کریم سنجابی

کریم سنجابی

شناسنامه
نام کامل	کریم سنجابی
معروف به	دکتر سنجابی
زادروز	۱۲۸۳
زادگاه	کرمانشاه، ایران
تاریخ مرگ	۱۳۷۵
محل مرگ	آمریکا
اطلاعات سیاسی
حزب سیاسی	حزب ایران جبهه ملی ایران
سمت	دبیر کل حزب ایران رییس هیأت رهبری جبهه ملی ایران نخستین وزیر امور خارجهٔ جمهوری اسلامی ایران (دولت موقت)
پست‌های پیشین	وزیر آموزش دولت مصدق قاضی اختصاصی ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری
فعالیت‌ها	استاد حقوق دانشگاه تهران
پیش از	احمد میر فندرسکی
پس از	ابراهیم یزدی

کریم سنجابی (زادهٔ ۱۲۸۳ در کرمانشاه - درگذشتةٔ ۱۳۷۵ در آمریکا) سیاست‌مدار و حقوق‌دان ایرانی و از بنیان‌گذاران جبهه ملی ایران بود. سنجابی از حامیان محمد مصدق، وزیر آموزش دولت مصدق، قاضی اختصاصی ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری در پرونده نفت ایران و انگلیس، رهبر جبههٔ ملی در هنگام انقلاب ۱۳۵۷ و اولین وزیر امور خارجهٔ جمهوری اسلامی ایران بود.

تحصیلات

کریم سنجابی در ۱۲۸۳ در کرمانشاه متولد شد. پدرش قاسم خان سردارناصر رئیس ایل سنجابی بود. او پس از اتمام تحصیلات متوسطه وارد مدرسه حقوق تهران شد و پس از اعزام به پاریس دکترای حقوق خود را از دانشگاه پاریس اخذ نمود.

سنجابی پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۱۳ به سمت دانشیاری حقوق اداری دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران منصوب شد و پس از ۵ سال به مقام استادی رسید، به استخدام وزارت فرهنگ درآمد و بعداً رئیس دانشکده شد.

آغاز فعالیتهای سیاسی

دکتر سنجابی از بنیانگذاران حزب میهن بود و بعدها به حزب ایران پیوست و در سال ۱۳۲۵ حزب ایران با حزب توده ائتلاف کرد. در تحصن دربار بر سر انتخابات مجلس شانزدهم با مصدق همراه بوده و از آن پس به عضویت جبهه ملی ایران درآمد. مدت کوتاهی به سمت وزارت فرهنگ در دولت مصدق رسید. دکتر سنجابی برای اینکه مجلس در دست طرفداران مصدق باقی بماند از وزارت استعفا کرد و به نمایندگی مردم کرمانشاه در مجلس رسید. در خرداد ۱۳۳۱ در دعوای میان ایران و انگلستان در بحران شرکت نفت انگلیس و ایران، به علت این‌که یکی از قضات دیوان (آرنولد مک نایر تبعه انگلستان بود، ایران سنجابی را به عنوان قاضی اختصاصی خود در این پرونده به دیوان دادگستری بین‌المللی معرفی کرد.

پس از کودتای ۲۸ مرداد او حدود ۱۹ ماه مخفی بود و در نهایت با شفاعت حشمت‌الدوله والاتبار آزاد شده و به دانشگاه بازگشت و تا سال ۱۳۳۸ فعالیت سیاسی نداشت. با تشکیل جبهه ملی دوم در سال ۱۳۴۰ دکتر سنجابی وارد فعالیت شد ولی در نهایت با بروز اختلافاتی میان علی امینی و جبهه ملی و سرکوب دانشجویان دانشگاه، در نهایت امینی کنار گذاشته شد.

دکتر سنجابی و انقلاب ۱۳۵۷

دکتر سنجابی پس از آزاد شدن از زندان درخواست بازنشستگی کرد و به آمریکا عزیمت کرد و در سال ۱۳۵۰ به ایران مراجعت کرد و فعالیت‌های محدودی به همراه یارانش آغاز کرد تا آنکه در سال ۱۳۵۵ با به وجود آمدن فضای مناسب شروع به فعالیت کردند و در ۲۲ خرداد ۵۶ او به همراه داریوش فروهر و شاپور بختیار نامه سرگشاده معروفی به شاه نوشته و او را از ادامه سیاست‌هایش بر حذر داشتند.

