پرگار

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرگار رسم و پرگار برش
طرز استفاده از پرگار
حکاکی و طراحی اثر طراح آلمانی آلبرشت دورر از ماشاءالله ابن اثری ستاره‌شناس ایرانی سده ۸ میلادی و با عنوان صفحه «جهان در جریان» که به سال ۱۵۰۴ میلادی ترسیم شده‌است.
این تصویر همانند بسیاری از طراحی‌های قرون وسطی نمایشگر یک پرگار است. پرگار در دنیای دانش، نمادی برای صفت آفرینندگی گیتی به وسیله ایزد بوده‌است.
در بالای تصویر نام «ماشاالله» با عنوان آلمانی MESSAHALAH ذکر شده‌است.

پَرگار وسیله‌ای برای کشیدن دایره است. این ابزار را در رسم فنی و کشیدن شکل‌های هندسی و نقشه‌کشی به‌کار می‌برند. همچنین پرگارها از جمله وسايل کمکی در اندازه گيری هستند که از آنها برای خط کشی، علامت گذاری، اندازه گيری و انتقال اندازه از قطعه کار به روی ابزار يا بالعکس استفاده می شود.

پرگار از دو میلهٔ فلزی تشکیل شده که بر سر یکی از آن‌ها مداد یا قلمی قرار دارد و با محور قرار دادن میلهٔ دیگر از آن برای رسم دایره یا اندازه‌گیری کمان‌های دایره استفاده می‌شود.[۱]

وقتی در ریاضیات به پرگار اشاره می‌شود (مثلاً در مسائلی که مشروط به استفاده از ستاره و پرگار شده‌اند) منظور ممکن بودن رسم دایره هندسی است و نه پرگار واقعی به معنی ابزار رسم دایره. به این معنی پرگار می‌تواند دایره‌ای به هر شعاع دلخواه بزند که این کار با پرگار واقعی ممکن نیست.

پرگار صفرزن (ریززن)، گونه‌ای از پرگار است که با آن می‌توان دایره‌هایی به شعاع بسیار کوچک ترسیم کرد.[۱]

A compass with an extension accessory for larger circles
A bow compass capable of drawing the smallest possible circles

ریشه‌شناسی[ویرایش]

واژه پرگار از دو واژه پَری (دور، گرد) و کَر (کرشیدن، کشیدن) به معنی گرد کش است.[۲][۳][۴]. همچنین گفته شده واژه پرگار از کنار هم قرار گرفتن دو واژه پرهون به معنای دایره و نگار به وجود آمده است.

ساختار پرگار[ویرایش]

بدنه پرگار از دو میله از جنس فلز یا پلاستیک تشکیل شده است که به وسیله یک لولا به هم متصل می شوند. این لولا کمک می کند تا شعاع دایره برای رسم اندازه های مختلف قابل تنظیم باشد. به طور معمول در انتهای یکی از میله ها یک قسمت سوزنی به عنوان تکیه گاه روی کاغذ، مقوا یا هر سطحی که برای رسم مورد نظرمان است و در انتهای میله دیگر یک مداد یا مغزی آن برای رسم دایره یا اندازه‌گیری کمان‌ های آن قرار دارد. در بیشتر پرگارهایی که امروزه در بازار موجود است، از یک مداد نوکی با شماره نوک های مختلف برای کاربردهای مختلف به جای مداد استفاده میشود.

دسته پرگار (قسمت بالایی پرگار) نیز طولی حدود 1.25 سانتیمتر دارد و به گونه ای ساخته شده است که کاربران می توانند به راحتی آن را بین انگشت شست و انگشت اشاره نگه داشته و حرکت دایره وار خود را کنترل کنند.

انواع پرگار[ویرایش]

پرگارهای رسم[ویرایش]

از اين نوع پرگار برای ترسيم دواير، قوسها، خط کشی و… در روی قطعات کار استفاده می شود. اين پرگارها، به لحاظ ساختمان، دارای انواع مختلفی هستند.

پرگار ساده: اين نوع پرگارها ساختمان بسيار ساده ای دارند و عمل ثابت شدن دو بازوی آنها در اثر اصطکاک بين سطوح آنها صورت می گيرد. سوزن های آن ممکن است با بازوها يکپارچه و يا روی آن نصب شده باشند.

