مینوسی‌ها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
مینوسی‌ها
Knossos frise2.JPG
یک نقاشی فرسکو که شاهزاده‌ای مینوسی را نشان میدهد
اطلاعات
دوران عصر مفرغ اروپایی ، ۳۶۵۰ پیش از میلاد – ۱۴۵۰ پیش از میلادی
مکان جزیره کرت،کنوسوس
نژاد آسیایی
علت نابودی احتمالاً توسط زلزله و حمله میسنی‌ها

مینوسی‌ها ساکنان جزیرهٔ کِرِت یونان بودند. ایشان از آسیای صغیر به آن جزیره مهاجرت کرده بودند. فرهنگ و تمدن ایشان آسیایی بود و به خود و تمدن و جزیره‌شان به عنوان آسیایی می‌نگریستند. مینوسی‌ها هندواروپایی نبودند و ریشه‌ی تباری‌اشان نسبت به بقیه تیره‌ها هنوز مشخص نیست اما مهاجرت‌های پیاپی در طول عصر مفرغ باعث استقلال و تنوع جمعیت مینوسی‌ها در سرزمین کرت شد.[۱]بسیاری از آنچه شهرآیینی و خرد یونانی نام گرفته از این آسیایی‌تبارها سرچشمه گرفته بوده است. چند قرن بعد هومر درباره سرزمین کرت این چنین نوشت:

جمعیت زیادی در آن ساکن است.بیش از آن که بتوان شمرد و حدود نود شهر در آن قرار دارد. همه آن‌ها به یک زبان صبحت نمی‌کنند و زبان‌های مختلفی دارند.آشی‌ها، بومیان کرتی، سیدونی‌ها و دورین‌ها در سه گروه و پلاژین‌ها.

هومر و یونانیان، کرت را با افسانه‌ی پادشاه مینوس مرتبط می‌دانند و به همین دلیل فرهنگ عصر مفرغ در این منطقه به فرهنگ مینوسی معروف است.[۱] اوج شکوفایی تمدن مینوسی به حدود دوهزار سال پیش از میلاد، زمانی که کاخ‌های عظیم کنوسوس، فیازتوس و مالیا بنا شدند بر می‌گردد. در این دوران اولین نوشته اژه‌ای منسوب به linear A به وجود آمد.[۱] در سال ۱۶۲۶ پیش از میلاد زلزله‌ای بزرگ ناشی از فوران آتشفشان ثرا، شهرهای تمدن مینوسی را ویران کرد.[۲] بعد از ویرانی، اقوام مینوسی به بازسازی کاخها پرداختند. در سال ۱۴۵۰ پیش از میلاد با زلزله‌ای دیگر، قدرت این تمدن رو به زوال رفت و پس از حمله میسنی ها، بدون مقاومت اجازه ورودشان به منطقه کرت را دادند. صدها سال بعد افلاطون در نوشته‌های خوداز وجود پادشاهی قدرتمند به نام آتلانتیس نام برده‌است.بر اساس نوشته‌های افلاطون، آتلانتیس جزیره‌ای بوده‌است که در زیر آب فرو رفته.برخی معتقدند که ساکنان آتلانتیس همان قوم مینوسی هستند.[۳] این تمدن در اوایل قرن بیستم توسط باستان‌شناس انگیلیسی، آرتور ایوانز کشف شد.قوم مینوسی به نوبه خود از اولین تمدن‌های اروپا شناخته می‌شود.[۴]

گاهشمار[ویرایش]

