جبهه ملی ایران

برای دیگر کاربردها، جبهه ملی (ابهام‌زدایی) را ببینید.

جبههٔ ملّی ایران
سخنگو	دکتر داوود هرمیداس باوند
بنیانگذار	دکتر محمد مصدق
رئیس هیأت رهبری	ادیب برومند
بنیانگذاری	۱۹۴۹
روزنامه	پیام جبهه ملی ایران
مرام	ملی گرا دموکرات سکولار
کشور	ایران

دکتر مصدق نخستین رهبر جبهه ملی ایران

جبهه ملی ایران سازمان سیاسی ملی‌گرای فعال در ایران است.

پیدایش

نام جبههٔ ملی نخستین بار بر گروهی گذاشته شد که همراه دکتر مصدق برای اعتراض به آزاد نبودن انتخابات دورهٔ شانزدهم مجلس شورای ملی در دربار تحصن کردند.

هیات مؤسس جبهه ملی ۱۹ نفر بودند که عبارت‌اند از: محمد مصدق، احمد ملکی (مدیر روزنامه ستاره)، محمدحسن کاویانی، دکتر کریم سنجابی، احمد زیرک‌زاده، عباس خلیلی (مدیر روزنامه اقدام)، عمیدی نوری (مدیر روزنامه داد)، سید علی شایگان، شمس الدین امیر علائی، سید محمود نریمان، ارسلان خلعتبری(شهردار تهران سال۱۳۳۰)، غروی، ابوالحسن حائری‌زاده، حسین مکی، مظفر بقائی، عبدالقدیر آزاد، محمدرضا جلالی نائینی (مدیر روزنامه کشور)، حسین فاطمی، مشاراعظم. (هنگام کودتای ۲۸ مرداد از این گروه تنها ۳ یا ۴ نفر با مصدق بودند. بقیه یا کنار رفتند و یا آشکارا علیه جنبش ملی ایران قیام کردند و به کودتا پیوستند.)

با پیوستن حزب ایران و سازمان پان ایرانیسم، حزب پان ایرانیست به رهبری پزشکپور، نهضت خداپرستان سوسیالیست (جمعیت آزادی مردم ایران) به رهبری حسین راضی و محمد نخشب و حزب ملت ایران به رهبری داریوش فروهر و بعدها برخی از هواداران خلیل ملکی، جبهه ملی به صورت مهم‌ترین سازمان سیاسی ملی‌گرای ایران در جریان نهضت ملی شدن نفت در آمد.

پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ و دستگیری رهبران وفادار به دکتر مصدق فعالیت این جبهه متوقف شد. اگرچه بعضی از فعالان آن در نهضت مقاومت ملی به مبارزه با حکومت ادامه دادند.

نهضت مقاومت ملی

نوشتار اصلی: نهضت مقاومت ملی

شب بعد از کودتا حزب مردم ایران جلسه‌ای تشکیل می‌دهد و از دکتر محمد مصدق اعلام پشتیبانی می‌کند. ایدهٔ اولیه ایجاد تشکلی برای مقابله با کودتا به ذهن محمد نخشب رسید و با مذاکراتی که با آیت الله سیدرضا زنجانی با حضور حسین شاه حسینی و ابراهیم کریم آبادی انجام شد توانستند قدم‌های نخست را در شرایط خفقان پس از کودتا محکم و استوار بردارند. هسته اولیه تشکیل دهنده نهضت مقاومت ملی شامل دکتر محمد نخشب، حسین شاه حسینی و آیت الله سیدرضا زنجانی و ابراهیم کریم آبادی بود. پس از موافقتآیت الله سید رضا زنجانی بیش از ۲۰۰ نسخه اعلامیه دست نویس با عنوان «نهضت ادامه دارد» تهیه و شبانه توسط آیت الله سید رضا زنجانی، حسین شاه حسینی و عباس رادنیا در بازار، خیابان شاپور و فرعی‌های خیابان فرهنگ پخش شد. چند روز بعد آیت الله سیدرضا زنجانی از نمایندگان احزاب سیاسی در خواست نمود تا در جلسه‌ای در منزل ایشان شرکت نمایند.

در آن جلسه برای دعوت از نمایندگان مورد اعتماد احزاب و گروه‌های ملی و مذهبی، برای عضویت در سازمان جدید، مذاکره و تبادل نظر شد. در این جلسه، دکتر محمد نخشب (حزب مردم ایران)، خرگامی (نماینده حزب ایران)، مهندس عظیما (حزب ملت ایران)، حاج حسن قاسمیه، مهندس بازرگان، حسین شاه حسینی، صدر الحفاظی، احمد توانگر و مهندس وفایی حضور داشتند در این جلسهدکتر شاپور بختیار پیشنهاد داد نام نهضت مقاومت که برگرفته از مبارزات فرانسه در جنگ دوم جهانی بود بر آن نهاده شود و در تکمیل آن ناصر صدر الحفاظی پیشنهاد داد نام نهضت مقاومت ملی بر این حرکت نهاده شود.

پس از چندی به درخواست آیت الله حاج سید رضا زنجانی نظر حقوقی نهضت توسط دکتر عبدالله معظمی تنظیم شده و در منزل آیت الله سیدرضا زنجانی به تصویب اکثریت اعضا می‌رسد. نهضت مقاومت ملی در روزهای بعد توانست با بررسی و تحلیل رویدادهای پیش و پس از کودتای ۲۵ مرداد و نیز روزهای سرنوشت ساز میان ۲۵ تا ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، و درک علل شکست نیروهای ملی در کودتای انگلیسی-آمریکایی، قدرت و امکانات خود را برای مبارزه به درستی ارزیابی نماید. این سازمان اعتقاد داشت که استراتژی استعمارگران در زمینه اجرای کودتا مبتنی بر اهداف زیر است:

۱. اهداف کوتاه مدت براندازی دولت محمد مصدق، بازگردانیدن محمد رضا شاه و دوام سلطنت، تضمین سلطه آمریکا و انگلستان و تصویب قرارداد کنسرسیوم.

۲. اهداف دراز مدت سرکوب نهضت ملی ایران و ریشه کن ساختن آن به نحوی که تجربه ایران در هیچ کشور صادرکننده نفت تکرار نشود تا منافع اقتصادی و استراتژیک نفت در آینده مورد مخاطره قرار نگیرد.

تعدادی از فعالان جوان جبهه ملی در سازمان مخفی و نوبنیاد نهضت مقاومت ملی با همگامی اعضای حزب مردم ایران (دکتر محمد نخشب) عضویت داشتند و پس از اندک مدتی حزب ایران و حزب پان ایرانیست بدان پیوستند و نمایندگان احزاب ملی (حزب ایران، حزب مردم ایران، حزب ملت ایران و حزب سوسیالیست - دکتر محمدعلی خنجی و دکترمسعود حجازی) و نمایندگان بازار و دانشگاه تهران اعضای کمیته مرکزی را انتخاب کرده و سپس ساختار تشکیلاتی نهضت را به تصویب رسانید. این نهضت که در برنامه‌های تبلیغاتی خود پیروی از راه مصدق و آرمان‌های او را عامل تعیین کننده اتحاد و همبستگی مردم در جهت ادامه مبارزه علیه رژیم کودتا می‌دانست اهدافش را به شرح زیر اعلام نمود:

• ادامه نهضت ملی و اعاده حیثیت استقلال ایران و برقراری حکومت ملی
• مبارزه با حکومتهای دست نشانده خارجی اعم از انگلیس و روس و آمریکا
• مبارزه با حکومتهای دست نشانده خارجی و عمال فساد

جبهه ملی دوم

نوشتار اصلی: جبهه ملی دوم (جبهه ملی ایران)

با رشد نارضایتی‌ها و گشایش نسبی فضای سیاسی ایران در سال ۱۳۳۹ رهبران و اعضا و هواداران جبهه ملی دوباره فعالیت سیاسی خود را از سر گرفتند. جبهه ملی در سال ۱۳۴۱ نخستین و بزرگترین کنگره خود را برگزار نمود. ریاست کنگره با الله‌یار صالح بود. از برگزیدگان این کنگره می‌توان به کاظم حسیبی، الله‌یار صالح، کریم سنجابی، شاپور بختیار، غلامحسین صدیقی، داریوش فروهر، مهدی بازرگان و آیت الله محمود طالقانی اشاره داشت. پس از تلاش فعالان جبهه ملی برای برگزاری تظاهرات اعتراض آمیز در روز ششم بهمن ماه ۱۳۴۱ ه. ش در اعتراض به برنامه همه پرسی انقلاب سفید شاه و ملت، جمعی از اعضای جبهه ملی دستگیر شدند. در بهمن ماه ۱۳۴۲ و در پی صدور اعلامیه "اصلاحات آری - دیکتاتوری نه"، اکثریت اعضای شورای مرکزی و تمامی هیأت اجرایی در اعتراض به اصلاحات معروف به «انقلاب سفید» از سوی محمدرضا شاه به زندان افتادند. این دستگیری‌ها با ممنوعیت فعالیت جبهه ملی همراه گردید. از اوایل سال ۱۳۴۳ مبادله نامه‌هایی بین دکتر مصدق و رهبران جبهه ملی بر سر ساختار تشکیلاتی جبهه، به استعفای شورای مرکزی و اعلام انحلال جبهه ملی دوم انجامید.

