آبیاری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
آبیاری مدرن مکانیزه در مزارع کلرادو در ایالات متحده

آبیاری بکارگیری مصنوعی آب در زمین و خاک می‌باشد. به عبارت دیگر، آبیاری پخش آب روی زمین جهت نفوذ در خاک برای استفاده گیاه و تولید محصول است. هر چند فقط ۱۵ درصد از زمینهای کشاورزی دنیا تحت آبیاری قرار دارند و ۸۵ درصد بقیه به صورت دیم و بدون آبیاری مورد استفاده قرار می‌گیرند اما نیمی از تولیدات کشاورزی و غذای مردم جهان از همین زمینهای آبی حاصل می‌شود. که این خود نشان دهنده اهمیت و نقش آبیاری در بخش کشاورزی است.

منابع آب مورد استفاده در كشاورزي

1- منابع آب سطحي

الف : منابع آب سطحي جاري :

جريان آب اين منابع در طول زمان هم از نظر كمي و هم از نظر كيفي دائما در حال تغيير مي باشد وعموما كيفيت پاييني دارند جريانهاي حاصل از نزولات جوي ، داراي دبي متغيري ميباشند ، ولي آن دسته كه داراي منابع تغذيه زيرزميني هستند مانند چشمه و قنات ، تغييرات كمتري دارند .

ناخالصيهاي عمده اين منابع از نوع فيزيكي و داراي مواد معلق معدني و آلي مي باشند و در صورت قرار گرفتن در معرض هوا عموماً ناخالصيهاي شيميايي آنهامانند كلر، آهن ، كربنات و بي كربنات اکسید می شوند .

ب- منابع آب سطحي راكد :

مــانند: استخرها ، حوضچه هاي طبيعي ، مخازن سدها ، درياچه هاي آب شيرين ، آبگيرها ، تالابها و . . . مي باشد . در اين منابع ، آب جريان ندارد و هميشه در دسترس مي باشد ولي ممكن است در طول فصل آبياري نوسانات شديدي در سطح آن ايجاد شود ، لذا ميزان برداشت با توجه به حداقل عمق در طول برداشت لحاظ مي گردد . و وابستگي شديدي به تغذيه مجدد دارند. از نظر آلودگي در اين منابع ناخالصيهاي فيزيكي ( شن ، سيلت ، . . . ) و املاح محلول و آهن دوظرفيتي وجود ندارد. ولي ناخالصيهاي آلي مثل خزه ها ، جلبكها ، برخي جانوران كوچك آبزي و آثار و بقاياي موجودات زنده در آنها فراوان يافت مي شود .

2- منابع آب زيرزميني :

در ايران بدليل واقع شدن در منطقه خشك و نيمه خشك مخصوصا در ناحيه مركز كشور ازمنابع اصلي تامين آب آبياري محسوب مي شوند و عموما كيفيت بالايي دارند از لحاظ کمی ميزان برداشت بسته به تغذيه اين منابع دارد. بطوريكه بايد از طول عمر مفيد سيستم در استفاده از اين منابع اطمينان كافي حاصل گردد . با توجه به ناخالصيهاي كمي كه دارند مناسبترين آب براي استفاده در سيستمهاي آبيار تحت فشار محسوب مي شوند . معمولاً عاري از آلوده كننده هاي فيزيكي و آلي مي باشند بيشتر مشكل مربوط به وجود آهن،كلر، كربنات و بي كربنات كلسيم مي باشد. و ازطرفي هنگاميكه اين آبها در مجاورت هواي آزاد قرار مي گيرند املاح مذكور اكسيده شده و رسوب مي نمايند.

