ۳۱.
  26. ۲۶٫۰ ۲۶٫۱ Hill 2010, p. 14.
  27. Kostof 1995, p. 40.
  28. Kostof ۱۹۹۵, p. ۴۰.
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ ۲۹٫۲ Hill 2010, p. ۱۴.
  30. ۳۰٫۰ ۳۰٫۱ ۳۰٫۲ ۳۰٫۳ Ching, Jarzombek & Prakash 2011, p. ۴۷.
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ Hill 2010, p. ۱۷.
  32. ۳۲٫۰ ۳۲٫۱ ۳۲٫۲ ۳۲٫۳ Hill 2010, p. ۲۱.
  33. دیویس ۲۰۱۲.
  34. Lot 2015, p. ۶۲.
  35. Hill 2010, p. ۲۵.
  36. ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ ۳۶٫۲ ۳۶٫۳ Hill 2010, p. ۲۷.
  37. ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ ۳۷٫۲ ۳۷٫۳ Hill 2010, p. ۳۳.
  38. Haycock 2002.
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ Hill 2010, p. ۹۹.
  40. ۴۰٫۰ ۴۰٫۱ Hill 2010, p. ۵۷.
  41. May 2013.
  42. ۴۲٫۰ ۴۲٫۱ ۴۲٫۲ ۴۲٫۳ Hill 2010, p. ۱۴۱.
  43. Hill 2010, p. 144.
  44. Rennell 2014.
  45. Hill 2010, p. ۱۴۶.
  46. ۴۶٫۰ ۴۶٫۱ ۴۶٫۲ ۴۶٫۳ ۴۶٫۴ Hill 2010, p. ۱۴۸.
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ Hill 2010, p. ۱۵۰.
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ ۴۸٫۲ Hill 2010, p. ۱۵۱.
  49. ۴۹٫۰ ۴۹٫۱ ۴۹٫۲ ۴۹٫۳ ۴۹٫۴ ۴۹٫۵ ۴۹٫۶ Hill 2010, p. ۱۵۷.
  50. ۵۰٫۰۰ ۵۰٫۰۱ ۵۰٫۰۲ ۵۰٫۰۳ ۵۰٫۰۴ ۵۰٫۰۵ ۵۰٫۰۶ ۵۰٫۰۷ ۵۰٫۰۸ ۵۰٫۰۹ ۵۰٫۱۰ ۵۰٫۱۱ ۵۰٫۱۲ ۵۰٫۱۳ ۵۰٫۱۴ ۵۰٫۱۵ Parker Pearson 2018.
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ ۵۱٫۲ Hill 2010, p. ۳۴.
  52. ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ Hill 2010, p. ۱۳۱.
  53. Hill 2010, p. ۱۳۳.
  54. ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ Hill 2010, p. ۱۳۷.
  55. Atkinson 1956.
  56. Hill 2010, p. ۱۶۵.
  57. Hill 2010, p. ۱۶۶.
  58. ۵۸٫۰ ۵۸٫۱ Hallett 2014.
  59. 1985: Hippies clash with police at Stonehenge 1985.
  60. ۶۰٫۰ ۶۰٫۱ ۶۰٫۲ ۶۰٫۳ ۶۰٫۴ ۶۰٫۵ Hill 2010, p. ۲۶.
  61. ۶۱٫۰ ۶۱٫۱ ۶۱٫۲ ۶۱٫۳ Hill 2010, p. ۴۲.
  62. Hill 2010, p. ۵۰.
  63. ۶۳٫۰ ۶۳٫۱ Hill 2010, p. ۵۱.
  64. Hill 2010, p. ۱۲۰.
  65. Hill 2010, p. 120.
  66. Emerson 1880, p. ۲۱۱.
  67. ۶۷٫۰ ۶۷٫۱ ۶۷٫۲ Hill 2010, p. ۱۲۳.
  68. Hill 2010, p. ۱۱۸.
  69. ۶۹٫۰ ۶۹٫۱ Hill 2010, p. ۱۴۹.
  70. ۷۰٫۰ ۷۰٫۱ ۷۰٫۲ ۷۰٫۳ ۷۰٫۴ ۷۰٫۵ Hill 2010, p. ۱۵۲.