متن عنوان متن عنوان
۲۹۰۰ پیش از میلاد دوران اولیه تمدن مینوآن، در عصر مفرغ آغاز می‌گردد. مردمان مینوآن ساکن جزیرهٔ کرت، ساختن شهرهای کوچک را شروع می‌کنند.
۲۲۰۰ پیش از میلاد دوران میانه تمدن مینوآن، آغاز می‌شود. مردم در قصرها گرد می‌آیند و شبکه‌های تجاری خود را گسترش می‌دهند.
۱۷۰۰ پیش از میلاد قصرهای مینو آن احتمالاً به علت زلزله به شدت صدمه می‌بینند. یک دوره بازسازی گسترده آغاز می‌شود.
۱۶۰۰ پیش از میلاد صدمات بیشتری به قصرها وارد می‌شود و به دنبال آن بازسازی صورت می‌گیرد.
۱۵۷۵ پیش از میلاد دوران پایانی تمدن مینوسی‌ها، شروع می‌شود. مردم مینوسی، اقوام ساکن سرزمین یونان را تحت نفوذ خود قرار می‌دهند.
۱۵۵۰ پیش از میلاد میسنیان، قلمرو و ثروت خود را توسعه می‌دهند. هنگامی که پادشاهان میسن از دنیا می‌رفتند، به همراه گنجینه‌های نفیسی از طلا در گورهای عمیقی به شکل مکعب مستطیل که تخته سنگی بزرگ بر روی آن قرار داده می‌شد، دفن می‌شدند.
۱۴۵۰ پیش از میلاد یک آتشفشان در جزیره ترا در نزدیکی کرت، فوران می‌کند. احتمالاً این اتفاق، علت سقوط تمدن مینو آن بوده است. قصرهای مینو آن به‌وسیله آتش، که توسط آتشفشان ایجاد شده بود، نابود می‌کردند. قوم میسن، از اقوام ساکن سرزمین یونان، به ناسس حمله کرده و آنرا اشغال می‌کنند.
۱۲۰۰ پیش از میلاد جنگ تروا آغاز می‌شود. قوم میسن با اهالی شهر تروا در آسیای صغیر، به جنگ می‌پردازند.
۱۱۰۰ پیش از میلاد «دوریان‌های» ساکن سرزمین یونان به شهر «میسن» حمله می‌کنند. تمدن میسن رو به زوال می‌گذارد.

موقعیت جغرافیایی[ویرایش]

کرت یک جزیره کوهستانی با بندرگاه‌های طبیعی است.نشانه‌های زیادی از خسارت ناشی از زلزله در مناطق مینوسی و همچنین فعالیت دائم پوسته زمین در این جزیره وجود دارد[۵] طبق گفته هومر، کرت نود شهر داشت.[۶]با دیدن موقعیت و محل قرارگیری کاخهای کرت، میتوان گفت که این جزیره به هشت قسمت سیاسی مهم در دوره اوج تمدن مینوآن تقسیم شده بود.در شمال از طریق کاخ کنوسوس، در جنوب از طریق کاخ فایستوس، در قسمت شرقی و مرکزی از طریق کاخ مالیا و کاتوزاکرس و در غرب از طریق کاخ چانیا اداره می‌شده است.همچنین کاخهای کوچکتری در نقاط پراکنده جزیره وجود دارند.

تاریخ اجمالی[ویرایش]

باستان شناسان به دلیل نبودن سند کافی، از جمله خط نوشتاری قادر به تاریخ گذاری دقیق برای تمدن مینوسی نیستند به همین دلیل از دو سیستم عمده برای تاریخ گذاری تمدن مینوسی استفاده میکنند.اولین سیستم تاریخ گذاری توسط آرتور ایوانز ایجاد شد و بعدها توسط دیگر باستان شناسان اصلاح گردید. طبق این سیستم، تاریخ تمدن مینوسی بر اساس شکل و فرم کوزه های کشف شده با کوزه های تمدن مصر تطبیق داده شد و بر اساس تاریخ نگاری تمدن مصر، دوره های تمدن مینوسی نیز به طور نسبی کشف گردید. سیستم ایوانز تمدن مینوسی را به سه دوره پیشین،میانه و پسین تقسیم میکند. دومین سیستم تاریخ گذاری توسط باستان شناس یونانی، نیکولاس پلاتون ایجاد شد.این سیستم بر پایه توسعه و روند معماری مینوسی، که معروفترین آنها کاخهای کنوسوس،فایاتوس و مالیا است ایجاد شده است.

دوره پیشین[ویرایش]

عصر مفرغ در جزیره کرت حدود 2700 ق.م آغاز شد.در اواخر هزاره سوم قبل از میلاد برخی از مناطق جزیره به مراکز بازرگانی و صنایع دستی تبدیل شد.با شروع فعالیت بازرگانی طبقات بالاتر اجتماع شروع به رهبری و بسط دادن نفوذ خود کردند.

دوره میانه[ویرایش]

حدود 1700 ق.م یک ویرانی بزرگ در منطقه کرت رخ میدهد که دلیل آن میتواند احتمالا به خاطر زلزله شدید یا حمله ای از طرف مردم آناتولی باشد.اما هر چه که بود باعث ویرانی کاخهای کنوسوس و دیگر کاخهای منطقه شد.پس از ویرانی مینوسی ها شروع به بازسازی کاخها کردند . همچنین جمعیت افزایش پیدا کرد. این دوره را میتوان راس تمدن مینوآن نامید.میتوان گفت که در این دوره فرهنگ سرزمین اصلی یونان تحت تاثیر مینوسیان بوده است.