پرگار ساده با پيچ قفل: اين پرگار مانند نوع قبل است، با اين تفاوت که در روی يکی از بازوها راهنمای شياردار قوسی شکل بسته شده و در روی بازوی ديگر پينی است که می تواند در داخل شيار راهنمای قوسی شکل حرکت کند. پس از بازکردن دهانه پرگار برای تثبيت اندازه، از پيچ قفل استفاده می شود.

پرگار فنری: اين پرگارها مجهز به دو بازو هستند با سر سوزن های سنگ زده و تيز که ممکن است با بازوها يکپارچه و يا روی آنها سوار شده باشند. دو بازو، که از يکطرف دارای دو سوزن کاملاً سنگ زده شده و تيز هستند و از سمت ديگر توسط يک فنر تخت و دسته آجدار به هم متصل می شود. برای تنظيم مقدار دهنه پرگار از پيچ و مهره استفاده می شود.

پرگار موازی کش

پرگارهای موازی کش: اين پرگارها برای رسم خطوط موازی به کار می روند. در انواع مختلفی ساخته می شوند. نوعی ازاين پرگار از يک خط کش اصلی تشکيل شده که ممکن است مدرج يا ساده باشد. بازوی تخت با مقطع بيضی که به لبه کار استقرار داده شده با سوزن خط کش برای ترسيم است. طول سوزن خط کش می تواند تغيير کند. اين ويژگی امکان ترسيم در سطوح غيرهمسطح را فراهم می نمايد. از اين پرگار برای ترسيم خطوط به موازات لبه کار استفاده می شود. روش استفاده به اين ترتيب است که ابتدا، با توجه به درجه بندی پيش بينی شده، مقدار مورد نظر را روی بدنه پرگار جدا نموده و با استفاده از پيچ قفل آن را محکم می نماييم و سپس، خط مورد نظر را ترسيم می کنيم.

نوع ساده پرگار موازی کش دارای يک بازوی مجهز به سوزن خط کش است و بازوی ديگر دارای سر خميده است، که به لبه کار تکيه داده می شود. برای استفاده ابتدا مقدار اندازه را به کمک خط کش روی آن تنظيم و بازو را قفل می کنيم و عمل ترسيم را انجام می دهيم.

با پرگار ساده موازی کش می توان مرکز دايره را نيز تعيين نمود. به اين ترتيب که ابتدا با معلوم بودن قطر دايره مقدار شعاع را روی پرگار جدا می کنيم. سپس، با تکيه دادن لبه کج پرگار روی بدنه قطعه کار نوک سوزن پرگار را روی مقطع دايره قرار می دهيم و خط می کشيم سپس پرگار را روی محيط دايره جابه جا نموده و مانند حالت قبل مجدداً خط می کشيم. محل تقاطع دو خط ترسيم شده مرکز دايره است.

پرگار رسم دایره روی سطح جانبی استوانه

پرگار رسم دايره روی سطح جانبی استوانه ها: از اين پرگار برای ترسيم دايره روی سطوح منحنی، مانند جداره لوله ها و استوانه ها، استفاده می شود. اين پرگار دارای سه بازو است و انتهای آنها مجهز به سوزن اند دو بازوی طرفين روی محيط دايره و بازوی سوم (بازوی وسط) روی مرکز دايره قرار می گيرد. بايد توجه داشت که بازوی وسط نسبت به محورش میتواند تغيير ارتفاع دهد و برحسب تغيير موقعيت، دو بازوی طرفين روی محيط استوانه بالا و پايين شوند.

پرگار ورنیه دار

پرگار ورنيه دار: اين پرگار دارای دو فک قابل تعويض است. يک فک آن، هنگام عمل ثابت و فک دوم روی کشوی نصب شده و متحرک است. فک ثابت می تواند در جهت عمود بر خطکش مدرج پرگار، حرکت لغزشی داشته باشد و فک متحرک درامتداد خطکش حرکت افقی دارد. هر دو فک میتوانند توسط پيچی در محل های خود محکم شوند. با در نظر گرفتن مکانيزم ويژه اين پرگار، میتوان از اين وسيله برای کشيدن دايره ها و يا قوس ها در دو سطح مختلف بهره گرفت. به اين صورت که فک مخروطی را در داخل سوراخ قرار دهيم و نک سوزن رسام را روی سطح ديگر تنظيم نماييم. سپس با حرکت چرخشی، منحنی مورد نظر را رسم کنيم. حُسن ديگر اين پرگار مدرج بودن است و می توان مقدار شعاع قوس مورد نظر را مستقيماً روی پرگار مشخص نمود. اين پرگار، همچنين دارای فک های يدکی قابل تعويض در اندازه ها و فرم های مختلف نيز هست. خطکش اين پرگار مدرج بوده و مجهز به سيستم ورنيه است. بنابراين می توان مقدار اندازه را روی پرگار جدا کرد و پرگار را تنظيم نمود.

