بازپس‌گیری هرمز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
فتح هرمز
بخشی از جنگ‌های ایران و پرتغال
Braun Hormus UBHD.jpg
نمای دید پرنده هرمز در اطلس شهرهای جهان (lang-la|Civitates Orbis Terrarum،سیویتاتس اُربِس تِراروم) اثر براون و هرنبرگ به سال ۱۵۷۲ میلادی
تاریخ۱۶۲۲ میلادی (۱۰۰۱ خورشیدی)
موقعیتمختصات: ۲۷°۰۴′۰۰″ شمالی ۵۶°۲۸′۰۰″ شرقی
نتایج

شکست امپراتوری پرتغال و پس‌گیری جزیره هرمز،

اولین ارتباطات مشترک ایران و بریتانیا و گسترش تجارت
طرف‌های درگیر

Safavid Flag.svg ایران صفوی
British East India Company flag.svg کمپانی هند شرقی بریتانیا

Flag of Great Britain (1707–1800).svg بریتانیای کبیر
Flag Portugal (1578).svg امپراتوری پرتغال
متحدان محلی (بعضی از قبایل عرب)
Flag of The Imamate of Oman.svg امامت عمان
فرماندهان و رهبران
Safavid Flag.svg شاه عباس یکم
Safavid Flag.svg امام‌قلی خان رستم
Safavid Flag.svg شاهقلی بیگ
British East India Company flag.svg کاپیتان بلایت
Flag Portugal (1578).svg خوان چهارم
Flag Portugal (1578).svg فرمانده سیماوو دو میلو
Flag Portugal (1578).svg جانشین فرمانده روی فریره
قوا

Safavid Flag.svg ۳۰۰۰ نفر ایرانی با محوریت ایلخانی قشقایی
British East India Company flag.svg ۵ کشتی جنگی متعلق به هند شرقی بریتانیا و ۵ عراده توپ جنگی

Flag of Great Britain (1707–1800).svg ۴ کشتی بادبانی تدارکاتی متعلق به انگلستان
Flag Portugal (1578).svg افزون بر ۱٬۰۰۰ نفر سرباز پرتغالی، ۶ فروند ناو و ۱۵ فروند کشتی تدارکاتی
Flag of The Imamate of Oman.svg ۱ فروند کشتی تدارکاتی
تلفات و ضایعات
بسیار کم نزدیک به ۸۰۰ نفر اسیر شدند
۶ فروند ناو و ۱۶ فروند کشتی تدارکاتی غرق شد

تصرف و پس‌گیری جزیره هرمز که به مدت ۱۱۶ سال طی اشغال هرمز از سال ۱۵۰۷ (زمان پادشاهی شاه اسماعیل یکم) در تصرف امپراتوری پرتغال بود در سال ۱۶۲۲ توسط امام قلی خان که با کمک کمپانی هند شرقی بریتانیا و کلانتران شمال هرمزگان، فارغانات، و تارم صورت گرفت. پرتغالی‌ها نخستین بار در سال ۱۵۰۶ میلادی (۸۸۵ خورشیدی) به سرپرستی ناخدا آلبوکرک دریانورد مشهور پرتغالی وارد خلیج فارس شدند و پس از مدتی قشم، جزیره هرمز و گمبرون (بندرعباس فعلی) را کاملاً تصرف کردند. در این باز پس‌گیری امام قلی خان باکمک خوانین ایل قشقایی با کمک اجداد رئیس غریب شاه بزرگ (فارغانات) پارتیزان وتفنگچی گرفتند از کشتی‌های بریتانیا و توپخانه آنها نیز استفاده شد. کاپیتان بلایت فرمانده قوای بریتانیایی در این رزم بود. به همین مناسبت سالروز اخراج پرتغالی‌ها دهم اردیبهشت در تقویم ایران، به عنوان روز ملی خلیج فارس نام گذاری شده‌است.

تاریخچه[ویرایش]

شاه اسماعیل یکم در آن زمان قصد مبارزه با آنان را نداشت و همکاری مشترک با این سردار پرتغالی را در دستور کار خود قرار داد. این سیاست شاه اسماعیل یکم باعث شد رفته رفته پرتغالی‌ها در آن نواحی قدرت گرفته و با ساختن یک پایگاه بزرگ دیگری در مسقط (عمان امروزی) کاملاً بر منطقه مسلط شوند؛ بنابراین شاهان دیگر صفوی قادر نشدند آنان را از آن ناحیه بتارانند و این در حالی بود که قوای پرتغالی با حکام ایرانی به شکلی تحقیرآمیز رفتار می‌کردند. سرانجام در سال ۱۶۲۱ میلادی (۱۰۰۰ خورشیدی) برابر با عهدنامه بین بریتانیا و ایران، قرار شد تا ایران با کمک کمپانی هند شرقی به شیوه‌ای متحد بر ضد پرتقالی‌های وارد عمل شوند.