جبهه ملی سوم

پس از آن کوشش‌هائی برای احیای جبهه ملی صورت گرفت که گاه به جبهه ملی سوم معروف است. دکتر مصدق با ادامه تماس با نیروها و احزاب نهضت ملی تصمیم گرفت به آنان در بر پایی جبهه جدیدی به رهبری خودش یاری دهد. به سبب تحت نظر بودن دکتر مصدق در احمد آباد و زندانی بودن تعدادی از رهبران نهضت مقاومت ملی مثل بازرگان، سحابی، طالقانی و... و مراقبتهای شدید امنیتی، انجام ملاقات برای سازماندهی و تدوین اساسنامه جبهه ملی سوم با مشکلات فراوانی مواجه بود با همه این دشواریها اساسنامه جبهه ملی سوم در اوایل سال ۱۳۴۴ ه. ش تدوین و مورد موافقت دکتر مصدق قرار گرفت.سید باقر کاظمی از سوی دکتر مصدق مامور شد اساسنامه تهیه شده برای جبهه ملی رااجرایی نماید. بدین ترتیب جبهه ملی سوم در هفتم امرداد ماه ۱۳۴۴ با شرکت نهضت آزادی ایران، جامعه سوسیالیست‌ها، حزب ملت ایران و حزب مردم ایران تشکیل شد و موجودیتش را رسماً اعلام کرد و مصمم گردید با رفع نقایص گذشته بار دیگر به فعالیت سیاسی اپوزیسیون در ایران تحرکی دوباره ببخشد اما سه هفته بعد از آن گروه خلیل ملکی و اعضای رهبری حزب سوسیالیست دکتر محمدعلی خنجی و دکتر مسعود حجازی، مهدی بازرگان، و جمعی از یارانش،داریوش فروهر از حزب ملت ایران، دکتر سامی و حسین راضی از حزب مردم ایران پس از برگزاری سومین جلسه جبهه ملی سوم دستگیر و روانه زندان شدند و بدین سان جبهه ملی سوم پیش از تولد از دنیا رفت.

ملیون به رهبری ادیب برومند و دکتر کریم سنجابی با همگامی داریوش فروهر و مهندس مهدی بازرگان و دکتر یدالله سحابی و حسین راضی به منظور داشتن حداقل هماهنگی جلساتی را به ظاهر برای صرف نهار و یا شام در رستوران‌ها برگزار می‌کردند که عموماً بیش از ۵۰ نفر از افراد موثر سیاسی در آن حضور پیدا می‌نمودند. این جلسات در حقیقت متصل کننده جبهه ملی دوم و سوم به جبهه ملی چهارم در زمان انقلاب بود.

نامه سه امضایی و آغاز حرکت جبهه ملی چهارم

در خرداد ۱۳۵۶ سه تن از سران جبهه ملی یعنی دکتر کریم سنجابی، داریوش فروهر و دکتر شاپور بختیار نامه‌ای به شاه نوشته و از او خواستند که برای نجات کشور به حکومت استبدادی پایان داده، به اصول مشروطیت تمکین کند.

متن نامه سه امضایی ۲۲ خرداد ۱۳۵۶ به شاه

پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی

متن مربوطه در ویکی‌نبشته: نامه ۳ امضایی (سنجابی، بختیار و فروهر)

فزایندگی تنگناها و نابسامانیهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشورچنان دورنمای خطرناکی را در برابر دیدگان هر ایرانی قرار داده که امضاء کنندگان زیر بنابر وظیفه ملی و دینی در برابرخدا و خلق خدا با توجه به اینکه در مقامات پارلمانی و قضایی و دولتی کشور کسی را که صاحب تشخیص و تصمیم بوده، مسئولیت و مأموریتی غیر از پیروی از «منویات ملوکانه» داشته باشد نمی‌شناسیم و در حالی که تمام امور مملکت از طریق صدور فرمانها انجام می‌شود و انتخاب نمایندگان ملت و انشاء قوانین و تاسیس حزب و حتی انقلاب در کف اقتدار شخص اعلیحضرت قرار دارد که همه اختیارات و افتخارات و بنابراین مسئولیتها را منحصر و متوجه به خود فرموده‌اند این مشروحه را علی‌رغم خطرات سنگین تقدیم حضور می‌نماییم.

... بنابراین تنها راه باز گشت و رشد ایمان و شخصیت فردی و همکاری ملی و خلاصی از تنگناها و دشواریهائی که آینده ایران را تهدید می‌کند ترک حکومت استبدادی، تمکین مطق به اصول مشروطیت، احیاء حقوق ملت، احترام واقعی به قانون اساسی و اعلامیه جهانی حقوق بشر، انصراف از حزب واحد، آزادی مطبوعات، آزادی زندانیان و تبعید شدگان سیاسی و استقرار حکومتی است که متکی براکثریت نمایندگان منتخب از طرف ملت باشد و خود را بر طبق قانون اساسی مسئول اداره مملکت بداند.

بیست و دوم خرداد ۱۳۵۶

دکتر کریم سنجابی / دکتر شاپور بختیار/ داریوش فروهر

[۱]

پس از آن شاپور بختیار در ۶ شهریور ماه ۱۳۵۶ نامه‌ای به آیت‌الله خمینی (از طریق دکتر ابوالحسن بنی صدر)نوشت و در آن از ایشان در خواست حمایت و راهنمایی می‌کند.[۲] این نامه بعد از انقلاب در میتینگ ۱۴ اسفند ۱۳۵۹ برای بار اول توسط دکتر بنی صدر خوانده می‌شود و دکتر شاپور بختیار در کتاب خاطراتش ان را تصدیق می‌کند.

اتحاد نیروهای جبهه ملی چهارم

فعالیت‌های اولیه برای حضور و تشکیل اتحادنیروهای ملی با حضورنهضت آزادی، حزب مردم ایران، سوسیالیست‌های نهضت ملی ایران، حزب ایران و حزب ملت ایران آغاز گردید اما به دلیل برخی ازاختلافات باقی‌مانده از کنگره و دیدگاه‌ها به نتیجه نرسید. سرانجام جبهه ملی فعالیتهایش را در۲ آبان ۱۳۵۶ بصورت رسمی از سر گرفت و روز بیست و هشتم آبان ماه، اتحاد نیروهای جبهه ملی طی صدور بیانیه‌ای اعلام موجودیت کرد. به موجب این اعلامیه سوسیالیست‌های نهضت ملی ایران، حزب ایران و حزب ملت ایران عناصر متشکله جبهه ملی چهارم بودند.

اعضای اولیه شورای جبهه ملی چهارم عبارت بودند از:احمد مدنی، کریم سنجابی، ادیب برومند، شاپور بختیار، داریوش فروهر، ابوالفضل قاسمی، حسین شاه حسینی، رحیم شریفی لطف آبادی، حبیب الله ذوالقدر، عبدالرحمن برومند، کاظم حسیبی، مهدی آذر، یحیی صادق وزیری، شهاب فردوس، قاسم لباسچی، خسرو سیف، کشاورز صدر، ابوالفضل تولیت، اسدالله مبشری کاظم حسیبی، جهانگیر حقشناس، احمد زیرک‌زاده،محمودمانیان،شانه چی، شمس‌الدین امیرعلائی. مهندس کاظم حسیبی بعنوان رئیس شورای مرکزی انتخاب شد و هیات اجرایی عبارت بودند از: دکتر کریم سنجابی رییس و دبیر هیات اجرایی، دکتر شاپور بختیار رییس تشکیلات، داریوش فروهر مسوول تبلیغات و انتشارات و سخنگو، رضا شایان مسوول مالی واسدالله مبشری مسوول بازرسی بعنوان اعضای کمیته مرکزی انتخاب شدند. [۳])

با توجه به گذشت زمان و پیشرفت وضعیت جبهه ملی و انقلاب در ۳۰ تیر ۱۳۵۷ «اتحاد نیروهای ملی» به «جبهه ملی چهارم» تغییر نام یافت.

جبهه ملی ایران در جلسه شورای مرکزی خود تصویب نمود که دریافت هر گونه حکم نخست وزیری از شاه برای اعضا ممنوع می‌باشد. با توجه به موقعیت خاص کشور، دکترکریم سنجابی در آبان ۱۳۵۷ از سوی شورای مرکزی ماموریت یافت که به کنگره جهانی حقوق بشر در کانادا اعزام شود اما در توقفی که در پاریس داشت به دیدار آیت الله خمینی در پاریس رفت و از ادامه سفر منصرف شدو پس از دیدار با آیت‌الله خمینی خواستار تغییر رژِم بر اساس همه پرسی گردید. این بیانیه در هیات اجرایی با رای مثبت سنجابی، دکتر مبشری و فروهر در برابر ۲رای منفی بختیار و شایان به تصویب رسید.

متن بیانیه اعلام مواضع دکتر سنجابی بدین شرح است:

بسمه تعالی

یکشنبه چهارم ذیحجه ۱۳۹۸ مطابق با چهاردهم آبانماه ۱۳۵۷

1. سلطنت کنونی ایران با نقض مداوم قوانین اساسی و اعمال ظلم و ستم و ترویج فساد و تسلیم در برابر سیاست بیگانه فاقد پایگاه قانونی و شرعی است.
2. جنبش ملی اسلامی ایران با وجود بقای نظام سلطنتی غیر قانونی، با هیچ ترکیب حکومتی موافقت نخواهد کرد.
3. نظام حکومت ملی ایران باید بر اساس موازین اسلام و دموکراسی و استقلال به وسیله مراجعه به آراء عمومی تعیین گردد.