پرگارهای انتقال اندازه[ویرایش]

پرگارهای انتقال اندازه

از اين نوع پرگارها برای انتقال اندازه از روی قطعه کار به ابزار و يا بالعکس استفاده می شود. توسط اين پرگارها می توان ابعاد داخلی، خارجی، فواصل بين خطوط و قطعات را روی پرگارتنظيم کرده و سپس به وسيله اندازه گيری، انتقال داد، يا بالعکس آنها را روی وسيله اندازه گيری تنظيم نموده و سپس به روی قطعه کار منتقل نمود .

اين وسيله از يک جفت ساق قوسی شکل، که توسط پيچ و مهره به هم وصل شده اند، تشکيل شده است. برای استفاده از اين وسيله ابتدا سر خميده ساق را با کار تماس می دهيم و سپس، توسط پيچ و مهره، اندازه را ثابت می کنيم و فاصله بين دو سر پرگار را اندازه می گيريم. اين نوع پرگارها در انواع مختلفی ساخته می شوند، از آن جمله:

پرگار انتقال اندازه خارج: اين پرگار که پرگار سرکج داخلی ناميده میشود، طوری ساخته شده است که با طرفين قطعه کار مورد اندازه گيری تماس حاصل می کند و سپس توسط محکم کننده، که ممکن است پيچی باشد، اندازه را ثابت می کنيم و آنرا به روی وسيله اندازه گيری مثلاً خط کش، منتقل می کنيم. اين پرگارها در دو نوع فنری و پيچی ساخته می شوند.

در کار کردن با اين نوع پرگار بايد، ابتدا دهانه پرگار را به اندازه تقريبی قطعه کار باز نمود. سپس، آنرا با توجه به نوع کار، روی قطعه يا وسيله اندازه گيری هدايت و تنظيم می کنيم.

برای ميزان کردن دقيق آن، در صورتیکه دهانه کوچک يا بزرگ باشد، با استفاده از قطعه چوبی، مطابق شکل زير عمل می کنيم.

پرگار انتقال اندازه داخل: اين پرگار، که به پرگار پاشنه ای و پرگار سرکج خارج نيز معروف است، برای انتقال اندازه سوراخها و فاصله بين شيارها و شکافها به روی وسيله اندازه گيری يا بالعکس به کار برده می شوند. اين پرگارها در دو نوع ساده و فنری ساخته می شوند.

درکار با اين نوع وسيله برای تنظيم فاصله، پس از باز کردن تقريبی دهانه پرگار، بايد از يک قطعه چوب استفاده کرد و از وارد نمودن ضربه به نوک تيز آن خودداری نمود.

پرگار دوطرفه: از اين پرگار برای انتقال اندازه های داخلی و خارجی قطعات استفاده می شود. به وسيله اين نوع پرگار می توان به طور همزمان از يک طرف برای انتقال اندازه قطعه و از طرف ديگر برای مقايسه مقدار آن با يک وسيله اندازه گيری مناسب، استفاده نمود. از طرفی هر دو نوع پرگار اندازه گير خارجی و اندازه گير داخلی روی يک پرگار پيش بينی شده است. ضمناً عمل اندازه گيری را می توان بدون خارج کردن پرگار از داخل قطعه انجام داد.

پرگارهای مدرج: اين پرگار دارای صفحه خميده مدرج است، که مقدار اندازه را می توان مستقيماً از روی آن قرائت نمود. با اين پرگارها می توان قطرهای داخلی، خارجی، فاصله بين شکافها، شيارها و همچنين ضخامت ورقها را اندازه گرفت.

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران: سخن، ۱۳۸۱. جلد ۲، سرواژهٔ پرگار.
  2. "ریشه واژه پَرگار - پیشینه ایران شهر" https://virgool.io/pishineh-eran-shahr/ریشه-واژه-پَرگار-yojscomrpy6e
  3. http://dictionary.obspm.fr/index.php?formSearchTextfield=پرگار&formSubmit=Search&showAll=1
  4. «جست‌وجوی پرگار». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۱۰-۱۵.