«

خلاصه متن نامه سه امضایی 22 خرداد 1356 به شاه پيشگاه اعليحضرت همايون شاهنشاهی فزايندگی تنگناها و نابسامانيهای سياسي، اجتماعی و اقتصادی کشورچنان دورنمای خطرناکی را در برابر ديدگان هر ايرانی قرار داده که امضاء کنندگان زير بنابر وظيفه ملی و دينی در برابرخدا و خلق خدا با توجه به اينکه در مقامات پارلمانی و قضايی و دولتی کشور کسی را که صاحب تشخيص و تصميم بوده، مسئوليت و مأموريتی غير از پيروی از « منويات ملوکانه» داشته باشد نمی شناسيم و در حالی که تمام امور مملکت از طريق صدور فرمانها انجام می شود و انتخاب نمايندگان ملت و انشاء قوانين و تاسيس حزب و حتی انقلاب در کف اقتدار شخص اعليحضرت قرار دارد که همه اختيارات و افتخارات و بنابراين مسئوليتها را منحصر و متوجه به خود فرموده اند اين مشروحه را عليرغم خطرات سنگين تقديم حضور می نماييم. ... بنابراين تنها راه باز گشت و رشد ايمان و شخصيت فردی و همکاری ملی و خلاصی از تنگناها و دشواريهائی که آينده ايران را تهديد می کند ترک حکومت استبدادی، تمکين مطق به اصول مشروطيت، احياء حقوق ملت، احترام واقعی به قانون اساسی و اعلاميه جهانی حقوق بشر، انصراف از حزب واحد، آزادی مطبوعات، آزادی زندانيان و تبعيد شدگان سياسی و استقرار حکومتی است که متکی براکثريت نمايندگان منتخب از طرف ملت باشد و خود را بر طبق قانون اساسی مسئول اداره مملکت بداند. بيست و دوم خرداد 1356 دکتر کريم سنجابی / دکتر شاپور بختيار/ داريوش فروهر

»

[۱]

متن مربوطه در ویکی‌نبشته: متن نامه سه امضایی رهبران جبهه ملی به شاه

دکتر سنجابی پس از صدور اعلامیه معروف سه ماده‌ای که به دنبال دیدار با آیت الله خمینی انتشار یافته بود، در مقابل دوربین تلویزیون‌های بین‌المللی در منزل خود در تهران در آغاز یک مصاحبه مطبوعاتی، همراه داریوش فروهر دستگیر شد.

دکتر کریم سنجابی در آبان ۱۳۵۷ به دیدار در جریان سفر خود به کانادا برای اجلاس بین المللی سوسیالیست ها به پاریس رفت و با همراهی دکتر بنی صدر، دکتر سلامتیان و سایر ملیون در پاریس به دیدار آیت الله خمینی رفت در پایان این دیدار دکتر سنجابی طی بیانیه ای ۳ ماده ای پایان رژیم سلطنتی، مراجعه به اراء مردم و لزوم برقراری دموکراسی را اعلام نمودند . [۲]

متن بیانیه اعلام مواضع دکتر سنجابی بدین شرح است:

«

بسمه تعالی یکشنبه چهارم ذیحجه ۱۳۹۸ مطابق با چهاردهم آبانماه ۱۳۵۷ ۱. سلطنت کنونی ایران با نقض مداوم قوانین اساسی و اعمال ظلم و ستم و ترویج فساد و تسلیم در برابر سیاست بیگانه فاقد پایگاه قانونی و شرعی است. ۲. جنبش ملی اسلامی ایران با وجود بقای نظام سلطنتی غیر قانونی، با هیچ ترکیب حکومتی موافقت نخواهد کرد. ۳. نظام حکومت ملی ایران باید بر اساس موازین اسلام و دموکراسی و استقلال به وسیله مراجعه به آراء عمومی تعیین گردد. دکتر کریم سنجابی

»

تصدی وزارت خارجه

سنجابی پس از انقلاب به مدت ۵۵ روز وزیر امور خارجه مهندس مهدی بازرگان در دولت موقت بود اما به دلیل مشکلات فراوان استعفا داد.

جبهه ملی چهارم

در روز بیست و هشتم آبان ماه، اتحاد نیروهای جبهه ملی طی صدور بیانیه‌ای اعلام موجودیت کرد. به موجب این اعلامیه سوسیالیست‌های نهضت ملی ایران، حزب ایران و حزب ملت ایران عناصر متشکله جبهه ملی چهارم بودند. مهندس کاظم حسیبی بعنوان رئیس شورای مرکزی به همراه دکترکریم سنجابی، دکتر شاپور بختیار، داریوش فروهرو رضا شایان بعنوان اعضای کمیته مرکزی انتخاب شدند. (برخی از منابع بجای مهندس حسیبی از فریدون مشیری به عنوان عضو هیات رهبری نام برده اند [۳] ) [۴]