دکتر کریم سنجابی

جبهه ملی ایران و پذیرش نخست وزیری توسط شاپور بختیار

پس از اعلامیه سه ماده‌ای دکتر کریم سنجابی شورای مرکزی جبهه ملی بیانیه به شرح ذیل صادر کرده و اعلام می‌دارد که در هیچ ترکیب حکومتی شرکت نمی‌کند:

اطلاعیه

به نام خدا - هم میهنان:

استقرار حاکمیت ملی هدف جبهه ملی ایران است

ساعت شش بعد از ظهر دیروز رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور به خانه آقای دکتر کریم سنجابی رئیس و دبیر کل هیات اجرایی جبهه ملی ایران مراجعه کردند و ایشان را به کاخ نیاوران برای دیدار پادشاه بردند. آقای دکتر کریم سنجابی در این دیدار ضمن تشریح اعلامیه چهارمآبان ماه ۱۳۵۷ صادر شده در پاریس تاکید نمودند که بنا بر بند دو اعلامیه مذکور در اوضاع کنونی جبهه ملی ایران در هیچ ترکیب حکومتی شرکت نخواهد کرد. این دیدار مدت یکساعت به طول انجامید و آقای دکتر کریم سنجابی ساعت هفت بعد از ظهر به خانه خود مراجعت کردند. پنجشنبه ۲۳ آذر ماه ۱۳۵۷

جبهه ملی ایران

در طی ماه‌های مهر الی آذر محمد رضا شاه علاوه بر دکتر کریم سنجابی بصورت جداگانه با سایر میلیون مانند دکتر صدیقی و دکتر بختیار برای تصدی نخست وزیری تماس می‌گیرد. پس از عدم پذیرش درخواست دکتر صدیقی مبنی بر باقی‌ماندن شاه در ایران و تشکیل شورای سلطنت، دکتر بختیار بدون اطلاع اعضای جبهه ملی حکم نخست وزیری خود را از شاه دریافت کرده و به مجلسین برده تا مورد تایید قرار گیرد.

هیچ کدام از اعضای جبهه ملی با توجه به این موضوع و تخلف آشکار حاضر به همکاری با دکتر بختیار نشدند. بختیار علی‌رغم مخالفت جبهه ملی ایران و او بدون توجه به مصوبه قبلی شورای مرکزی مبنی بر خودداری اعضای جبهه ملی ایران از پذیرش پست نخست وزیری، این پست را قبول می‌نماید

پس از آن برای رسیدگی به این موضوع جلسهٔ شورای مرکزی جبهه ملی ایران که با حضور تمامی اعضای قدیمی و ذی‌نفوذ مانند: اللهیار صالح، دکتر مهدی آذر، دکتر غلامحسین صدیقی، مهندس کاظم حسیبی، دکتر مسعود حجازی، دکتر کریم سنجابی، حمید ذوالنور، اصغر پارسا، احمد زیرک زاده، دکتر شمس الدین امیر علائی، دکتر پرویز ورجاوند، ادیب برومند، حسین شاه حسینی و... برگزار می‌گردد. در مورد ماده ۳ گانه اعلامی دکتر سنجابی بحث شده و چون در هیات اجرایی مورد پذیرش قرارگرفته بود در شورای مرکزی هم عدم تمکین به این موصوضوع باعث گردید که در مورد عدم همکاری جبهه ملی بادکتر شاپور بختیار رای گیری به عمل اورده و در پایان را گیری تمامی افراد حتی بدون رای ممتنع برکناری دکتر شاپور بختیار از عضویت در جبهه ملی رای مثبت دادند. همچنین در حزب ایران طی بیانیه از تصمیم کریم سنجابی حمایت کرده و شاپور بختیار را از مسوولیت‌های حزبی برکنار کرده ولی ادامه عضویت او در حزب ایران موکول به پلنوم حزب ایران گردید.

بیانیه حزب ایران در خصوص برکناری شاپور بختیار از سمت‌های حزبی:

هم میهنان!

چون بر خلاف مفاد قطعنامه پلنوم روز پنج شنبه هفتم دیماه ۱۳۵۷ حزب ایران، مشعر به اینکه با پذیرش این واقعیت عینی که بافت انقلاب عظیم و گسترده ایران اسلامی و ملهم از رهنمودهای پیشوای بزرگ روحانیت آیت الله العظمی خمینی می‌باشد و بخصوص مفهوم مواد یک و سه این قطعنامه که عیناً نقل می‌گردد.

۱- مشی سیاسی حزب ایران در جبهه ملی، اصول سه گانه اعلامیه ۱۴ ابان پاریس (مورد توافق آیت الله العظمی خمینی و دکتر کریم سنجابی) می‌باشد که کادر رهبری حزب همواره باید در چارچوب آن عمل نماید.

۲- حزب ایران نه تنها باید از هر گوه گروه بندی و اندیشه فرقه گرایی در داخل جبهه ملی احتراز جوید، بلکه باید با هر نوع پندار تکروی و دسته بندی بشدت مبارزه کند و مانند یک سازمان متعهد تابع اکثریت آراء جبهه ملی باشد ونشان دهد که از حیث وحدت خواهی و جانبداری از جبهه ملی ایران و دبیر کل دکترکریم سنجابی در صف اول مبارزه قرار دارد.

آقای شاپور بختیار بدون هیچگونه ماموریتی از طرف حزب اقدام به قبول زمامداری کرده‌اند، لذا بدین وسیله اعلام می‌شود که ایشان از کلیه سمت‌هایی که در حزب داشتند برکنار می‌گردند و اتخاذ تصمیم در مورد ایشان موکول به پلنوم آینده حزب ایران خواهد بود.

یک شنبه ۱۰ دیماه، هیئت اجرائیه حزب ایران

متن مربوطه در ویکی‌نبشته: بیانیه حزب ایران درمورد برکناری شاپور بختیار از سمتهای حزبی

در بیانیه جبهه ملی ایران در خصوص برکناری شاپور بختیار چنین آمده‌است:

طبق گزارشهای رسیده آقای دکتر شاپور بختیار عضو جبهه ملی ایران بدون رعایت انضباط سازمانی مأموریت تشکیل دولت را پذیرفته‌اند. جبهه ملی ایران به آن سان که اعلام داشته‌است نمی‌تواند با وجود نظام سلطنتی غیر قانونی با هیچ ترکیب حکومتی موافقت نماید. شورای مرکزی جبهه ملی ضمن مخالفت شدید با اقدام آقای دکتر شاپور بختیار به آگاهی همگان می‌رساند که در این شرایط تشکیل دولت از طرف ایشان به هیچ روی با مصوبات آرمانی و سازمانی جبهه ملی ایران سازگاری ندارد و به این دلیل از عضویت جبهه ملی ایران برکنار می‌شود" [۴]

انقلاب

در جریان انقلاب جبهه ملی فعالیت خود را از سر گرفت. دیدار دکتر کریم سنجابی از رهبران جبهه ملی باایت الله خمینی در فرانسه اگرچه بعدها با انتقادات زیادی روبرو شد اما نشانگر عزم راسخ جبهه ملی برای شرکت در آینده سیاسی جدید ایران بود. در ۲۲ اسفندماه ۱۳۵۷ با توجه به فضای باز به وجود آمده ناشی ازانقلاب دکتر کریم سنجابی به همراه مهندس کاظم حسیبی طی اعلامیه از عموم مردم برای مشارکت در بازسازی جبهه ملی ایران دعوت به مشارکت به عمل اوردند و خواستار حضور احزاب ملی در جبهه ملی ایران گردیدند. مهندس حسیبی در اولین جلسه شورای مرکزی جبهه ملی به اتفاق آرا به سمت رییس شورای مرکزی انتخاب شد. اواین سمت را تا تا پایان دوره جبهه ملی چهارم و فعالیت جبهه ملی بر عهده داشت.

اعضای شورای انقلاب مانند سایر گروه‌های اپوزیسیون غیر مذهبی در شورای انقلاب عضویت نیافتند دکتر کریم سنجابی در این مورد می‌گوید: [[آیت‌الله مطهری و آیت‌الله بهشتی از طرف آیت‌الله خمینی از او برای شرکت در شورای انقلاب دعوت کردند ولی وی نپذیرفت.[۵]

اما جبهه ملی ایران در کابینه مهندس بازرگان شرکت جست و دکتر کریم سنجابی، علی اردلان، داریوش فروهر و دکتر احمد مدنی (به ترتیب وزیرامور خارجه، وزیر دارایی، وزیر مشاور - کار، وزیر دفاع ملی) به عنوان وزرای کابینه حضور داشتند و حسین شاه حسینی نیز مسوولیت سازمان تربیت بدنی را پذیرفت اما پس از مدت کوتاهی دکتر کریم سنجابی (۱۳۵۸/۱/۲۷) از کابینه کناره گیری نمود.

