کریم سنجابی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
کریم سنجابی
دکتر کریم سنجابی رهبر جبهه ملی ایران و قاضی اختصاصی ایران در دادگاه لاهه در پرونده نفت ایران و انگلیس
نخستین وزیر امور خارجهٔ جمهوری اسلامی ایران
مشغول به کار
‎۲۲ بهمن ۱۳۵۷ – ‎۱۲ فروردین ۱۳۵۸
نخست وزیر مهدی بازرگان
پس از احمد میرفندرسکی (حکومت پهلوی)
پیش از ابراهیم یزدی
وزیر فرهنگ
مشغول به کار
تاریخ انتصاب
اردیبهشت ۱۳۳۰
پادشاه محمدرضا پهلوی
نخست وزیر محمد مصدق
پس از حبیب الله آموزگار
پیش از محمود حسابی
دبیر کل حزب ایران
رهبر جبهه ملی ایران
پس از محمد مصدق
پیش از عبدالعلی ادیب برومند
اطلاعات شخصی
تولد ۱۲۸۳
کرمانشاه،
مرگ ۱۳۷۵
آمریکا
ملیت Flag of Iran.svg ایران
حزب سیاسی حزب ایران
جبهه ملی ایران
محل تحصیل دانشگاه سوربن پاریس
پیشه قاضی اختصاصی ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری
رییس دانشکده حقوق دانشگاه تهران
تخصص استاد حقوق دانشگاه تهران، سیاستمدار
دین اسلام شیعه

کریم سنجابی (زادهٔ ۱۲۸۳ در کرمانشاه - درگذشتةٔ ۱۳۷۵ در آمریکا) سیاست‌مدار و حقوق‌دان ایرانی و از بنیان‌گذاران جبهه ملی ایران بود. سنجابی از حامیان محمد مصدق، وزیر آموزش دولت مصدق، قاضی اختصاصی ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری در پرونده نفت ایران و انگلیس، رهبر جبههٔ ملی در هنگام انقلاب ۱۳۵۷ و اولین وزیر امور خارجهٔ جمهوری اسلامی ایران بود.

تحصیلات[ویرایش]

کریم سنجابی در ۱۲۸۳ در کرمانشاه متولد شد. پدرش قاسم خان سردارناصر رئیس ایل سنجابی بود. او پس از اتمام تحصیلات متوسطه وارد مدرسه حقوق تهران شد و پس از اعزام به پاریس دکترای حقوق خود را از دانشگاه پاریس اخذ نمود.[۱]

سنجابی پس از بازگشت به ایران در سال ۱۳۱۳ به سمت دانشیاری حقوق اداری دانشکده حقوق و علوم سیاسی و اقتصادی دانشگاه تهران منصوب شد و پس از ۵ سال به مقام استادی رسید، به استخدام وزارت فرهنگ درآمد و بعداً رئیس دانشکده شد.

آغاز فعالیتهای سیاسی[ویرایش]

دکتر سنجابی از بنیانگذاران حزب میهن بود و بعدها به حزب ایران پیوست و در سال ۱۳۲۵ حزب ایران با حزب توده ائتلاف کرد. در تحصن دربار بر سر انتخابات مجلس شانزدهم با مصدق همراه بوده و از آن پس به عضویت جبهه ملی ایران درآمد. مدت کوتاهی به سمت وزارت فرهنگ در دولت مصدق رسید. دکتر سنجابی برای اینکه مجلس در دست طرفداران مصدق باقی بماند از وزارت استعفا کرد و به نمایندگی مردم کرمانشاه در مجلس رسید. در خرداد ۱۳۳۱ در دعوای میان ایران و انگلستان در بحران شرکت نفت انگلیس و ایران، به علت این‌که یکی از قضات دیوان (آرنولد مک نایر تبعه انگلستان بود، ایران سنجابی را به عنوان قاضی اختصاصی خود در این پرونده به دیوان دادگستری بین‌المللی معرفی کرد.[۲] [۳]