  71. Hill 2010, p. ۱۶۰.
  72. Kostof 1995, p. ۳۷.
  73. Hill 2010, p. ۱.
  74. Stukeley.
  75. Charleton 1663.
  76. ۷۶٫۰ ۷۶٫۱ Hill 2010, p. ۲۸.
  77. Aubrey & Fowles 1980.
  78. Hill 2010, p. ۳۷.
  79. Hill 2010, p. ۴۰.
  80. ۸۰٫۰ ۸۰٫۱ Hill 2010, p. ۴۵.
  81. Hill 2010, p. ۴.
  82. Hill 2010, p. ۳۹.
  83. Hill 2010, p. ۴۸.
  84. Stonehenge - Romantic Circles 2009.
  85. ۸۵٫۰ ۸۵٫۱ ۸۵٫۲ Hill 2010, p. ۱۲۴.
  86. Evans 1888.
  87. Hill 2010, p. ۱۲۵.
  88. ۸۸٫۰ ۸۸٫۱ ۸۸٫۲ Hill 2010, p. ۱۲۶.
  89. Hill 2010, p. ۱۱۷.
  90. ۹۰٫۰ ۹۰٫۱ Hill 2010, p. ۱۵۳.
  91. ۹۱٫۰ ۹۱٫۱ ۹۱٫۲ Hill 2010, p. ۱۶۱.
  92. Hill 2010, p. ۱۶۲.
  93. Hill 2010, p. ۱۷۵.
  94. Jenkins 2006.
  95. ۹۵٫۰ ۹۵٫۱ Hill 2010, p. ۱۶۷.
  96. Hill 2010, p. ۱۶۸.
  97. ۹۷٫۰ ۹۷٫۱ Hawkins 1964, p. ۰.
  98. A Brief Introduction to Archaeoastronomy 2012.
  99. Hill 2010, p. ۳.
  100. Hill 2010, p. ۲.
  101. Hill 2010, p. ۶۲.
  102. ۱۰۲٫۰ ۱۰۲٫۱ Wood 1747.
  103. Hill 2010, p. ۷۲.
  104. Hill 2010, p. ۸۳.
  105. ۱۰۵٫۰ ۱۰۵٫۱ Kostof 1995, p. ۴۱.
  106. Barber 2014, p. ۵.
  107. Hill 2010, p. ۱۹۲.
  108. Barber 2014, p. ۷.
  109. ۱۰۹٫۰ ۱۰۹٫۱ ۱۰۹٫۲ Hill 2010, p. ۱۹.
  110. ۱۱۰٫۰ ۱۱۰٫۱ ۱۱۰٫۲ Barber 2014.
  111. Barber 2014, p. ۱۱.
  112. ۱۱۲٫۰ ۱۱۲٫۱ English Heritage declares Stonehenge 'is not a fake' · salisburyandstonehenge.net 2001.
  113. Barber 2014, p. ۸.
  114. Chisels once given at Stonehenge 2008.
  115. ۱۱۵٫۰ ۱۱۵٫۱ ۱۱۵٫۲ ۱۱۵٫۳ Hill 2010, p. ۱۳۹.
  116. Hill 2010, p. ۱۲۷.
  117. Hill 2010, p. ۱۴۰.
  118. Hill 2010, p. ۱۴۲.
  119. ۱۱۹٫۰ ۱۱۹٫۱ History of Stonehenge 2015.
  120. Hill 2010, p. ۱۸۴.
  121. ۱۲۱٫۰ ۱۲۱٫۱ ۱۲۱٫۲ Hill 2010, p. ۱۸۶.
  122. BBC News 2013.
  123. Dezeen 2013.
  124. Brewer 2019.
  125. Carrington 2006.
  126. Summer solstice 2017: Crowds gather at Stonehenge on the longest (and hottest) day of the year 2017.
  127. Glorious sunrise for Summer solstice 2014.
  128. ۱۲۸٫۰ ۱۲۸٫۱ Hill 2010, p. ۸۸.
  129. Hill 2010, p. ۹۳.
  130. Hill 2010, p. ۹۵.
  131. Blake 1804, p. PLATE 66.
  132. ۱۳۲٫۰ ۱۳۲٫۱ Hill 2010, p. ۱۰۱.
  133. Hill 2010, p. ۱۰۲.
  134. ۱۳۴٫۰ ۱۳۴٫۱ ۱۳۴٫۲ Hill 2010, p. ۱۷۶.

فهرست منابع

پیوند به بیرون