انشعاب و ائتلاف

در۳۱ خرداد ۱۳۵۸ حزب ملت ایران به دبیر کلی داریوش فروهر مصاحبه‌ای ترتیب داده و اعلام می‌دارد که: حزب ملت ایران بر پایه پان ایرانیسم از جبهه ملی خارج می‌شود.[۶]

پس از استعفای دکترکریم سنجابی از سمت وزارت خارجه دولت موقت، دکتر غلامحسین صدیقی همکاری خود را با جبهه ملی دوباره اغاز می‌کند و یکی از شروط اصلی دکتر صدیقی تشکیل هیات رهبری (حذف دبیرکلی) و هیات اجرائی جداگانه بود که با اصلاح اساسنامه این شروط محقق می‌گردد. در ۱۷ خرداد ماه ۱۳۵۸ دکتر صدیقی در جلسه شورای مرکزی جبهه ملی حضور می‌یابد و بعد از اندکی زمانی شورای مرکزی چندین نفر دیگر را نیز جهت تقویت خود و تکمیل به عضویت انتخاب می‌کند.. یکی دیگر از افرادی که در اردیبهشت ماه ۱۳۵۸ دوباره به جبهه ملی پیوست اصغر پارسا بود او شرط اصلی خود را برای حضور دوباره در جبهه ملی کناره گیری جبهه ملی از حکومت و برگشتن به خط مشی جبهه ملی یعنی جدایی دین از حکومت اعلام نمود.[۷]

اصغر پارسا در این مورد چنین می‌گوید:

جبهه ملی ایران ازابتدای تشکیل دین وحکومت را جدای از یکدیگر میدانسته ومن پیوسته چه در ‏زندان دوران محمد رضاشاه ویا جمهوری اسلامی وچه سالهائی که آزادبودم به این امر مهم توجه ‏داشتم. جوانانی که امروزه سن وسالی از آنها گذشته اگر دوران زندان قصر را درسالهای ۴۱ و۴۲ ‏بخاطر آورند اعتقاد مرا به این موضوع خوب میدانند ودرزندان هم با بعضی از اعضای جبهه ملی ‏چون مهندس مهدی بازرگان ودکتر یدالله سحابی اختلاف عقیده‌ای که داشتم درموضوع حکومت ودیانت ‏بودوحکومت ملی وحکومت دینی را دو مقوله متفاوت می‌دانستم. ‏دردوران انقلاب من به شرکت جبهه ملی در دولت موقت انتخاب شده از سوی آیت‌الله خمینی مخالف ‏بودم ودر حضور مرحوم الله یار صالح به مرحوم دکتر کریم سنجابی گفتم من با حکومت شاه مخالف بوده ‏وهستم و تا شما که دبیرکل جبهه ملی هستید لا اقل ازدولت موقت خارج نشوید کاری با فعالیت‌های ‏شما بنام جبهه ملی ندارم ومدتی بعد دراردیبهشت ماه ۵۸روزی به مرکز تشکیلات جبهه ملی واقع ‏درخیابان کارگر پای نهادم که چند روزی از استعفای دکتر سنجابی از دولت می‌گذشت و جبهه ملی ‏برگرایش بقدرت رسیدگان به استبدادبانگاهی انتقادی می‌نگریست ونظر غا لب در شورای جبهه ملی ‏این بود که حکومت دینی راه حل مشکلات جامعه نیست.[۸]

هیأت رهبری اولیه جبهه ملی منتخب شورای مرکزی عبارت بودند از: دکتر کریم سنجابی، ادیب برومند، اصغر پارسا، دکتر غلامحسین صدیقی و دکتر یوسف جلالی موسوی و اصغر پارسا نیز در سمت سخنگوی جبهه ملی ایران انتخاب می‌گردد.

اما اختلافات در جبهه ملی ادامه یافت و دکتر صدیقی با ۶ نفر از اعضا (خاذنی، فرهنگ، کریم آبادی، کشاورز صدر و مولوی ‏) در سال بهمن ۱۳۵۸ از شورای مرکزی جبهه ملی و هیات رهبری استعفا می‌دهد. این انشعابات و خروج‌ها باعث می‌گردد که جبهه ملی که شدیداً از سوی حاکمیت تحت فشار بود دارای موقعیتی ضعیف گردد.

شورای مرکزی به دنبال خروج حزب ملت ایران واستعفای دکتر صدیقی و یارانش که به گروه بشارت موسوم شده بودند خود را ترمیم نموده و شورای مرکزی خود را به ۳۵ نفر ارتقا داد. در این دوران اعضای هیات رهبری عبارت بودند از:آقایان دکتر کریم سنجابی، ادیب برومند، اصغر پارسا، دکتر علی اردلان و دکتر یوسف جلالی موسوی. جبهه ملی هفت نفر را تحت عنوان هیات اجرایی به ریاست دکتر مسعود حجازی انتخاب می‌نماید و اصغر پارسا نیز به عنوان سخنگوی جبهه ملی و مدیر مسوول روزنامه پیام جبهه ملی ایران اعلام می‌گردد. هیئت اجرائیه جبهه ملی شامل:آقایان دکتر مهدی آذر، دکتر مسعود حجازی، دکتر پرویز ورجاوند، حاج قاسم لباسچی، مهدی غضنفری، علی ‏اکبر محمودیان و دکتر سید حسین موسویان بود. دکتر پرویز ورجاوند در هفته آخر اسفند ۵۹ از هیئت اجرائیه استعفاء داده بود و تا زمان بازداشت ‏در دی‌ماه سال ۶۰ در هیچیک از جلسات حاضر نمی‌شد. ‏ این دو هیات مشترکاً امور جبهه ملی را اداره می‌کردند.

صاحب امتیاز نشریه پیام جبهه ملی ایران (ارگان رسمی جبهه ملی) که هفته‌ای سه شماره منتشر می‌شد دکتر مهدی آذر وزیر فرهنگ، دکتر مصدق بود‏ واصغر پارسا مدیر مسوول روزنامه پیام جبهه ملی معرفی گردید. این نشریه در آن زمان به تیراژ در حدود ۲۰۰۰۰۰ نسخه در هر شماره رسیده بود که نشان از مقبولیت و حرفه‌ای بودن نوشتار ان داشت.

جبهه ملی و قانون اساسی

جبهه ملی ایران پس از خروج دکترکریم سنجابی و دکترعلی اردلان از هیات دولت بصورت محسوسی از رژیم حاکم فاصله گرفت و خط مشی انتقادی اصلاحی خود را ادامه داد و در مخالفت با قانون اساسی تهیه شده توسط مجلس خبرگان قانون اساسی اقدام به نشر بیانیه نمود در انتخابات مربوط به تایید قانون اساسی شرکت نکرد. همچنین در مورخ ۷/۹/۱۳۵۸ طی بیانیه‌ای جبهه ملی ایران نسبت به ایجاد زمینه برای سلطه استبداد در صورت اجرای قانون اساسی تهیه شده توسط مجلس خبرگان اعلام می‌نماید و مخالفت خود را با قانون اساسی اعلامی می‌دارند. حزب ایران به عنوان یکی از احزاب موثر جبهه ملی در مورخ ۶/۹/۱۳۵۸ ضمن رد نمودن قانون اساسی تهیه شده خواستار تحریم همه پرسی تصویب قانون اساسی تهیه شده توسط مجلس خبرگان را می‌نماید.

گروگانگیری و تسخیر سفارت امریکا

جبهه ملی با گروگانگیری و تسخیر سفارت مخالفت نمود و پس از نشر اسناد منصوب به سفارت آن را توطئه‌ای برای انحراف انقلاب و حذف نیروهای مخالف رژیم دانست.

درقسمت‌هایی از مقاله تحلیلی پیام جبهه ملی در شماره ۴۹ ملی مورخه پنجم بهمن ماه ۱۳۵۹ تحت عنوان " آزادی گروگانها هدیه جمهوری اسلامی به ریگان " آمده‌است:

سرانجام دولت ایران آنچه را که بر سر جیمی کارتر به صورت چماق کوفته بود بعنوان هدیه نخستین روز آغاز ریاست جمهوری به رونالد ریگان... تقدیم نمود... هر روز به افشارگری، به پخش شایعات پرداختند و تیرهای تهمت و افترا را بی دریغ و بدون فرصت و مجال دفاع به سی افراد پرتاب کردند... " تاریخ آینه ایران و آنچه از رهگذر این دروغها و فریبها نصیب مردم مظلوم ما خواهد شد نشان خواهد داد که اشغال سفارت آمریکا و گرگانگیری جز یک خیانت و خیانت آشکار به انقلاب ایران و هدفهای مردم ایران نبود...

[۹]

در سال‌های بعد نیز جبهه ملی ایران همواره گروگانگیری و تسخیر سفارت امریکا در ایران را عملی نادرست دانسته و آن را دارای اثراتی زیانبار خوانده که غیر قابل جبران بوده‌است.

انتخابات اولین مجلس شورای ملی پس از انقلاب

اعضای جبهه ملی در اولین دوره انتخابات شورای ملی پس از انقلاب شرکت نمودند و برخی از انان که رای اورده بودند یا در مجلس اعتبارنامه هایشان مورد تصویب قرار نگرفت و یا انتخابات باطل شد و یااعتبارنامه هایشان از سوی وزیر کشور صادر نشد. کاندیداهای جبهه ملی ایران در تهران عبارت بودند از: کاظم حسیبی، اصغر پارسا، اسدالله مبشری، پرویز ورجاوند، عبدالکریم انواری، محمود مانیان، حسن لباسچی، عبدالعلی ادیب برومند، حسن شهیدی، ابراهیم کریم​آبادی و عبدالحسین خلیلی

اعضای جبهه ملی که اعتبار نامه‌های آنان مورد تایید قرار نگرفت و یا انتخابات در حوزه آنان باطل شد عبارت بودند از: خسرو قشقایی حوزه شیراز - دکتر احمد مدنی حوزه کرمان - دکتر کریم سنجابی حوزه کرمانشاه - ابوالفضل قاسمی حوزه درگز.

از میان افراد فوق خسرو قشقایی اعدام و دکتر مدنی، دکتر سنجابی و قاسمی مجبور به ترک ایران شدند.

همچنین دکتر احمد سلامتیان از حوزه اصفهان به نمایندگی اولین دوره مجلس شورا ملی پس از انقلاب انتخاب شد اما پس از وقایع سال ۱۳۶۰ و به دنبال صدور حکم ارتداد جبهه ملی و حمایت از دکتر بنی صدر و مخالفت با آیت الله خمینی مجبور به ترک ایران گردید.

اعتراض علیه لایحه قصاص و حکم ارتداد

پس از انقلاب، جبهه ملی در جهت برپایی یک نظام لیبرال دموکراسی گام بر می‌دارد، اما رویدادهایی که در سالهای پس از انقلاب رخ داد کاملاً در تضاد با مشی و آرمان جبهه ملی قرار داشت. بسیاری از یاران سابق جبهه ملی در برابر آرمان‌های جبهه یعنی برقراری حکومت سکولار قرار گرفتند که از آن جمله می‌توان به داریوش فروهر، اعضای گروه متین دفتری، نهضت آزادی، و افرادی ماند مهندس سحابی و افرادی که اکنون به گروه ملی مذهبی معروفند نام برد.