دوره پسین[ویرایش]

با فوران کوه آتشفشان ترا در سال 1600 ق.م یکی دیگر از فجایع در این منطقه رخ داد.مینوآن دوباره به بازسازی کاخها میکنند اما اینبار بسیار شکوهمندتر و با عملکردی جدید.پایه و اساس کاخهای جدید برای خدمت به پادشاهان ساخته شد.

جامعه و فرهنگ[ویرایش]

شغل اکثر مینوسی ها تجارت و بازرگانی به وسیله راههای دریایی با دیگر تمدن ها از جمله قبرس، مصر، یونان، آناتولی، سوریه و میان‌رودان بود که علاوه بر منافع مالی و اقتصادی، فرهنگ و هنر و عقاید این تمدن‌ها را نیز با خود به کشورشان منتقل میکردند. به نظر می‌رسد که دین مینوسی‌ها بر خدایان مؤنث و نوعی مادرسالاری متمرکز بوده.[۷]

دین[ویرایش]

ایزد ماری

مهمترین ایزد اژه مونث بود و این ایزدبانو برای مینوسی‌ها مقام مادر کیهانی و نمادی از باروری داشت.[۸] این ایزدبانوی بزرگ را در دوره‌های مختلف به صورت لمیده یا ایستاده نشان داده‌اند. گاهی برهنه و گاه همچون زنان کرتی لباس پوشیده است.در برخی از مجسمه‌های کوچک کشف شده،این ایزدبانو دو مار در هر دستش به دست گرفته است به همین دلیل آرتور ایوانز به این بانو لقب ایزد ماری را داده‌است.البته این احتمال نیز وجود دارد که این پیکره زن تنها نمونه‌ای از یک نیایشگر باشد.[۹]اگرچه اطلاعات بیشتری در رابطه با این پیکره وجود ندارد، اما در دوره یونان، هزیود، شاعر یونانی، در کتاب تبارنامه‎ی ایزدان از الهه‌ای به نام رئا که اهل کرت است سخن به میان آورده که احتمال می‌رود رئا همان ایزدبانوی بزرگ مینوسی‌ها باشد.[۱۰] در کشفیات کاخ کنوسوس روی بیشتر دیوارها تصویر یا مجسمه گاومیش وجود دارد که می‌تواند نمودی از یک آئین باشد.همچنین با کشف موادی در داخل ریتونهای به شکل سر گاو این احتمال وجود دارد که داخل سر را از مایعی پر کرده و در مراسم آئینی تقدیم میکردند.[۳]

خط[ویرایش]

با توجه به دو کتیبه به دست آمده در کرت این احتمال می‌رود که مینوسی‌ها با خط هیروگلیف مصری آشنا بودند. این دو کتیبه به نام‌های A و B می‌باشند و تنها خط کتیبه B رمزگشایی شده‌است. این خط شکل ماقبل هومری خط یونانی است و مضمون آنها سیاهه‌ها و صورت حسابهای اشیا هستند و کمکی به شناختن حدود فرهنگ مینوسی نمی‌کند.[۱۱]

مد و پوشش لباس[ویرایش]

نقاشی فرسکو که سه زن مینوسی را نشان می‌دهد.

مردان مینوسی لُنگی به دور کمر می‌پیچاندند و یا دامنی از جنس چرم به تن می‌کردند. زنان مینوسی پیراهنی آستین کوتاه تاکمر همراه با دامنی چند لایه به تن می‌کردند و معمولاً قسمت جلوی لباس تا ناف باز بود و به طور کامل سینه‌ها نمایان می‌شد.نقش‌های روی لباس معمولاً از موتیف‌های متقارن هندسی پیروی می‌کرده‌است.[۱۲]

هنر[ویرایش]

یکی از مهمترین هنرهای این تمدن سفال‌گری است و حتی ابداع چرخ کوزه‌گری را، مربوط به این تمدن می‌دانند.[۱۳] اکثر این کوزه‌ها دهانه‌ای منقاری‌شکل دارند و بیشتر نقوش آن برگرفته از جانوران دریایی مثل ماهی ، دلفین و هشت‌پا است. تزئینات و نقاشی‌های تالارِ کاخ‌ها نیز به نوبه خود نقش مهمی در هنر مینوسی ایفا می‌کند.شیوه و اسلوب نقاشی ها شبیه به شیوه تمدن مصر است ولی از نظر موضوع و فرم کاملاً متفاوت است.

