فهرست شاهان صفوی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
شاهنشاهی صفوی
پادشاهی سابق
Safavid dynasty (greatest extent).svg
وسعت شاهنشاهی صفوی در دوره شاه عباس بزرگ
Shah abbas i Sahand Ace.jpg
نگارهٔ شاه عباس یکم، بزرگترین و مقتدرترین شاهنشاه صفوی
نخستین پادشاه شاه اسماعیل یکم
آخرین پادشاه شاه سلطان حسین
سکونتگاه رسمی تبریز
(۱۵۰۱ تا ۱۵۵۵ میلادی)
قزوین
(۱۵۵۵ تا ۱۵۹۸ میلادی)
اصفهان
(۱۵۹۸ تا ۱۷۲۲ میلادی)
منصوب‌کننده جانشینی ارثی
آغاز پادشاهی ژوئیه ۱۵۰۱ میلادی
پایان پادشاهی اکتبر ۱۷۲۲ میلادی

صفویان دودمانی ایرانی[۱] و شیعه بودند که در سال‌های ۸۸۰ تا ۱۱۰۱ هجری خورشیدی (برابر ۱۱۳۵–۹۰۷ قمری و ۱۷۲۲–۱۵۰۱ میلادی)[۲] حدوداً به مدت ۲۲۱ سال بر ایران فرمانروایی کردند. بنیانگذار دودمان پادشاهی صفوی، شاه اسماعیل یکم است که در سال ۸۸۰ خورشیدی در تبریز تاجگذاری کرد و آخرین پادشاه صفوی، شاه سلطان حسین است که در سال ۱۱۰۱ خورشیدی از افغان‌ها شکست خورد و سلسلهٔ صفویان برافتاد.[۳]

دوره صفویه از مهم‌ترین دوران تاریخی ایران به‌شمار می‌آید، چرا که با گذشت نهصد سال پس از نابودی شاهنشاهی ساسانیان؛ یک فرمانروایی پادشاهی متمرکز ایرانی توانست بر سراسر ایران آن روزگار فرمانروایی نماید. بعد از اسلام، چندین پادشاهی ایرانی مانند صفاریان، سامانیان، طاهریان، زیاریان، آل بویه و سربداران روی کار آمدند، لیکن هیچ‌کدام نتوانستند تمام ایران را زیر پوشش خود قرار دهند و میان تمام نواحی و مناطق جغرافیایی ایران در آن دوران یکپارچگی پدیدآورند.[۴] این دوره یکی از سه مرحله دوران طلایی اسلام و دوره اوج تمدن اسلامی است.[۵]

صفویان، آیین شیعه را مذهب رسمی ایران قرار دادند. روش فرمانروایی صفوی تمرکزگرا و نیروی مطلقه (در دست شاه) بود. پس از ساختن پادشاهی صفویه، ایران اهمیتی بیشتر پیدا کرده و از ثبات و یکپارچگی برخوردار گردیده و در زمینهٔ جهانی نام‌آور شد.[۶] در این دوره روابط ایران و کشورهای اروپایی به دلیل دشمنی امپراتوری عثمانی با صفویان و نیز جریان‌های بازرگانی، (به ویژه داد و ستد ابریشم از ایران) گسترش فراوانی یافت. در دوره صفوی (به ویژه نیمه نخست آن)، جنگ‌های بسیاری میان ایران با امپراتوری عثمانی در غرب و با ازبکها در شرق کشور رخ داد که علت این جنگ‌ها جریان‌های زمینی و دینی بود.[۷]

ایران در دوره صفوی در زمینه مسائل نظامی، فقه شیعه، و هنر (معماری، خوشنویسی، و نقاشی) پیشرفت شایانی نمود. از سرداران جنگی نامدار این دوره می‌توان قرچغای خان، الله‌وردی خان گرجی، و امام قلی خان را نام برد که هر سه از سرداران شاه عباس بزرگ بودند. از فقیهان و دانشمندان نامی در این دوره حسین خوانساری، میرداماد، فیض کاشانی، شیخ بهایی، ملاصدرا، و علامه مجلسی نام‌ور هستند. هنرمندان نامدار این دوره نیز رضا عباسی، علیرضا عباسی، میرعماد، و آقامیرک هستند.[۸] از شاعران بزرگ و نامدار این دوره می‌توان به وحشی بافقی، صائب تبریزی، محتشم کاشانی و میر رضی آرتیمانی اشاره کرد[۹][۱۰][۱۱][۱۲]