این طرفداری از حکومت روحانیون دوره کوتاهی برای جداشدگان از جبهه ملی داشت زیرا پس از تضعیف تنها تشکل سکولار دموکرات دیگر به راحتی می‌توانستند نسبت به حذف رقیب خود اقدام نهایی را شروع نمایند.^{[نیازمند منبع]}

این رویارویی هنگام تقدیم لایحه قصاص برگرفته از احکام شرع به مجلس به اوج خود رسید. در آن هنگام جبهه ملی در اعلامیه‌ای چنین عنوان کرد:

... هموطنان شرافتمند مردم غیور و آزادیخواه ایران! در شرایطی که همه آزادیهای فردی و اجتماعی توسط هیأت حاکمه مستبد و انحصارگر زیر پا نهاده شده و استقلال مملکت در معرض خطرات جدی قرار دارد... و بالاخره در شرایطی که انقلاب بزرگ ملت را از کلیه هدفهای بنیادی خود منحرف کرده آندو از شما دعوت می‌کنیم که ساعت ۴ بعد از ظهر روز دوشنبه بیست و پنجم خرداد ماه در گردهمایی و راهپیمایی جبهه ملی بانک اعتراض خود را به گوش جهانیان برسانیم"

و مردم را به راهپیمایی بر ضد سیاستهای غیرانسانی حاکمیت دعوت نمود. راهپیمایی با استقبال مردم در روزهای پایانی خرداد ۱۳۶۰ انجام شد که با درگیری‌هایی همراه بود. از صبح روز راهپیمایی آیت‌الله خمینی در برابر آن موضع گرفت و سران جبهه ملی را با فتوای بی‌سابقه به ارتداد محکوم ساخت حکمی که حتی در مورد کمونیست‌ها و گروه‌های ماتریالیست هم صادر نشده بود. پس از این حکم رهبران و اعضای جبهه ملی سالها زیر بدترین فشارها، توهین‌ها و شکنجه‌ها قرار گرفتند.

متن سخنان آیت‌الله روح الله خمینی در مورد جبهه ملی در ۲۵ خرداد ۱۳۶۰:

«من می‏خواهم ببینم که این راهپیمایی که امروز اعلام شده‌است، اساس این راهپیمایی چه هست. من دو تا اعلامیه از «جبهه ملی»، که دعوت به راهپیمایی کرده‌است، دیدم. در یکی از این دو اعلامیه، جز انگیزه‏ای که برای راهپیمایی قرار داده‏اند، لایحه «قصاص» است. یعنی مردم ایران را دعوت کردند که مقابل لایحه قصاص بایستند. در اعلامیه دیگری که منتشر کرده بودند تعبیر این بود که «لایحه غیر انسانی»! ملت مسلمان را دعوت می‏کنند که در مقابل لایحه قصاص راهپیمایی کنند، یعنی چه؟ یعنی در مقابل نص قرآن کریم راهپیمایی کنند! شما را دعوت به قیام و استقامت و راهپیمایی می‏کنند در مقابل قرآن کریم. نص قرآن کریم.»

امام همچنین ادامه دادند:«آقایان تمام تکلیف‌ها را به جا آوردند و عمل کردند، فقط یک تکلیف مانده و آن جمهوری اسلامی را به هم زدن؟! تمام تکلیف‌هایی که بر ما و شما متوجه‌است، چه از قشر نویسندگان و روشنفکران و جبهه‏ها و نهضت‌ها و سایرین، تمام تکالیف فقط منحصر به این شده‌است که این جمهوری اسلامی را در خارج از کشورطور دیگری که هست نمایش بدهید ومردم را دعوت کنید که بر خلاف جمهوری اسلامی شورش کنند؟! دیگر همه چیز درست شده‌است، فقط این یکی مانده؟!... من باید متأسف باشم، من باید بسیار متأسف باشم، از اینکه غیب نمی‏دانم! نمی‏دانستم در چنته اینها چه هست. من بعضی از اینها را می‏پذیرفتم؛ به ایشان هم محبت می‏کردم؛ لیکن نمی‏دانستم که اینها بر ضد قرآن هم قیام می‏کنند.»

امام در نهایت تصریح کردند:«اینها مرتدند. جبهه ملی از امروز محکوم به ارتداد است. بله، جبهه ملی هم ممکن است بگویند که ما این اعلامیه را نداده‌ایم. اگر آمدند در رادیو امروز بعد از ظهر آمدند در رادیو اعلام کردند به اینکه این اعلامیه‌ای که حکم ضروری مسلمین، جمیع مسلمین، را غیر انسانی خوانده، این اطلاعیه از ما نبوده؛ اگر اینها اعلام کنند که از ما نبوده، از آنها هم ما می‌پذیریم.

[۱۰]

اتهام ارتداد تا کنون نیز در تمامی بازجویی در مورد افرادی که ارتباط خود را با جبهه ملی ایران تکذیب و از عضویت در آن اعلام انزجار و کنار گیری نکنند پا برجا بود و در کیفر خواست بیان می‌گردد.^{[نیازمند منبع]}

دکتر مهدی مویدزاده عضو هیات اجرایی که در ان سال‌ها مسوول سازمان جوانان بوده در جزوه جبهه ملی ایران در دهه ۶۰ در این مورد چنین می‌نویسد:

بنا برآن بود که در صورت اجتماع در میدان فردوسی سخنران اصلی آقای دکتر سنجابی باشد و در پایان قطعنامه ‏بوسیله آقای دکتر سید حسین موسویان عضو هیئت اجرائیه و مسئول تدارکات میتینگ خوانده شود و سپس جمعیت با ‏تکرار شعارهای از پیش تنظیم و تصویب شده بسوی دانشگاه تهران برود و در آنجا تظاهرات خاتمه یابد. از بامداد ‏روز بیست‌وپنجم گروه گروه ازعلاقه‌مندان به جبهه ملی بسوی میدان فردوسی بحرکت درآمدند واز طرف دیگر همه ‏نیروهای کمیته‌ها و افراد مسلح معروف به حزب‌اللهی مراکز مختلف تهران را در کنترل خود گرفتند و با شدت ‏هرچه تمامتر افرادی را که عازم خیابانهای منتهی به میدان فردوسی بود مورد ضرب وشتم قرار می‌دادند. صدها ‏نفر بازداشت و بیمارستانها مملو از مجروحین بود. خبرگزاریهای جهانی اجتماع کنندگان در مرکز تهران و بازار ‏را بیش از یک میلیون گزارش کردند. آقای رفسنجانی در خاطرات خود می‌نویسد که فقط حزب‌اللهی‌ها که برای ‏سرکوب ملیگراها آمده بودند پانصد هزار تن می‌شدند. میدان فردوسی صحنه جنگ وگریز بود هواداران واعضاء ‏جبهه ملی که توانسته بودند بمیدان برسند با گروهی به رهبری آقای‌هادی غفاری، روحانی مشهور وقاضی خشن ‏دادگاههای انقلاب مواجه شدند. او در حالیکه سلاح گرمی برشال کمر خود داشت با ماشین ژیانی بمیدان فردوسی ‏آمد. و بر بالای سکوئی ایستاد و به حمله برشرکت کنندگان درتظاهرات جبهه ملی فرمان می‌داد و مکرر بر ارتداد ‏جبهه ملی حکم می‌راند. بسیاری از جوانان و دانشجویان وابسته به جبهه ملی که مسئولیت انتظامات را در صورت ‏برگزاری تظاهرات داشتند از سوی اطرافیان‌هادی غفاری مورد بازرسی بدنی قرار گرفته درصورت کوچکترین ‏تردید بشدت کتک می‌خوردند و توسط چند مامور با لباس شخصی به محلی که کمیته در انتهای خیابان فردوسی ‏آماده کرده بود منتقل و پس از اذیت و آزار بسیار به بازداشتگاهها فرستاده می‌شدند. شامگاه بیست وپنجم خرداد کم ‏نبودند خانواده‌هایی که بعلت بخانه نیامدن فرزندانشان دربدر سرگردان بودند و کسی پاسخگوی آنان نبود. ‏

جبهه ملی در دهه شصت

پس از رژیم اقدام به دستگیری سران و مسوولین جبهه ملی می‌نماید و طی یک سال اکثریت اعضای هیات اجرایی و هیات رهبری و شورای مرکزی جبهه ملی را دستگیر می‌کند و سایر اعضا نیز مجبور به زندگی مخفی و یا ترک ایران می‌شوند. در گزارش در دهه ۶۰ چه گذشت در این مورد چنین امده‌است:

شخصیت‌های ملی و رهبرانی که ناچار به ترک ایران شدند

در سال ۱۳۶۰عده‌ای از اعضاء شورای جبهه ملی و مسئولین آن بازداشت شدند. در اوضاع ویژه‌ای که برجامعه حاکم بود دستگیری‌ها ادامه داشت. تنی چند از رهبران طراز اول جبهه ملی مانند دکتر سنجابی –دکتر آذر – دکتر حجازی ـ قاسم لباسچی - ادیب برومند و اصغرپارسا که زندگی مخفی را برگزیده بودند هر روز احتمال گرفتار شدن آنان وجود داشت.