تصرف گمبرون و قشم[ویرایش]

امام‌قلی خان حاکم فارس و از سرداران صفوی، در آغاز بندر گمبرون (بندر عباس کنونی) را تصرف کرد و بعد از آن یک دسته از کشتی‌های انگلیسی برای انتقال نیرو به قشم به خدمت او درآمدند.[۱]

حمله به هرمز[ویرایش]

پس از تصرف قشم کشتی‌های انگلیسی با تجدید قوا در بندر گمبرون در حالی که ده‌ها هزار سرباز ایرانی بر قایق‌ها سوار بودند، حمله اصلی را به قلعه هرمز که در تصرف پرتغالی‌ها بود آغاز کردند. نیروهای ایرانی به فرماندهی امام‌قلی خان در جزیره هرمز پیاده شدند و نبرد سختی با پرتغالی‌ها و متحدان محلی آغاز کردند. نیروی دریایی بریتانیا نیز در دریا کشتی‌های پرتغالی را به توپ بستند و بزرگترین کشتی پرتغال‌ها با نام سان پدرو را به آتش کشیدند. کشتی‌های دیگر نیز یکی پس از دیگری به توپ بسته شدند. نبرد فتح قلعه ۷۲ ساعت طول کشید. در طی این نبردها ویلیام بافین به خاطر شلیک پرتغالی‌ها کشته شد و در پایان ساعت‌ها جنگ سخت مدافعان باقی‌مانده پرتغالی همگی تسلیم شده و قلعه به دست ایرانیان افتاد.

هم تاریخ نویسان اروپایی از جمله پرسی سایکس و هم تاریخ نگاران ایرانی واقعه فتح هرمز را شرح داده‌اند. در کتاب تاریخ عالم‌آرای عباسی چنین آمده‌است:

از فتوحات (پیروزی‌هایی) که درین سنه (سال) مبارکه مطابق احدی و ثلثین و الف(۱۰۳۱ قمری) به نیروی اقبال قرین حال اولیاء دولت بیزوال گردید، فتح و تسخیر بلده هرموز است که بسعی امام‌قلی‌خان امیر الامرا فارس بوقوع پیوست و در سال گذشته اشعاری شد (به شعر درآورده شد) که بنابر ظهور بی‌ادبی‌های فرنگیه پرتکالیه (پرتغالی‌ها) مقیم آنجا. امیر الامرا مذکور لشکر بتادیب (مجازات) ایشان فرستده خود نیز متعاقب رفت. در این وقت که فرنگیه پای از دایره ادب بیرون نهاده به اموری که بتحریر پیوست اقدام نمودند. جماعت انگلیسی را اخبار نموده ایشان نیز بر حسب وعده آماده خدمت شدند.

القصه‌امام‌قلی‌خان شجاعت شعار با جنود قاهره فارس (سربازان پیروزمندپارس) متوجه آن صوب (سوی) گشته خود در بندر گمبرون که الیوم به بندر عباسی موسوم است اقامت کردند و افواج قاهره (سپاهیان پیروزمند) از دریا با کشتی‌ها و سفاین عبور نموده داخل جزیره هرمز شدند. القصه بعد از دو ماه و چند روز امتداد ایام محاصره و جنگ و جدال به نیروی دولت و اقبال که همواره قرین حال این دودمان والاست، قلعه رفیع بنیان هرموز که در متانت و حصانت شهره جهان و از کارنامه‌های نادره فرنگیان است، مسخر اولیای دولت ابد پیوند گردید. چون خبر فتح هرموز رسید، جناب خانی (امام‌قلی خان) مورد تحسین و آفرین شاه (عباس) و سپاه گردید و آن خبر بهجت اثر بر مبارزان قلعه گشای رکاب همایون مبارک و میمون آمده در همان روز قلعه قندهار نیز بتوفیق کردگار مفتوح گشت. از هر طرف که چشم گشایی نشان فتح. وز هر طرف که گوش نهی مژده ظفر.[۲]

روز ملی خلیج فارس[ویرایش]

اهمیت این واقعه و اثر گذاری آن بر تحولات منطقه و اثر آن بر افول امپراتوری پرتغال آنقدر مهم بوده که ایران این روز را روز ملی خلیج فارس نام گذاری کرده‌است.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ایران در برابر این کمک بریتانیا متعهد شد تا کالاهای تجاری آن کشور از گمرک معاف شوند. بریتانیا هم در قبال این کمک دست رقیب پرتقالی را از منطقه کوتاه می‌کرد.
  2. کتاب عالم‌آرای عباسی و خامه اسکندربیگ ترکمان، در صفحهٔ ۹۷۹

منابع[ویرایش]

  • غفوری، علی (۱۳۸۸). جنگهای ایران، از مادها تا به امروز. انتشارات اطلاعات. شابک ۹۷۸۹۶۴۴۲۳۷۳۸۶.
  • تاریخ ایران، سایکس جلد ۲ صفحهٔ ۲۷۵.
  • recordhayeiran.com
  • تاریخ ۴ هزار ساله ارتش ایران صفحهٔ ۶۵۶.
  • لشکرکشی امام‌قلی خان به قشم و هرمز
  • روایتی نو و منتشر نشده از فتح هرمز در دوره شاه عباس اول
  • ensani.ir
  • دانشنامه رشد، تسخیر قشم و هرمز