دکتر سنجابی(نفر اول از چپ) در کابینه دولت دکتر مصدق

دکتر سنجابی، قاضی اختصاصی ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری در پرونده نفت ایران و انگلیس پس از کودتای ۲۸ مرداد حدود ۱۹ ماه مخفی بود و در نهایت باتوجه به موقعیت بین‌المللی و با شفاعت حشمت‌الدوله والاتبار آزاد شده[۴][۵] و به دانشگاه بازگشت و تا سال ۱۳۳۸ فعالیت سیاسی نداشت. با تشکیل جبهه ملی دوم در سال ۱۳۴۰ دکتر سنجابی وارد فعالیت شد ولی در نهایت با بروز اختلافاتی میان علی امینی و جبهه ملی و سرکوب دانشجویان دانشگاه، در نهایت امینی کنار گذاشته شد.[۶]

دکتر سنجابی و انقلاب ۱۳۵۷[ویرایش]

دکتر سنجابی پس از آزاد شدن از زندان درخواست بازنشستگی کرد و به آمریکا عزیمت کرد و در سال ۱۳۵۰ به ایران مراجعت کرد و فعالیت‌های محدودی به همراه یارانش آغاز کرد تا آنکه در سال ۱۳۵۵ با به وجود آمدن فضای مناسب شروع به فعالیت کردند و در ۲۲ خرداد ۵۶ او به همراه داریوش فروهر و شاپور بختیار نامه سرگشاده معروفی به شاه نوشته و او را از ادامه سیاست‌هایش بر حذر داشتند.[۷]

خلاصه متن نامه سه امضایی ۲۲ خرداد ۱۳۵۶ به شاه

پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی

فزایندگی تنگناها و نابسامانیهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشورچنان دورنمای خطرناکی را در برابر دیدگان هر ایرانی قرار داده که امضاء کنندگان زیر بنابر وظیفه ملی و دینی در برابرخدا و خلق خدا با توجه به اینکه در مقامات پارلمانی و قضایی و دولتی کشور کسی را که صاحب تشخیص و تصمیم بوده، مسئولیت و مأموریتی غیر از پیروی از «منویات ملوکانه» داشته باشد نمی‌شناسیم و در حالی که تمام امور مملکت از طریق صدور فرمانها انجام می‌شود و انتخاب نمایندگان ملت و انشاء قوانین و تاسیس حزب و حتی انقلاب در کف اقتدار شخص اعلیحضرت قرار دارد که همه اختیارات و افتخارات و بنابراین مسئولیتها را منحصر و متوجه به خود فرموده‌اند این مشروحه را علی‌رغم خطرات سنگین تقدیم حضور می‌نماییم.

... بنابراین تنها راه باز گشت و رشد ایمان و شخصیت فردی و همکاری ملی و خلاصی از تنگناها و دشواریهائی که آینده ایران را تهدید می‌کند ترک حکومت استبدادی، تمکین مطق به اصول مشروطیت، احیاء حقوق ملت، احترام واقعی به قانون اساسی و اعلامیه جهانی حقوق بشر، انصراف از حزب واحد، آزادی مطبوعات، آزادی زندانیان و تبعید شدگان سیاسی و استقرار حکومتی است که متکی براکثریت نمایندگان منتخب از طرف ملت باشد و خود را بر طبق قانون اساسی مسئول اداره مملکت بداند.

بیست و دوم خرداد ۱۳۵۶

دکتر کریم سنجابی / دکتر شاپور بختیار/ داریوش فروهر

[۸]


نهضت ملی‌شدن نفت

دربار

محمدرضاشاه پهلوی
ثریا اسفندیاری
اشرف پهلوی
تاج‌الملوک

نخست‌وزیران

محمدعلی فروغی
علی سهیلی
احمد قوام
محمد ساعد
مرتضی قلی بیات
ابراهیم حکیمی
صدرالاشراف
عبد الحسین هژیر
علی منصور
حاجیعلی رزم‌آرا
حسین علاء
احمد قوام
محمد مصدق
فضل‌الله زاهدی
حسین علا
منوچهر اقبال
علی امینی

چهره های مهم

محمد مصدق
آیت‌الله کاشانی
آیت‌الله بهبهانی
محسن پزشکپور
محمدرضا عاملی تهرانی
نواب صفوی
احمد کسروی
کریم سنجابی
علی شایگان
حسین مکی
عباس خلیلی
اللهیار صالح
داریوش فروهر
سرتیپ افشارطوس
حسین فاطمی
احمد زیرک‌زاده

کاترین لمبتون
تیمور بختیار
خلیل ملکی
مظفر بقائی
اسدالله رشیدیان
اسکندر آزموده
شعبان جعفری
نعمت‌الله نصیری
شاپور ریپورتر
کرمیت روزولت
نورمن شوارتسکف
سیدضیاءالدین طباطبائی