عده‌ای هم به زندان افتاده بودند که نامهای برخی از آنان چنین بود: علی اردلان عضو هیأت رهبری؛ منوچهر اطمینانی ازسازمان اصناف؛ هوشنگ اعتصامی فر از کارگران؛ فرهاد اعرابی از کرج؛ حسین بیک زاده از اصناف کرج؛ ابوالفضل قاسمی دبیرکل حزب ایران که قبل از ۲۵ خرداد بازداشت شده بود؛ عباس عابدی تجریشی دبیر دبیرستانها و عضو کمیته شمیران؛ محمد شاهدی ازسازمان کارمندان؛ فرهاد بیشه‌ای از سازمان جوانان؛ حسن خرمشاهی مسئول کمیته اصناف و عضوشورای مرکزی جبهه ملی (او اولین فردی بود که روز ۲۷ خرداد در میدان انقلاب بازداشت گردید)؛ مهدی غضنفری از اصناف و عضو هیأت اجرائیه جبهه ملی؛ صادق طوسی از اصناف؛ علیقلی سوزنی از بازار؛ اسدالله مبشری عضو شورای مرکزی جبهه ملی؛ سرهنگ بازنشسته ناصر مجللی عضو شورای مرکزی جبهه ملی؛ حسین نایب حسینی از کمیته اصناف؛ محمد یگانه مسئول کمیته کَن و از اصناف؛ صمد ملکی از کارمندان؛ کریم دستمالچی از بازار؛ دکتر پرویز ورجاوند عضو شورای مرکزی و هیأت اجرائیه. یادآوری می‌شود که در همان روز ۲۵ خرداد ۶۰ صدها نفر از اعضا و طرفداران جبهه ملی درکوچه و خیابان و بازار دستگیر شدند. زندانیان جبهه ملی محدود به نامبردگان نبودند و در شهرستانها هم گرو ه کثیری در زندان بسر می‌بردند، و با پژوهشهایی که در جریان است امید می‌رود که لیست اسامی همه زندانیان جبهه ملی در دهه شصت پیوست این گزارش گردد. درسالهای بعد (تاپایان سال ۶۳) دستگیریها ادامه یافت و آقایان دکتر کریم سنجابی و دکتر مهدی آذر و قاسم لباسچی، مهندس مهدی مقدس زاده، و دکتر احمد مدنی ناچار به مهاجرت از ایران شدند. آقایان اصغر پارسا و دکتر مسعود حجازی نیز دستگیر گردیدند. [۱۱]

با وجود تمامی فشارها و دستگیری‌های افراد و اعضای جبهه ملی در دههه ۶۰ فعالیت جبهه ملی هرگز تعطیل نشد در دهه ۶۰ سازمان‌های جبهه ملی ایران تحت هدایت دکتر مهدی مؤیدزاده (نماینده منتخب شورای رهبری و شورای اجرائی) بصورت غیر علنی و مخفی فعالیت نموده و همچنین ارتباط بااعضا حفظ گردید اما به دلیل فشارهای وارده جبهه ملی قادر به فعالیت‌های دارای نمود خارجی نبود. جبهه ملی که هجوم حکومت و تعطیلی خود را قطعی می‌دانست در بیست و چهارم خرداد شصت در جلسه مشترک هیئت‌های رهبری و اجرائی جبهه ملی ایران تمامی اختیارات سیاسی و تشکیلاتی جبهه ملی را به اصغر پارسا، قائم مقام هیئت رهبری و دکتر مسعود حجازی، ‏قائم مقام هیئت اجرائیه تفویض می‌نماید تا ضمن حذف تشکیلات و ساختار جبهه ملی در برابر سرکوبی که در راه بود راهکاری اندیشیده شود.

متن جزوه جبهه ملی ایران در دهه 60

در مورد فعالیت‌های دهه شصت جبهه ملی منبع مستقلی وجود ندارد دکتر سید حسین موسویان رییس هیات اجرایی و مسوول تشکیلات جبهه ملی در نامه سرگشاده خود به شورای مرکزی در مورد فعالیت‌های علنی و اخرین نشست شورای مرکزی در دهه ۶۰ چنین می‌نویسد:

... در تابستان سال ۶۴ اعضای باقی‌مانده شورای مرکزی در جلسه‌ای که به دعوت آقای دانشپور نایب رئیس شورا و ‏در منزل آقای حسین شاه حسینی تشکیل گردید گرد هم آمدند و پس از بحث و گفتگوی طولانی به این جمع ‏بندی رسیدند که جبهه ملی در آن شرایط که کشور درگیر جنگ گسترده با دشمن تجاوزگر خارجی است باید فقط ‏به کار تشکیلاتی خود ادامه دهد و تا پایان یافتن جنگ برای شروع کار سیاسی منتظر بماند. ‏

جبهه ملی پنجم

در حال حاضر جبهه ملی ایران درداخل کشور به ریاست ادیب برومند فعالیت دارد. جبهه ملی پنجم به دعوت ادیب برومند از سال ۱۳۷۳ مجدداً فعالیت خود را آغاز نمود.ادیب برومند به دنبال چندین ماه فعالیت برای تشکیل جلسه شورای مرکزی جبهه ملی و علی‌رغم احضار مکرر به وزارت اطلاعات جهت عدم برگزاری جلسه، سرانجام اعضا و افراد باقی‌مانده از جبهه ملی چهارم را جهت تشکیل جلسه شورای مرکزی دعوت نموده و رسماً اغاز فعالیت‌های مجدد جبهه ملی را اعلام نمود. اعضای شورای مرکزی در زمان آغاز فعالیت‌های علنی جبهه ملی (پنجم) ۱۲ نفر به شرح زیر بودند: ادیب برومند، دکتر علی اردلان، پرویز ورجاوند ناصری، دکتر سید حسین موسویان، حسین شاه حسینی، حسن لباسچی، دکتر مهدی مویدزاده، غلامرضا رحیم، منوچهرملک قاسمی، فرشید افشار، حسن خرمشاهی، اصغر فنی پور.^{[نیازمند منبع]}

پس از گفتگوهای مفصل مقرر گردید که برای اداره امور جبهه ملی ۲ نفر از اعضای باقی‌مانده هیات رهبری ادیب برومند و دکتر علی اردلان، ۲ نفر از اعضای هیات اجرایی دکتر پرویز ورجاوند ناصری و دکتر سید حسین موسویان و ۲ نفر از شورای مرکزی حسین شاه حسینی و حسن لباسچی هیات اجرایی را بصورت مشترک تشکیل دهند.

اندکی بعد مطابق با ساختاراساسنامه سال ۱۳۵۸ شورای مرکزی جبهه ملی اقدام به انتخاب هیات رهبری جبهه ملی شامل:استاد ادیب برومند، مهندس نظام الدین موحد، دکتر علی اردلان و هیات اجرایی شامل: دکترپرویز ورجاوند ناصری، دکتر سید حسین موسویان، دکتر مسعود حجازی، غلامرضا رحیم و حسن لباسچی نمود. درهیات اجرایی دکتر سید حسین موسویان مسوول تشکیلات، دکتر پرویز ورجاوند سخنگوی جبهه ملی و دکترمسعودحجازی رییس هیات اجرایی گردیدند.

جبهه ملی و فعالیت‌های سیاسی در دهه ۷۰

انتخابات مجلس پنجم

جبهه ملی پنجم در سال۱۳۷۴ در نخستین مواجهه خود با انتخابات طی بیانیه‌ای خواستار آزادی احزاب -آزادی بیان و ازادی مطبوعات مخالف را پیش شرط‌های برگزاری انتخابات دانست و خواستار تحقق یافتن ان از سوی رژیم جمهوری اسلامی ایران در جهت برگزاری یک انتخابات سالم و آزاد گردید. شروط جبهه ملی ایران برای شرکت در انتخابات دوره پنجم مجلس شورای اسلامی:

• آزادی احزاب و جمعیت‌ها
• آزادی مطبوعات موافق و مخالف
• آزادی سخنرانی در انجمن‌ها و مجامع عمومی مانند پارک‌ها
• آزادی پخش اطلاعیه و اوراق انتخاباتی و عکس نامزدها
• آزادی استفاده از بلندگوهای متحرک
• امنیت برای حضور در پای صندوق رای گیری
• تشکیل انجمنهای اصلی و فرعی نظارت از معتمدان محلی غیر وابسته به حکومت

سپس جبهه ملی در بیانیه‌های آبان ماه ۱۳۷۴ و سوم دی ماه ۱۳۷۴ نیز به دلیل عدم تحقق شروط ذکر شده امکان برگزاری یک انتخابات ازاد را منتفی دانست و اعلام نمود که در انتخابات مجلس شورای اسلامی دوره پنجم شرکت نمی‌کند و به همین علت هیچیک از اعضای جبهه ملی برای انتخابات ثبت نام نمی‌کنند. جبهه ملی مجدداً در بیانیه‌ای انتخابات مجلس شورای اسلامی دوره پنجم را تحریم کرده و اعلام نمود که نه تنها در این انتخابات شرکت نمی‌کند بلکه هیچ کدام از کاندیداها نیزمورد تایید جبهه ملی ایران نمی‌باشند.

انتخابات ریاست جمهوری دوره هفتم

جبهه ملی درراستای سیاست انتقادی در انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۷۶نیز شرکت نکرد اما پس از آن با نوشتن نامه و نشر بیانیه خواسته‌های خود را بصورت شفاف با رییس جمهور منتخب یعنی سید محمد خاتمی در میان گذاشت. در بهمن ۱۳۷۶ شورای مرکزی جبهه ملی طی یک نامه سرگشاده خواستار استقرار حکومت قانون، اصلاح قوانین حتی قانون اساسی در جهت استقرار حاکمیت ملی، صراحت و صداقت با مردم و گزارش امور به آنان، تامین آزادی بیان و نشر عقاید و افکار و آزادی‌های سیاسی و اجتماعی مبارزه با سانسور، اصلاح قوانین دادگاه‌ها، تصویب قوانین حمایتی از حقوق و موقعیت زنان و اصلاحات در وزارتخانه‌ها می‌گردد. در این بیانیه ۱۲ صفحه‌ای جبهه ملی در ۹ بند به شرح مشکلات و راه کارهای ان می‌پردازد و در زمینه اقتصاد، سیاست خارجی نیروهای انتظامی و امنیتی، رادیو وتلویزیون، آزادی احزاب و... نظرات خود را بیان می‌کند.