3-منابع آب نامتعارف( فاضلابها و پسآبهاي تصفيه شده،آب زهكشها وآبهاي شور ولب شور)

فاضلابها و پسآبهاي تصفيه شده،آب زهكشها وآبهاي شور و لب شور

مي توانند بعنوان منبعي براي تامين آب ، مورد استفاده قرار گيرند به دليل دبي ثابتي كه دارند مورد اطمينان مي باشنداز لحاظ كيفي در استفاده از چنين آبهايي بايد كليه جوانب كيفيتي آب آبياري مورد توجه قرار گيرد ، همانند گرفتگي ، مسائل بهداشتي ، سميت بعضي از عناصر و بهم خوردن تعادل عناصر كم مصرف در خاك

آب دريا ها بعنوان منابع آب شور و آبهاي زير سطحي وآب زهكشها بعنوان منابع آب لب شور وفاضلاب ها (شهري وصنعتي) بعنوان پسآب تصفيه شده قابل استفاده مي باشند

تفاوت فاضلاب شهری و پساب صنعتی

فاضلاب شهری ازنظر کمی تقریبادارای دبی ثابتی وجریان آن مداوم است واز لحاظ کیفی قابل پیش بینی و معمولاً محتوی باکتری

ولی پساب صنعتی گاهی محتوی مواد سمی است و مواد آلی آن شاید قابل تجزیه نباشد.

لذا باید آنها را قبل از ورود به شبکه فاضلاب شهری تصفیه مقدماتی کردچ منبع: مهندسين مشاور توسعه صنعت آب www.mtose.ir

منافع آبیاری[ویرایش]

  • افزایش کمی و کیفی محصولات
  • سود حاصل از افزایش کمی و کیفی محصول
  • درآمد حاصل از فروش آب برای دولت
  • افزایش فرصت شغلی
  • شستشوی املاح سطح خاک

زیان‌های آبیاری سنتی[ویرایش]

  • فرسایش
  • شور و قلیایی شدن خاک
  • غرقابی شدن یا باتلاقی شدن زمینهای کشاورزی
  • تخریب زمینهای کشاورزی
  • اتلاف سود و اتلاف بیهوده آبی که با قیمت گزاف تأمین گردیده و برای نگهداری و توزیع آن سرمایه گذاری زیادی صورت گرفته‌است.

انواع روشهای آبیاری[ویرایش]

عکس ماهواره‌ای از مزارع کانزاس. دایره‌ها مزارعی هستند که توسط شیوه آبیاری چرخشی (Center Pivot Irrigation) آبیاری می‌شوند.

آبیاری سطحی[ویرایش]

آب از نهر آبیاری یا لوله دریچه‌دار در سطح خاک جریان یافته و با نفوذ تدریجی در خاک در اختیار ریشه گیاه قرار می‌گیرد. آبیاری سطحی به سه روش آبیاری کرتی - آبیاری نواری و آبیاری شیاری انجام می‌شود.

آبیاری تحت فشار[ویرایش]

بطور کلی سیستم‌های آبیاری تحت‌فشار به روشهایی گفته می‌شود که آب را توسط لوله و تحت فشاری بیش از فشار اتمسفر در سطح مزرعه توزیع می‌کنند. آبیاری تحت‌فشار به دو روش آبیاری بارانی و آبیاری موضعی انجام می‌شود. روش آبیاری موضعی به دو دسته آبیاری قطره‌ای و خطی انجام می‌گیرد. که این دو روش به مقدار زیادی صرفه جویی در مصرف آب خواهد داشت.

تعریف سیستم آبیاری قطره ای: دراین سیستم آب بوسیله پمپ از منبع بداخل شبکه پمپ شده وضمن عبور از سیلکون ( فیلتر گردایی ) شن ومواد خارجی آن ته نشین می گردد. دراین روش آب با فشاری بیش ازیک اتمسفر از منبع تامحل مصرف انتقال می یابد. آب بصورت قطرات مجزا و پیوسته ویا بصورت افشانه ریز با فشار کم از طریق قطره چکان درطول خط انتقال آب قرار دارند . آبیاری قطره ای روش موثری درتحویل آب مورد نیاز گیاه درمحدوده توسعه ریشه بداخل خاک است واین امکان را بوجود می آورد که عمل آبیاری تاحد رفع نیاز آبی گیاه انجام می‌شود . بنابراین دراین روش به میزان زیادی ازاتلاف آب بصورت نفوذ عمقی، ایجاد روان آب سطحی وتبخیر درمقایسه با روشهای سنتی وبارانی کاسته می شود. سیستمهای مختلف آبیاری قطره ای 1. سیستم آبیاری قطره ای قطره چکان درخط 2. سیستم آبیاری زیرزمینی بالوله‌های تراوا 3. سیستم آبیاری بابلر 4. سیستم آبیاری قطره ای نواری 5. آبیاری قطره ای ثقلی