احزاب و گروهها

سیا
ام آی ۶
جبهه ملی ایران
حزب پان ایرانیست
حزب توده ایران
حزب ملت ایران
حزب ایران
حزب سومکا
حزب دموکرات
فدائیان اسلام
شرکت نفت ایران و انگلیس

وقایع مهم

صنعت نفت ایران
ایران جنگ جهانی دوم
کمیسیون مخصوص نفت
ملی شدن صنعت نفت
قرارداد دارسی
قرارداد ۱۹۳۳
قرارداد گس-گلشائیان
قرارداد کنسرسیوم
رویداد ۳۰ تیر ۱۳۳۱
رویداد ۹ اسفند ۱۳۳۱
انحلال مجلس
کودتای ۲۸ مرداد

دکتر سنجابی پس از صدور اعلامیه معروف سه ماده‌ای که به دنبال دیدار با آیت‌الله خمینی انتشار یافته بود، در مقابل دوربین تلویزیون‌های بین‌المللی در منزل خود در تهران در آغاز یک مصاحبه مطبوعاتی، همراه داریوش فروهر دستگیر شد.[۹]

دکتر کریم سنجابی در آبان ۱۳۵۷ به دیدار در جریان سفر خود به کانادا برای اجلاس بین‌المللی سوسیالیست‌ها به پاریس رفت و با همراهی دکتر بنی صدر، دکتر سلامتیان و سایر میلیون در پاریس به دیدار آیت‌الله خمینی رفت در پایان این دیدار دکتر سنجابی طی بیانیه‌ای ۳ ماده‌ای پایان رژیم سلطنتی، مراجعه به اراء مردم و لزوم برقراری دموکراسی بر اساس موازین اسلام را اعلام نمودند.[۱۰] [۱۱]

متن بیانیه اعلام مواضع دکتر سنجابی بدین شرح است:

بسمه تعالی

یکشنبه چهارم ذیحجه ۱۳۹۸ مطابق با چهاردهم آبانماه ۱۳۵۷

۱. سلطنت کنونی ایران با نقض مداوم قوانین اساسی و اعمال ظلم و ستم و ترویج فساد و تسلیم در برابر سیاست بیگانه فاقد پایگاه قانونی و شرعی است.

۲. جنبش ملی اسلامی ایران با وجود بقای نظام سلطنتی غیر قانونی، با هیچ ترکیب حکومتی موافقت نخواهد کرد.

۳. نظام حکومت ملی ایران باید بر اساس موازین اسلام و دموکراسی و استقلال به وسیله مراجعه به آراء عمومی تعیین گردد.

دکتر کریم سنجابی

[۱۲]

تصدی وزارت خارجه[ویرایش]

سنجابی پس از انقلاب به مدت ۵۵ روز وزیر امور خارجه مهندس مهدی بازرگان در دولت موقت بود اما به دلیل مشکلات فراوان استعفا داد.[۱۳]


کابینهٔ موقت مهدی بازرگان
وزیران
ر. وزیر وزارت‌خانه ر. وزیر وزارت‌خانه
۱ شکوهی، رجایی آموزش‌وپرورش ۱۱ طاهری راه وترابری
۲ اسلامی ارتباطات ۱۲ احمدزاده صنایع ومعادن
۳ اردلان، بنی‌صدر اقتصاد ۱۳ شریعتمداری علوم
۴ سنجابی،یزدی امورخارجه ۱۴ دوزدوزانی ارشاد
۵ صدر بازرگانی ۱۵ فروهر کار
۶ سامی بهداشت ۱۶ حاج‌سیدجوادی کشور
۷ میناچی جهانگردی ۱۷ کتیرایی‌‏‎ مسکن
۸ ایزدی کشاورزی ۱۸ معین‌فر نفت
۹ مبشری دادگستری ۱۹ تاج نیرو
۱۰ مدنی،ریاحی،چمران دفاع
معاونان نخست وزیری
ر. معاون معاونت ر. معاون معاونت
۱ یدالله سحابی وزیرمشاور ۳ سمیعی محیط زیست
۲ عزت الله سحابی برنامه وبودجه ۴ شاه‌حسینی تربیت بدنی

جبهه ملی چهارم[ویرایش]