انتخابات مجلس دوره ششم

اما جبهه ملی در انتخابات مجلس شورای اسلامی (دوره ششم) ۱۳۷۸ روشی متفاوت را درپیش می‌گیرد و با شعار همه جا - یک نفر- یک رای - یک قدم خواستار حضور مردم در پای صندوق‌های رای می‌گردد اگرچه خودش برای این انتخابات نامزدی را اعلام نمی‌کند.

ترمیم شورا و تغییرات در هیات رهبری و هیات اجرایی

جبهه ملی در سال‌های پایانی دهه ۷۰ با درگذشت دکتر علی اردلان، حسن خیاط زاده، دکتر ایرج وامقی و از دست دادن نفراتش نیاز به ترمیم در شورای مرکزی را حس کرده و طی ۲ جلسه در مورخ‌های ۲۶ و ۲۷ آبان ماه ۱۳۷۹ که به ترتیب در منزل حسین شاه حسینی و دکتر علی اردلان برگزار می‌گردد، آقایان دکتر داوود هرمیداس باوند، مهندس زعیمی، مهندس مرتضی بدیعی، ابوالفضل میر شهشهانی، غلامحسین خیر، را به سمت عضویت در شورای مرکزی انتخاب می‌کند. به این ترتیب نفرات شورای مرکزی به ۲۷ نفر ارتقاء می‌یابد. مدتی پس از این ترمیم انتخابات شورای رهبری، هیات ریسه شورای مرکزی، و هیات اجرایی برگزار می‌گردد که در انتخابت جدید اعضای هیات رهبری به شرح زیر انتخاب می‌شوند: ادیب برومند، دکترپرویز ورجاوند، مهندس نظام الدین موحد، دکترداوود هرمیداس باوند، عباس امیر انتظام هیات اجرایی: دکترمسعود حجازی، دکترمهدی موید زاده، غلامرضارحیم، حسن خرمشاهی، مهندس کوروش زعیمی، دکتر سید حسین موسویان،^{[نیازمند منبع]}

پلنوم الله‌یار صالح

جبهه ملی ایران در سال ۱۳۸۲ توانست پلنوم خود را تحت عنوان عنوان پلنوم شادروان الله‌یار صالح برگزار نماید. در این پلنوم اساس نامه جدید جبهه ملی ایران، اصول ۷ گانه، خط مشی جبهه ملی مشخص گردید. برای برگزاری این انتخابات هیأتی مرکب از حسین راضی، حسین شاه حسینی و دکتر خسرو سعیدی از سوی اعضای شورای مرکزی انتخاب شدند تا مقدمات برگزاری پلنوم را فراهم آورند. پس از نزدیک به یک سال تلاش، سرانجام در ۲ آبان ۱۳۸۲ پلنوم الله‌یار صالح با حضور ۸۶ نفر از منتخبین برگزار می‌گردد. پلنوم توسط ادیب برومند رییس شورای مرکزی افتتاح گردید. ریاست سنی جلسه بر عهده حسن شهیدی قرار داشت که با توجه به عدم حضور ایشان مهندس نظام الدّین موحّد به اتفاق جوان ترین افراد حاضر در جلسه یعنی احمد عبدالحسنیان و رامین ناصح مسئولیت اداره جلسه تا برگزاری انتخابات هیأت رییسه رابرعهده گرفتند. در انتخابات هیأت رییسه ادیب برومند به سمت رییس و مهندس موحد نایب رییس اول و تیمسار ناصر فربد به سمت نایب رییس دوم انتخاب شدند و خانم فرشید افشار و دکتر عباسعلی صحافیان به سمت منشی‌های جلسه انتخاب گردیدند. دراین پلنوم دکتر سید حسین موسویان رییس هیأت اجرایی و تشکیلات گزارشی از روند فعالیت‌های جبهه ملی در چند سال اخیر داد و سپس مشترکین در پلنوم در مورد مسایل گوناگون نظرات خود رابیان کردند.

در انتهای برای سه کمسیون بازنگری در منشور، بازنگری در اساسنامه و تدوین بیانیه سیاسی پلنوم رای گیری به عمل آمد که در کمسیون بازنگری در منشور (پرویز ورجاوند، داوود هرمیداس باوند، ادیب برومند، هرمز ممیزی، منوچهر ملک قاسمی)؛ کمسیون بازنگری در اساسنامه (ادیب برومند، دکتر سید حسین موسویان، محسن فرشاد، مهندس موحد، کورش زعیم) و کمسیون تدوین بیانیه سیاسی پلنوم (ادیب برومند، دکتر باوند، دکتر محسن فرشاد، مهندس موحد، دکتر ورجاوند) انتخاب شدند. پس از ان برای عضویت در شورای مرکزی رای گیری شد که از میان داوطلبان ترتیب آرای مأخوذه به این شرح بود:

1. داوود هرمیداس باوند
2. نظام الدین موحد
3. ادیب برومند
4. علی رشیدی
5. مه‌لقا اردلان
6. پرویز ورجاوند (ناصری) ‏
7. حسین شاه حسینی
8. خسرو سعیدی ‏
9. پریچهر مبشری
10. عباس امیر انتظام
11. سید حسین موسویان
12. هرمز ممیزی
13. ناصر فربد
14. فرشید افشار
15. باقر قدیری اصلی
16. منوچهر ملک قاسمی
17. مرتضی بدیعی
18. محسن فرشاد
19. جمال درودی
20. غلامرضارحیم
21. حسین راضی
22. حسن خرمشاهی
23. مهدی مؤیدزاده
24. علی اکبر نقی پور
25. پرویز دبیری
26. حسن قدیانی
27. رامین ناصح
28. عباسعلی صحافیان
29. حسن شهیدی
30. اصغر فنی پور
31. جهانشاه برومند
32. عیسی حاتمی
33. اسماعیل حاجی قاسمعلی
34. کورش زعیم
35. ابوالفضل نیماوری
36. محمّدحسین عزت زاده ‏

شورای مرکزی در اولین جلسه خود پس از تشکیل ادیب برومند را به سمت رییس و منوچهر ملک قاسمی را به سمت نایب رییس نخست و حسین شاه حسینی را به سمت نایب رییس دوم انتخاب نمود و همچنین فرشید افشار و حسین عزت زاده به سمت منشی جلسات انتخاب شدند. شورای مرکزی هیات رهبری جبهه ملی را به شمول ادیب برومند (رییس هیات رهبری)، عباس امیرانتظام، داوودهرمیداس باوند، پرویز ورجاوند (سخنگو)، نظام الدین موحد، تیمسار ناصر فربد انتخاب نمود.

اعضای هیات اجرائی منتخب شورا عبارت بودند از: دکتر سید حسین موسویان، مهدی مؤید زاده، کوروش زعیمی، خسرو سعیدی، مه لقا اردلان، اصغر فنی پور، غلامرضارحیم.

ترکیب فعلی سازمانی جبهه ملی ایران

جبهه ملی پنجم اکنون دارای یک هیأت رهبری چهار نفره شامل (ادیب برومند، دکتر داوود هرمیداس باوند، تیمسار ناصر فربد، دکتر علی رشیدی) می‌باشد. در انتخابات نخستین دکتر ورجاوند و مهندس موحد در هیأت رهبری عضویت داشتند. پس از درگذشت دکتر ورجاوند، دکتر باوند به سمت سخنگویی جبهه ملی ایران انتخاب شد.

مهندس عباس امیر انتظام نیز در جلسات هیأت رهبری به عنوان مشاور حضور می‌یابند. ایشان در جریان پلنوم ۱۳۸۲ به عضویت شورای مرکزی و پس ازآن به عضویت هیأت رهبری انتخاب شدند؛ اما به دلیل برخی از از مشکلات ناشی از بیماری، با محدود کردن فعالیت‌های خویش به عنوان مشاور جبهه ملی فعالیت خود را ادامه دادند. مهندس عباس امیر انتظام در بیانیه‌ای در سال ۱۳۸۸ اعلام نمودند که در هیچ گونه حزب و گروهی عضویت ندارند.

جبهه ملی دارای یک هیأت اجرائیه ۳ نفره به ریاست دکتر سید حسین موسویان است. که دکتر مهدی موید زاده، اصغر فنی پور، دکتر سید حسین موسویان اعضای این هیات را تشکیل می‌دهند. از اعضای اولیه هیات اجرایی بانو مه لقا اردلان و کوروش زعیمی استعفا و غلامرضا رحیم و خسور سعیدی فوت نموده‌اند. در حال حاضر جبهه ملی ایران در حال حاضر دارای شانزده سازمان وابسته در داخل کشور می‌باشد که مهمترین انان عبارتند از: سازمان مهندسان؛ سازمان پزشکان؛ سازمان زنان؛ سازمان جوانان؛ سازمان دانشجویان و....