نقاشی دیواری[ویرایش]

بیشترین تزئینات کاخ‌های کنوسوس نقاشی دیواری با تکنیک فرسکو(ماده رنگی معدنی روی گچ خیس)است.بسیاری از آنها در شرایط بد کشف شدند و نقاشی‌دیواری‌هایی که امروز قابل مشاهده هستند حاصل مرمت و بازسازی نمونه‌های قدیمی هستند که ممکن است زیاد قابل اعتماد نباشند.اکثر موضوع‌هایی که در این نقاشی‌دیواری‌ها دیده می‌شود، معمولاً یک واقعه تاریخی یا یک مراسم آئینی را نشان میدهند.برای مثال در یک نقاشی دیواری مربوط به دوره دوم مینوسی جمعی از مردم درحال تماشای یک مراسم آئینی هستند و تعداد زیادی سر بدون بدن در بالا و پایین نقاشی کشیده شده است.احتمال می‌رود که این نقاشی یک واقعه را نمایش می‌دهد چراکه ساختمانی که در نقاشی کشیده شده‌بود، بعدها در مرکز کاخ کنوسوس کشف شده‌است. در نقاشی‌های مینوسی برای تفکیک جنسیت زنان و مردان از رنگ استفاده می‌شده.به گونه‌ای که زنان با پوستی روشن و مردان با پوستی تیره به نمایش درمی‌آمدند. علاوه بر موضوعات تاریخی و آئینی بسیاری از نقاشی‌ها درباره طبیعت هستند که شامل موجودات دریایی می‌شود.علاقه فراوان هنرمندان مینوسی به ترسیم موجودات دریا شاید به دلیل سود فراوانی بوده‌است که توسط دریا به ارمغان می‌بردند و علاوه بر منبع غذایی و اقتصادی، دریا مهمترین راه ارتباطی مینوسی‌ها با دیگر تمدنها بود و میتوان گفت که دریا یک جنبه مقدس و محترم به شمار می‌رفته‌است.در یک نقاشی که به صورت تکه تکه و در گودالی کم عمق در کنوسوس پیدا شده، دلفین‌های به رنگ آبی و زرد را در برابر پس زمینه‌ای به رنگ آبی روشن و در کنار انواع ماهی نشان میدهد که اطراف آن با گیاهان و سنگهای دریایی پر شده‌است.این نقاشی به اعتقاد آرتور ایوانز متعلق به اتاق ملکه مگارون بود که بعدها به آنجا انتقال پیدا کرد و بازسازی شد.عناصر ارگانیک و خمیده به این نقاشی دیواری پویایی خاصی بخشیده‌است.

معماری و کاخ‌سازی[ویرایش]

بازمانده کاخ کنوسوس.

از مینوسی‌ها کاخهای پیشرفته‌ای برجا مانده که بیشتر در بخش شرقی جزیرهٔ کرت است.بیشتر کاخ‌های مینوسی در بین سال‌های 2200 پیش از میلاد ساخته شدند.بعد از زلزله‌ای عظیم اکثر کاخ‌ها ویران شدند. دوره کاخهای «جدید» در فاصله بین سالهای ۱۶۰۰ و ۱۵۰۰ پیش از میلاد که کاخهای نابود شده، بازسازی شدند و عصر طلایی تمدن کرت بزرگ مغرب زمین را پدیدآورد آغاز شد. بخش اعظم مواد و مصالح باقی‌مانده باستان شناختی مدارک مربوط به عصر بی‌مانند خلاقیت و پیشرفت‌های زودرس هنری به همین دوره مربوط می‌شود، و سال ۱۴۰۰پیش از میلاد پایان آن است. کاخهای مینوسی در مقایسه با کاخهای آشوری مثل کاخ سارگون دوم در میان‌رودان و یا کاخ‌های هخامنشی مثل کاخ آپادانای شوش شباهت نزدیکی دارند اما بسیار ساده‌تر هستند.[۱۴]

کاخ کنوسوس[ویرایش]