در روز بیست و هشتم آبان ماه، اتحاد نیروهای جبهه ملی طی صدور بیانیه‌ای اعلام موجودیت کرد. به موجب این اعلامیه سوسیالیست‌های نهضت ملی ایران، حزب ایران و حزب ملت ایران عناصر متشکله جبهه ملی چهارم بودند. مهندس کاظم حسیبی بعنوان رئیس شورای مرکزی به همراه دکترکریم سنجابی، دکتر شاپور بختیار، داریوش فروهرو رضا شایان بعنوان اعضای کمیته مرکزی انتخاب شدند. (برخی از منابع بجای مهندس حسیبی از فریدون مشیری به عنوان عضو هیات رهبری نام برده‌اند[۱۴][۱۵][۱۶][۱۷]

در ۲۲ اسفندماه ۱۳۵۷ دکتر کریم سنجابی به همراه مهندس حسیبی طی اعلامیه از عموم مردم برای مشارکت در بازسازی جبهه ملی ایران دعوت عمل اوردند و با کمک اعضای جبهه ملی اقدام به راه اندازی باشگاه جبهه ملی نمودند[۱۸]. دکتر سنجابی عضویت در شورای انقلاب را با وجود پیشنهاد آیت‌الله مطهری و آیت‌الله بهشتی نپذیرفت و در حقیقت با اینکار شانس خود را برای پذیرش پست نخست وزیری از دست داد . دکتر سنجابی در این مورد می گوید : آیت‌الله مطهری و آیت‌الله بهشتی از طرف آیت‌الله خمینی از او برای شرکت در شورای انقلاب دعوت کردند ولی وی نپذیرفت[۱۹].

جبهه ملی به رهبری دکتر سنجابی پس از اندک زمانی به دلیل مواضع سکولار و دموکراسی خواهانه رو در روی نظام قرار گرفتند . جبهه ملی ایران حادثه بحران گروگان‌گیری در سفارت آمریکا را محکوم کرد و انتخابات قانون اساسی را نیز تحریم نمود و با قانون اساسی نوشته شده توسط خبرگان مخالفت کرد. اعضای جبهه ملی در اولین دوره انتخابات شورای ملی پس از انقلاب شرکت نمودند و برخی از انان که رای اورده بودند یا در مجلس اعتبارنامه هایشان مورد تصویب قرار نگرفت و یا انتخابات باطل شد.مانند انتخابات کرمانشاه و ابطال آن به به منظور جلوگیری از ورود دکتر سنجابی به مجلس روی داد. [۲۰]

پس از اعلام ارتداد جبهه ملی توسط ایت الله خمینی و دستگیری اعضای جبهه ملی دکتر سنجابی به مدت ۱۴ ماه مخفی بود و سرانجام از راه کردستان به ترکیه و ازانجا به پاریس و سپس به امریکا رفت .

دکتر سنجابی در کتاب خاطرات خود به نام امیدها و ناامیدی ها در این مورد چنین می گوید:

...چند روز بعد از ۲۵ خرداد ۶۰ ما خانه های خود را ترک کردیم و در حال اختفای مطلق افتادیم و در حال اختفا بود که آقای علی اردلان، دکتر ورجاوند، مسعود حجازی و عده زیادی از فعالین ما را گرفتند و توقیف کردند و، یکی از آنها، یکی از بازاریهای فداکار و رفیق ما بنام کریم دستمالچی را هم اعدام کردند. شنیدیم به خانه ما ریخته اثاثه آنرا غارت کرده و خانه را در تصرف گرفته‌اند ... » «...من و همسرم پس از ۱۴ ماه اختفای همیشه آمیخته با وحشت و نگرانی تن به بار گران فرار و هجرت از وطن دادیم و روزچهارشنبه ششم مرداد ۱۳۶۱ مطابق با ۲۸ ژوئیه با اتوبوس کوچکی که دوستان ما فراهم کرده بودند...باچشمانی اشکبار عزیزان خود را پشت سر گذاشتیم ...»

دکتر سنجابی پس از اقامت کوتاهی در ترکیه به پاریس رفت و بعد از چهل روز اقامت در پاریس روز یکشنبه ۲۸ شهریور ماه ۱۳۶۱ برابر با ۱۹ سپتامبر ۱۹۸۲ وارد سانفراسیسکو در آمریکا شد و در نهایت در تاریخ ۴ ژوئیه ۱۹۹۵، برابر با ۱۳ تیرماه ۱۳۷۴ خورشیدی در سن ۹۰ سالگی در خانه خود در شهر کاربُندِل در جنوب ایالت الینوی آمریکا درگذشت و همان جا به خاک سپرده شد. [۲۱] [۲۲].