در 22 اسفندماه 1357 دکتر کریم سنجابی به همراه مهندس حسیبی طی اعلامیه از عموم مردم برای مشارکت در بازسازی جبهه ملی ایران دعوت عمل اوردند و با کمک اعضای جبهه ملی اقدام به راه اندازی باشگاه جبهه ملی نمودند . [۵]دکتر سنجابی عضویت در شورای انقلاب را با وجود پیشنهاد آیت‌الله مطهری و آیت‌الله بهشتی نپذیرفت و در حقیقت با اینکار شانس خود را برای پذیرش پست نخست وزیری از دست داد . دکتر سنجابی در این مورد می گوید : آیت‌الله مطهری و آیت‌الله بهشتی از طرف آیت‌الله خمینی از او برای شرکت در شورای انقلاب دعوت کردند ولی وی نپذیرفت .[۶]

جبهه ملی به رهبری دکتر سنجابی پس از اندک زمانی به دلیل مواضع سکولار و دموکراسی خواهانه رو در روی نظام قرار گرفتند . جبهه ملی ایران حادثه بحران گروگان‌گیری در سفارت آمریکا را محکوم کرد و انتخابات قانون اساسی را نیز تحریم نمود و با قانون اساسی نوشته شده توسط خبرگان مخالفت کرد. اعضای جبهه ملی در اولین دوره انتخابات شورای ملی پس از انقلاب شرکت نمودند و برخی از انان که رای اورده بودند یا در مجلس اعتبارنامه هایشان مورد تصویب قرار نگرفت و یا انتخابات باطل شد.مانند انتخابات کرمانشاه و ابطال آن به به منظور جلوگیری از ورود دکتر سنجابی به مجلس روی داد.

پس از اعلام ارتداد جبهه ملی توسط ایت الله خمینی و دستگیری اعضای جبهه ملی دکتر سنجابی به مدت 14 ماه مخفی بود و سرانجام از راه کردستان به ترکیه و ازانجا به پاریس و سپس به امریکا رفت .

دکتر سنجابی در کتاب خاطرات خود به نام امیدها و ناامیدی هادر این مورد چنین می گوید:

«

...چند روز بعد از ۲۵خرداد۶۰ ما خانه های خود را ترک کردیم و در حال اختفای مطلق افتادیم و در حال اختفا بود که آقای علی اردلان، دکتر ورجاوند، مسعود حجازی و عده زیادی از فعالین ما را گرفتند و توقیف کردند و، یکی از آنها، یکی از بازاریهای فداکار و رفیق ما بنام کریم دستمالچی را هم اعدام کردند. شنیدیم به خانه ما ریخته اثاثه آنرا غارت کرده و خانه را در تصرف گرفته اند ... » «...من و همسرم پس از ۱۴ ماه اختفای همیشه آمیخته با وحشت و نگرانی تن به بار گران فرار و هجرت از وطن دادیم و روزچهارشنبه ششم مرداد ۱۳۶۱ مطابق با ۲۸ ژوئیه با اتوبوس کوچکی که دوستان ما فراهم کرده بودند...باچشمانی اشکبار عزیزان خود را پشت سر گذاشتیم ...»

»

دکتر سنجابی پس از اقامت کوتاهی در ترکیه به پاریس رفت و بعد از چهل روز اقامت در پاریس روز یکشنبه ۲۸ شهریور ماه ۱۳۶۱ برابر با ۱۹ سپتامبر ۱۹۸۲ وارد سانفراسیسکو در آمریکا شد و تا پایان عمر در آن‌جازیست .[۷]

پیشین: احمد میرفندرسکی

وزیر امور خارجه ایران ۱۳۵۷ - ۱۳۵۸

پسین: ابراهیم یزدی

وزرای کابینهٔ مهندس بازرگان

ر.	وزیر	وزارت‌خانه	ر.	وزیر	وزارت‌خانه
۱	شکوهی، رجایی	آموزش‌وپرورش	۱۲	طاهری	راه
۲	اسلامی	ارتباطات	۱۳	میناچی	جهانگردی
۳	امیرانتظام	سخنگو	۱۴	احمدزاده	صنایع
۴	اردلان	دارایی	۱۵	شریعتمداری	علوم
۵	سنجابی،یزدی	خارجه	۱۶	دوزدوزانی، حبیبی	ارشاد
۶	صدر	بازرگانی	۱۷	فروهر	کار
۷	سامی	بهداشت	۱۸	حاج سیدجوادی	کشور
۸	یدالله سحابی	‬مشاور	۱۹	کتیرایی‌‏‎	مسکن
۹	ایزدی	کشاورزی	۲۰	معین‌فر	نفت
۱۰	مبشری	دادگستری	۲۱	تاج	نیرو
۱۱	مدنی،چمران	دفاع	۲۲	عزت الله سحابی	سازمان برنامه و بودجه
۲۳	شاه‌حسینی‏‏	تربیت بدنی	۲۴

پیوند به بیرون

روایت کریم سنجابی از نخست وزیری شاپور بختیار