کاخ کنوسوس تنها کاخ بازمانده و نسبتاً سالم مینوسی واقع در کرت می‌باشد. کاشف این مکان، آرتور ایوانز در بین سال‌های 1900 تا 1932 به بازسازی این کاخ با بتونه پرداخت. این کاخها که بعد از زلزله برای پادشاهان و خدمه ایشان بازسازی شدند، بزرگ، راحت و زیبا بودند و پلکانها و حیاطهای فراوان برای نمایشها، جشنها و مسابقات داشتند. بزرگترین کاخ از آن میان یعنی کاخ کنوسوس، ساختمانی بی‌نقشه بود که در برابر شیبهای فوقانی و بر بالای تپه‌ای کم ارتفاع در انتهای یک دشت حاصلخیز ساخته شده بود.

زمین حیاط بزرگ مستطیل شکلی که تمام واحدهای کاخ گرداگرد آن ساخته شده‌اند در زمان کاخ کهن تسطیح شده بود و شیوه حلقه‌زدن ساختمان‌ها به دور آن حکایت از این دارد که نقشه پیشاپیش تهیه نشده بود بلکه چندین هسته مرکزی ساختمانی، همراه با هم رشد می‌کرده‌اند و حیاط مزبور نقش عامل سازمان دهنده اصلی را ایفا می‌کرده‌است. دومین عامل سازمان دهنده دو دالان دراز بوده‌اند. یک دالان شمالی –جنوبی در ضلع غربی حیاط، اتاقهای اداری و تشریفات را از انبارها که محل ذخیره‌سازی شراب، غلات، روغن و عسل در خمره‌های بزرگ بوده‌اند جدا می‌کرده است.[۱۵]

در ضلع شرقی حیاط، یک دالان شرقی –غربی، تالارهای مخصوص شاه و ملکه و تالارهای پذیرایی (جنوب) را از اتاق‌های کارگران و پیشخدمتها (شمال) جدا می‌کند. در گوشه شمال غربی کل مجتمع ساختمان «میدان» یا «محوطه تئاتر» با پلهها در دو طرف –نخستین نسل تئاتر یونان در دوره‌های بعد – دیده می‌شود.

به طور کلی هدف از ساخت این کاخ روشن نیست ولی بغرنجی نقشه ساختمانی این کاخ در نظر یونانیان باآیین پرستش تبر دوسر که در اینجا رواج داشت مربوط بوده‌است. شکل پیچ در پیچ راهروها و دالانها یادآور افسانه هزارتویی مینوتار در یونان است. طبق این افسانه مینوتار گاوی نیمه انسان در یک گذرگاه هزار خم بوده است که طبق یک قرارداد جوانان آتنی را می‌بلعیده و سرانجام توسط تسئوس کشته می‌شود.احتمالاً افسانه یونانی مربوط به «گذرگاه هزارخم» کرت از همین‌جا گرفته شده‌است. تردیدی نیست که بنای این کاخ حاصل وجود ثروت و سلیقه تجمل طلبی و راحت طلبی بود.

کوزه‌های مخصوص ذخیره غذا در کنوسوس

در زیر کاخ، شبکه کارآمدی برای فاضلاب از لوله‌های سفالی ساخته شده‌است و به همین علت، احتمال زیاد می‌رود که کنوسوس از بهداشتی‌ترین شهرهای جهان تا پیش از سده بیستم بوده باشد. روش ذخیره‌سازی عملی، در انبارهای یال غربی کاخ که تعدادی از خمره‌ها تا به امروز در جای خود باقی مانده‌اند، به نمایش گذاشته شده‌است.

کف بعضی از اتاق‌ها صاف بود. بقیه اتاقها چال‌های سنگی و دراز داشتند. دیوارها بسیار ضخیم بودند و به احتمال قوی سقفهای این انبارها نیز ضخیم بوده‌اند. برای آنکه داخل انبارها خنک بماند، روی بنای سنگی را با خاک می‌پوشانده‌اند. در بیشتر بخشهای کاخ، دیوارهای سنگی زمخت بودند و از سنگهای نتراشیده‌ای ساخته می‌شدند که در داخل ملات کار گذاشته می‌شدند. از سنگ تراشیده یا قالب سنگهای تمام تراش، برای ساختن گوشه‌های ساختمان و دورتادور چارچوبهای در و پنجره استفاده می‌شد. این کاخ سه اشکوب با پلکان‌های داخلی داشت که به گرد روشنایی و هواکش‌های آن ساخته شده بودند و هواکش‌های مزبور نور و هوای لازم را به درون کاخ می‌رساندند.