نگارخانه جبهه ملی ایران

جلسه عمومی جبهه ملی ایران نوروز ۱۳۸۸ - سرای استاد ادیب برومند

جلسه عمومی جبهه ملی ایران نوروز ۱۳۸۸ - سرای استاد ادیب برومند

اعضای حاضر در شورای مرکزی ایران در سال ۱۳۹۰

اعضای شورای مرکزی جبهه ملی: ادیب برومند؛ ابوالفضل نیماوری؛ اصغر فنی پور؛ پریچهر مبشری؛ ناصر فربد؛ جمال درودی؛ جواد شرف الدین؛ اسماعیل حاج قاسمعلی؛ حسن قدیانی؛ حسین شاه حسینی؛ مه‌لقا اردلان؛ فرشید افشار؛ جهانشاه برومند؛ دکتر سید حسین موسویان؛ دکتر شاهین سپنتا؛ حسن شهیدی؛ دکتر علی رشیدی؛ محسن فرشاد؛ محمد صادق مسرت؛ مهدی مؤیدزاده؛ دکتر داوود هرمیداس باوند؛ باقر قدیری اصلی؛ ضیا مصباح؛ عیسی حاتمی؛ منوچهر ملک قاسمی؛ محمدحسین عزت زاده؛ کوروش زعیمی؛ مرتضی بدیعی؛ هرمز ممیزی

(همچنین مهندس نظام الدین موحد، دکتر پرویز ورجاوند(ناصری)،حسین راضی،غلامرضارحیم از اعضایی بودند که در پلنوم اللهیار صالح ۱۳۸۲ به سمت عضویت در شورای مرکزی انتخاب شدند و پیش از سال ۱۳۹۰و دکترخسرو سعیدی و دکتر پرویز دبیری و حسن شهیدی دیگر اعضای شورای مرکزی در سال ۱۳۹۱ فوت نمودند.)

در سال ۱۳۸۸ برای برگزاری پلنوم جبهه ملی، انتخابات داخلی سازمان‌ها برگزار شد و نزدیک به ۱۰۰ نفر از اعضای سازمان‌ها جهت شرکت در گنگره جبهه ملی انتخاب شدند ولی با ممانعت وزارت اطلاعات این کنگره برگزار نگردید.

ترمیم شورای مرکزی جبهه ملی ایران

در۲۸مهرماه ۱۳۹۰ سرانجام شورای مرکزی جبهه ملی ایران بر اساس اساسنامه خود اقدام به ترمیم شورای مرکزی نمود و آقایان دکتر پوریا میر مطهری، دکترنصراله جمشیدی، دکتر جمشیدوحیدا، جمشیدمیرعمادی، محمدملک خانی، محمد اولیائی فرد و مهندس علی محمدی از اعضای سازمان‌های جبهه ملی ایران را به عضویت در شورای مرکزی جبهه ملی ایران انتخاب نمودند.

اصول هفت گانه جبهه ملی ایران

اصل یکم: حفظ تمامیت ارضی، استقرار حاکمیت ملی و استقلال سیاسی برخاسته از اراده عمومی ملت ایران در نظام جمهوری مبتنی بر اصول دموکراسی، حقوق بشر و حاکمیت قانون.

اصل دوم: تاکید بر تامین و حفظ حقوق و آزادی‌های اساسی مردم ایران به ویژه آزادی حزب‌ها، انتخابات و مطبوعات و برابری حقوق زن و مرد و مبارزه با هرگونه تجاوز به حقوق بشر.

اصل سوم: جبهه ملی ایران برای حفظ احترام به دین مبین اسلام، و همچنین فراهم شدن امکان بهره گیری از تمامی‌توان ملی و مردمی، بر اصل جدایی دین از حکومت تاکید می‌کند.

اصل چهارم: استقرار عدالت اجتماعی و بالا بردن سطح رفاه عمومی بر اساس جهان بینی علمی، رشد تولید، افزایش اشتغال و توزیع عادلانه درآمد ملی.

اصل پنجم: احترام به حقوق شهروندی برابر و اعتقادات دینی و آداب و رسوم و زبانها و گویش‌های تمامی مردم سرزمین ایران.

اصل ششم: تقویت و پاسداری و گسترش زبان ملی و مشترک فارسی و فرهنگ و هنرهای ملی ایران.

اصل هفتم: اتخاذ سیاست خارجی مستقل ایرانی بر پایه حفظ مصالح و منافع ملی و حفظ تمامیت ارضی کشور، پشتیبانی از اصول و هدفهای منشور ملل متحد، دوستی واحترام متقابل با همه ملت‌ها و کشورها بویژه کشورهای منطقه و مبارزه با هرگونه تروریسم فردی، گروهی و دولتی.

جبهه ملی در خارج از کشور

تشکیل گروه‌های مختلف تحت عنوان نام جبهه ملی که برخی از انان تحت این نام مواضعی مخالف با اهداف جبهه ملی را بیان داشته بودند جبهه ملی را واداشت که در زمان‌های گوناگون و طی بیانیه‌های مختلف اعلام نماید هیچگونه همبستگی و پیوندی با سازمان‌ها و گروه‌ها و دسته جاتی که در خارج از کشور به نام جبهه ملی تشکیل می‌شوند، ندارد و اساسااین جبهه در خارج از کشور فاقد نماینده و تشکیلات می‌باشد در این مورد در ۲۸ شهریور ماه ۱۳۷۸ در بیانیه‌ای که توسط هیات رهبری نشر یافته بود چنین می‌خوانیم:

... هر چند گاهی افرادی در خارج کشور تصمیم به تشکیل یک سازمان سیاسی می‌گیرند، بدون سابقه شناسایی و ارتباط با جبهه ملی ایران سازمان خود را با خط مشی و هدفهایی که ناسازگار با اهداف ومبارزات قانونی این جبهه می‌باشد به نام جبهه ملی ایران اعلام می‌دارند از این برای اگاهی عموم لازم گردید خاطر نشان شود که این نوع سازمان‌ها هیچ گونه همبستگی و پیوندی با جبهه ملی ندارند و اساساً جبهه ملی در خارج کشور نمایندگی و تشکیلاتی ندارد...

به دنبال برخی از اظهار نظرها و مسایل پیش امده مجدداً در دی ماه سال ۱۳۸۹ اعلام شد که جبهه ملی ایران دارای نماینده و یا سخنگو و منبع خبری خاصی در خارج از کشور نمی‌باشد.

ادیب برومند رییس هیات رهبری جبهه ملی ایران در مورد سازمان‌های جبهه ملی ایران در خارج از کشور نظر رسمی جبهه ملی را به این شرح بیان می‌دارد:

جبهه ملی ایران خود در خارج از کشور هیچ تشکیلاتی ندارد، ولی هواداران جبهه در کشورهای مختلف به تشکیل سازمان‌هایی به نام جبهه ملی دست زده‌اند که چون ما در تهران هیچ گونه وسیله‌ای برای شناسایی و کنترل سازمانی آنان نداریم، نمی‌توانیم رابطه تشکیلاتی با آنها برقرار کنیم. در هر حال، ما از همه سازمان‌هایی که در خارج از کشور به نام جبهه ملی ایران فعالیت می‌کنند انتظار داریم که منشور جبهه ملی ایران را سرلوحه اقدامات خود قرار دهند و مواضع و سیاستگذاری‌های خود را در راستای مواضع و سیاستگذاری‌های جبهه ملی ایران در تهران انجام دهند.

[۱۲]

شخصیت‌ها

• محمد مصدق
• ناصر قشقایی
• خسرو قشقایی
• محمد حسین قشقایی
• حسین فاطمی
• علی شایگان
• غلامحسین صدیقی
• کاظم حسیبی
• کریم سنجابی
• عبدالله معظمی
• احمد زیرک‌زاده
• سید باقر کاظمی
• اللهیار صالح
• داریوش فروهر
• شاپور بختیار
• مهدی آذر
• مهدی بازرگان
• محمدحسن شمشیری
• احمد مدنی
• ادیب برومند
• اصغر پارسا
• پرویز ورجاوند
• جهانگیر حقشناس
• حسین راضی
• حسین شاه حسینی
• خسرو سعیدی
• ابراهیم کریم آبادی
• داوود هرمیداس باوند
• سید حسین موسویان
• سید محمد علی کشاورز صدر
• شاهین سپنتا
• علی اردلان
• فرشید افشار
• محمدعلی خنجی
• محمود مانیان
• محمود نریمان
• معین الدین مرجایی
• مهدی موید زاده
• ناصر فربد
• نظام الدین موحد

جستارهای وابسته

• جبهه ملی دوم
• عکسهای مصدق و همراهان در اولین روز شکل گیری جبهه ملی

پانویس

منابع

• کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در ایران (۱) - پروفسور یرواند آبراهمیان
• کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در ایران (۲) - پروفسور یرواند آبراهمیان
• متن کامل اسناد «سیا» در مورد کودتای ۲۸ مرداد
• ملی شدن نفت در ایران و کودتای ۲۸ مرداد - پروفسور یرواند آبراهمیان
• نظری به تاریخ جنبش ملی شدن نفت ایران
• موحد، محمدعلی، خواب آشفته نفت (سه جلد) خواب آشفتهٔ نفت.
• گازیوروسکی، مارک، کودتای ۲۸ مرداد، کودتای آمریکایی در تهران
• کارنامهٔ مصدق در تاریخ
• همه مردان شاه - استفن کینزر
• نقش انگلیس در کودتای آمریکائی ۲۸ مرداد
• کودتای آمریکایی – انگلیسی ۲۸ مرداد 1332
• درباره کودتای ۲۸ مرداد
• شبکه‌های اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا در ایران (۱۳۲۰- ۱۳۳۲) و کودتای ۲۸ مرداد 1332

پیوند به بیرون

۱۸عکس منتشرنشده از راه‌پیمایی مصدق و همراهان‌اش به کاخ مرمر

دانلود کتاب امیدها و ناامیدیها، دکتر کریم سنجابی

دانلود کتاب امیدها و ناامیدی‌ها دکتر کریم سنجابی

چگونگی شکل گرفتن تشکیلات «جبهه ملی ایران در اروپا» بعد از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، به قلم دکتر منصور بیات زاده.