امیدها و ناامیدی‌ها[ویرایش]

کتاب امیدها و ناامیدی‌ها مجموعه‌ای است از مصاحبه‌های دکتر کریم سنجابی که برای پروژهٔ «تاریخ شفاهی» دانشگاه هاروارد (آمریکا) تهیه شده و بعداً به‌صورت کتاب در آمده‌است[۲۳] این کتاب در ایران تحت عنوان "خاطرات سیاسی دکتر کریم سنجابی توسط انتشارات صدای معاصر منتشر شده است.[۲۴] [۲۵] [۲۶] [۲۷]در حقیقت هسته مرکزی این خاطرات را چگونگی شکل گیری جبهه ملی ایران و فعالیتها و تحولات و سرنوشت آن تشکیل می دهد[۲۸]

پیوند به بیرون[ویرایش]

منابع[ویرایش]

جستجو در ویکی‌نبشته متن مربوطه در ویکی‌نبشته: متن نامه سه امضایی رهبران جبهه ملی به شاه
  1. سرنوشت یاران دکتر مصدق / تالیف عبدالرضا هوشنگ مهدوی /نشر علم به کوشش: حمید رضا مسیبیان
  2. خاطرات سیاسی. کریم سنجابی(ISBN 964-6494-36-6)صدای معاصر ۱۳۸۱
  3. محمدرضا ضیائی بیگدلی. حقوق بین‌الملل عمومی. گنج دانش. ۵۲۳. 
  4. سرنوشت یاران دکتر مصدق / تالیف عبدالرضا هوشنگ مهدوی /نشر علم
  5. شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران/ دکتر باقر عادلی / نشر گفتار و...
  6. سرنوشت یاران دکتر مصدق / تالیف عبدالرضا هوشنگ مهدوی /نشر علم به کوشش: حمید رضا مسیبیان
  7. خاطرات سیاسی. کریم سنجابی(ISBN 9۶۴-۶۴۹۴-۳۶-۶)صدای معاصر ۱۳۸۱
  8. متن نامه سه امضایی 22 خرداد 1356 به شاه [آرشیو] - انجمن تجارت الکترونیکی ایران-ایگولد
  9. روایت سنجابی از نخست وزیری بختیار/ بی‌بی‌سی فارسی
  10. خاطرات دکتر سنجابی - تاریخ شفاهی هارواد -امیدها و ناامیدی‌ها -نوار ۲۴ الی ۲۶
  11. گنجینه معارف : دیدارهای امام خمینی (ره) با سران اپوزیسیون و نمایندگان دولت فرانسه در پاریس
  12. جبهة ملی ایران
  13. سرنوشت یاران دکتر مصدق / تالیف عبدالرضا هوشنگ مهدوی /نشر علم به کوشش: حمید رضا مسیبیان
  14. علی کریمی مله ، «تاریخ چهل سالة جبهة ملی »، فصلنامة 15 خرداد، ش 21 (بهار 1375)‎‎
  15. جبهة ملی ایران
  16. حزب ایران به روایت اسناد ساواک - ص389-مرکز اسناد انقلاب اسلامی - سیاوش یاری 1384
  17. [۱]
  18. [۲]
  19. امید ها و ناامیدی ها - خاطرات دکتر سنجابی -تاریخ شفاهی هاروارد
  20. خاطرات دکتر سنجابی -تاریخ شفاهی هاروارد -نوار26
  21. کریم سنجابی,"سیاست مدار 90 ساله، دشمن شاه و نظامی های اسلامی؛ وولفانگ ساکسون", نیویورک تایمز؛ 7 ژوئیه 1995;
  22. اخبار جبهه ملی ایران - در دهه شصت چه گذشت؟
  23. بی بی سی فارسی
  24. کتابنامه
  25. کتابهای گوگل
  26. دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران
  27. آدینه بوک
  28. دفتر مطالعات و تدوین تاریخ ایران
پیشین:
احمد میرفندرسکی
وزیر امور خارجه ایران
۱۳۵۷ - ۱۳۵۸
پسین:
ابراهیم یزدی