از ویژگی‌های مشخص کننده معماری مینوسی ستون‌های آن است، که در آغاز از چوب ساخته شده بودند ولی بعدها با سنگ بازسازی شدند، به اعتقاد امروزیان با بزرگ شدن ستونها از قسمت قاعده و کوچک شدن قطر ستون به سمت پایین باعث بی تناسبی در شکل این ستون‌ها شده‌است.رنگ این ستونها معمولاً قرمز یا سفید هستند. مدرک معتبر دال بر اینکه این ستون‌ها مقدس یا کاربرد مذهبی داشته‌اند این است که بیشتر آنها در مرکز کاخ(قسمت دروازه شیران) ساخته میشدند و همچنین لوله‌های مخصوصی در اطراف آن تعبیه میشد که کاربرد ساغر ریزی داشته‌اند.[۱۶]

جواهرآلات[ویرایش]

مینوآن در فلزکاری سررشته داشتند و وسایل کاربردی و تزئینی را با دقت بسیار بالایی میساختند که معمولا جنسشان از مس و طلا بود.[۱۷]گردنبند مهره‌ای، دستبند و زیورآلات برای مو در نقاشی‌های فرسکوی مینوسی‌ها قابل مشاهده است و تعداد زیادی تبرِ دوسر(لابریس) در منطقه کنوسوس کشف شده است که نشان‌دهنده پیشرفت این صنعت و هنر در این منطقه است.از معروفترین فلزکاری های کشف شده گردن بندهایی با شکل حشره زنبور میباشد.

زنبور طلایی، از نمادهای شاخص هنر مینوسی

نگارخانه[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ چاپ دوم، «فصل چهارم»، تاریخ هنر جنسن، 82.
  2. اطلس تاریخ جهان برای دانش‌آموز، سیمون آدامز، مرجان نگهی، جمشید نوروزی؛ انتشارات افق صفحهٔ ۲۵
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ سانتون، ک.م.. دانش‌نامه تمدن‌های جهان باستان. ترجمهٔ مجید عمیق. تهران: افق، 1395. شابک ‎۹۸-۹۶۴-۳۶۹-۸۱۴-۰. 
  4. Sakoulas, Thomas. "History of Minoan Crete". 
  5. For instance, the uplift as much as 9 metres in western Crete linked with the earthquake of 365 is discussed in L. Stathis, C. Stiros, "The 8.5+ magnitude, AD365 earthquake in Crete: Coastal uplift, topography changes, archaeological and Ihistorical signature," Quaternary International (23 May 2009).
  6. Homer, Odyssey xix.
  7. Patricia Rosof Family History p.12
  8. See Castleden 1994; Goodison and Morris 1998
  9. تاریخ هنر،به تالیف فرهاد گشایش،ص۳۷
  10. اساطیر یونان ف.ژیران،دکتر ابوالقاسم اسماعیل پور،انتشارات کاروان، ص۱۶
  11. هنر در گذر زمان، هلن گاردنر، انتشارات نگاه، ص 99
  12. "Minoan Dress". 
  13. تاریخ هنر،فرهاد گشایش،ص۳۵
  14. چاپ دوم، «فصل چهارم»، تاریخ هنر جنسن، 84.
  15. گاردنر، هلن، هنر در گذر زمان، به تجدید نظر هورست دلاکروا، ریچارد ج. تنسی؛ ترجمه محمد تقی فرامرزی، تهران، ۱۳۶۵، صفحهٔ ۱۰۲
  16. گاردنر، هلن، هنر در گذر زمان، به تجدید نظر هورست دلاکروا، ریچارد ج. تنسی؛ ترجمه محمد تقی فرامرزی، تهران، ۱۳۶۵، صفحهٔ ۱۰۴
  17. Thomas Sakoulas. "Minoan Art". 
  • گاردنر، هلن، هنر در گذر زمان، به تجدید نظر هورست دلاکروا، ریچارد ج. تنسی؛ ترجمه محمد تقی فرامرزی، تهران، ۱۳۶۵، صفحهٔ ۱۰۲
  • گاردنر، هلن، هنر در گذر زمان، به تجدید نظر هورست دلاکروا، ریچارد ج. تنسی؛ ترجمه محمد تقی فرامرزی، تهران، ۱۳۶۵، صفحهٔ ۱۰۴