تعریف آبیاری بارانی: آبیاری بارانی روشی است که درآن آب آبیاری را با سرعتی مساوی و یا کمتر از نفوذ پذیری خاک به صورت باران برسطح زمین پخش می نماید. بطورکلی آبیاری به روش بارانی را دراغلب شرایط مانند مناطق شیبدار بیشتر خاکهای سبک، متوسط وشرایطی که آبیاری به طریق ثقلی امکان پذیر نیست قابل اجرا می باشد.

آبیاری زیرزمینی[ویرایش]

در این روش، آبیاری، رطوبت لازم برای محیط ریشه گیاه توسط کنترل سطح ایستابی است. برای این منظور لازم است که یک لایه غیر قابل نفوذ در عمق مناسب از سطح خاک وجود داشته باشد تا بتوان سطح ایستایی را کنترل نمود. از مهم‌ترین مشخصه‌های این روش مرطوب نشدن سطح خاک است بطوریکه معمولاً برای تأمین آب در محیط ریشه سطح ایستابی به حدی بالا آورده می‌شود که رطوبت بتواند با استفاده از خاصیت موئینگی به محیط ریشه برسد.

معیارهای انتخاب روشهای مناسب آبیاری[ویرایش]

در یک پروژه آبیاری انتخاب روش آبیاری مناسب نقش بسیار با اهمیتی در موفقیت آن پروژه ایفا می‌کند. اساسی‌ترین عوامل موثر در انتخاب روشهای آبیاری به شرح زیرند: بافت خاک - آماده کردن زمین - اندازه مزارع - شوری خاک - زهکشی خاک - آب قابل دسترس - کیفیت آب مصرفی - گیاهان الگوی کشت - انرژی قابل دسترس - رعایت تناوب زراعی و عملیات زراعی - کیفیت و میزان محصولات (کمیت و کیفیت محصولات) - وضعیت آب و هوایی (اقلیم) - هزینه آب - مسائل فرهنگی و اجتماعی.

هدف آبیاری[ویرایش]

  • تامین آب کافی برای ادامه زندگی گیاه.
  • حفاظت و بیمه گیاهان در مقابل تنش‌های ناشی از کم آبی یا بی آبی‌های کوتاه مدت.
  • خنک کردن خاک و اتمسفر یا هوای اطراف گیاه.
  • شستن املاح مضر در خاک.
  • نرم کردن ناحیه قابل شخم خاک.

ارتباط با سایر علوم[ویرایش]

  • آب شناسی: بارش‌هایی که در منطقه صورت می‌گیرد و به صورت روان آب درمی‌آید را مورد مطالعه قرار می‌دهد.
  • گیاه شناسی: نیاز گیاه موجود در برنامه آبیاری و الگوی کشت را مورد مطالعه قرار می‌دهد.
  • خاک شناسی: به مطالعه خاک از لحاظ فیزیکی و نیز از لحاظ محیطی برای کشت و پرورش گیاه می‌پردازد. ضمن اینکه در مورد چگونگی تشکیل خاک و رده بندی آنها و همچنین بحث در مورد موجودات زنده خاک و اثرات آن بر زشد گیاهان بحث می‌کند

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

www.mtose.ir

پیوند به بیرون[ویرایش]

کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران
طرح جامع آبیاری وزارت کشاورزی ایالات متحده آمریکا