چوب‌خط

چوب‌خط یا تالی (به انگلیسی: Tally) ابزاری ساده و بسیار قدیمی برای شمارش بوده است که در آن از تناظر یک‌به‌یک استفاده می‌شود.

چوب‌خط

نخستین مورد موجود چوب‌خط ساخته شده توسط پلینیوس (۷۹–۲۳ بعد از میلاد) از بهترین چوب‌ها برای خیاط‌ها ساخته شد و مارکو پولو در سفرنامه خود دربارهٔ استفاده این ابزار در چین مطالبی را نوشته است.

تاریخچه

پارینه‌سنگی

استخوان ایشانگو

ابزار استخوانی (Bone tool): نخستین ماشین حساب از استخوان است که ۲۰ هزار سال پیش از میلاد ساخته شده است. نخستین چوب‌خط یافته‌شده یک استخوان است که به «استخوان ایشانگو» مشهور شده است. این استخوان مشهور در واقع استخوان نازک‌نی یک بابون است که در روی آن خطوطی خراشیده شده است. خراش‌های موجود روی این استخوان به احتمال فراوان برای شمارش و محاسبه مورد استفاده قرار می‌گرفت. باستان‌شناسان معتقدند که از این خطوط به منظور شمارش استفاده می‌شد.

استخوان لبامبو (lebombo bone): از سایر چوب‌خط‌های دوران پارینه‌سنگی می‌توان به استخوان لبومبو (lebombo) که در حدود ۴۴ هزار سال پیش توسط انسان‌ها ساخته شده بود. این استخوان بسیار قدیمی‌تر از استخوان ایشانگو است ولی دانشمندان مطمئن نیستند که خراش‌های موجود بر سطح آن به منظور محاسبه به کار می‌رفته است یا خیر.

چوب‌خط تکی

چوب‌خط تکی (Single tally): چوب‌خط‌های تکی اشیایی بلند مانند استخوان، شاخ، چوب یا سنگ هستند که تعدادی خراش یا علامت سازمان‌یافته توسط انسان بر روی آن وجود دارد. این چوب‌خط‌ها بیشتر به عنوان وسیله‌ای برای به خاطر سپردن اطلاعات به کار می‌رفته است. می‌توان طناب‌های گره‌دار، کیپوهای بومی‌های آمریکا و… را هم به عنوان چوب‌خط‌های تکی در نظر گرفت.

هرودوت تاریخ‌نویس یونانی، در نوشته‌های خود به نوعی طناب گره‌دار اشاره می‌کند که توسط داریوش بزرگ مورد استفاده قرار می‌گرفت.

چوب‌خط در فرهنگ عامه

در اصطلاح وقتی می‌گویند «چوب‌خط کسی پُر شده» یعنی دیگر فرصتی برای انجام آن کار خاص وجود ندارد یا شخص دیگر حق چیزی را ندارد یا مدت آن چیز تمام شده و راه‌حل دیگری ندارد. در کل به معنای اتمام و پایان زمان انجام کار است. چوب‌خط در زندان‌ها هم برای نشان دادن روزهای سپری شده در زندان و تقویم امروزی است.

جستارهای وابسته

• ریاضیات
• چرتکه

منابع

• هاوارد دبلیو ایوز (۱۳۶۹)، آشنایی با تاریخ ریاضیات، ترجمهٔ محمدقاسم وحیدی اصل، تهران: مرکز نشر دانشگاهی، ص. ۷، شابک ۹۶۴-۰۱-۸۰۴۳-۲{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)