مذهب[ویرایش]

صفوی‌ها مذهب شیعه امامیه را در کشور، با خون و خشونت تحمیل کردند و در جهت گسترش مذهب شیعه، علمای شیعه را از مناطق عربی به خصوص از منطقه جبل عامل جنوب لبنان و از بحرین و سایر نقاط جهان به فارس (ایران) آوردند تا پایه‌های مذهب شیعه در قلمرو دولت آنها مستحکم شود و در واقع فقه شیعه و قوانین مذهب شیعه تدوین یابد. عالمان مذهب شیعه از لبنان و بحرین در اصفهان و شهرهای شیراز، تبریز، قزوین، مشهد و قم اسکان یافتند و به تدوین مذهب شیعه و تدریس تعالیم این مذهب در مدارس پرداختند. در دوره صفوی‌ها در واقع روحانیت شیعه نفوذ و اقتدار یافت و علمای شیعه از انزوا و حاشیه به مرکز قدرت انتقال یافتند.

سلاطین صفوی اصفهان را به کانون فقه شیعه مبدل کردند. نوعی از سازمان و تشکیلات در درون روحانیت شیعه ایجاد شد که حاکی از اقتدار فزایندهٔ فقها و متکلمین شیعه بود. صفوی‌ها با گزینش صدر عامه و صدر خاصه از روحانیون، عواید موقوفات را در اختیار شان قرار دادند. به آنها مناصبی چون شیخ الاسلام، قاضی و مفتی دادند و شبکهٔ وسیعی از حجت الاسلام را در سراسر شهرهای ایران گسترش دادند. در اواخر سلطنت صفوی نفوذ و قدرت عالمان مذهبی به جایی رسیده بودکه محمد باقر مجلسی معروف‌ترین و متنفذترین عالم شیعه که شیخ الاسلام اصفهان بود خود را نمایندهٔ امام زمان می‌پنداشت و سلطان حسین صفوی را نایب خود تعیین کرد.

هنر[ویرایش]

هنر دورهٔ صفوی(۱۱۰۱ - ۸۸۰ خورشیدی) از دوران درخشان هنر ایران است. هنر این دوره در بسیاری از زمینه‌ها، ادامهٔ دوران طلایی هنر دربار تیموریان است.[۱۳] هنر ایران در این دوره در زمینه‌های معماری، نگارگری، خوشنویسی، قالی‌بافی، فلزکاری، سفالگری، پارچه‌آرایی و … نمایانگر می‌شود. از هنرمندان دوره صفوی، کمال‌الدین بهزاد، رضا عباسی، میرعماد، آقامیرک و حسین بنا اصفهانی قابل ذکر هستند.

در این دوره در همهٔ رشته‌های هنری، آثار گران‌سنگی پدید آمد که جدا از نگارگری‌ها و خوشنویسی‌های زیبای بسیار، بناهای معماری مانند مسجد شیخ لطف‌اللّه، مسجد شاه اصفهان و مدرسه چهارباغ شهرت جهانی دارند. قالی اردبیل هم که اکنون در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود یکی از آثار درخشان این دوره است. شهرهای مهم هنرپرور در عصر صفویان، اصفهان، تبریز، هرات و قزوین بوده‌اند.

معمولاً در ایران، خاندان پادشاهی و افراد طبقه‌های بالای اجتماعی متقاضی آثار هنری بوده‌اند و به شکوفایی آن کمک می‌کردند. پادشاهان صفوی نیز دوستدار هنر بوده‌اند و برخی‌شان مانند شاه تهماسب یکم و سام میرزا خود هنرمندان قابلی بوده‌اند و به هنر ارج بسیاری می‌نهاده‌اند.[۱۴] این سنخ هنر گونه‌ای از هنر ایرانی است که بیشتر آثار آن را می‌توان در شهر اصفهان دید. هنر صفویان به شدت تحت تأثیر فرهنگ ترکمن با توجه به ریشه‌های خاندان، و نیز چینی، عثمانی، و فرهنگ غربی و اسلامی است.[۱۵][۱۶][۱۷][۱۸]

فهرست[ویرایش]

شاهان صفوی
# تصویر نام نام کامل زادروز تولد
(محل تولد)
دوران حکومت
پایتخت تاریخ درگذشت
(محل درگذشت)
محل مقبره توضیحات
۱ Shah Ismail.JPG شاه اسماعیل یکم ابوالمظفر شاه اسمعیل الحسینی الموسوی الصفوی بهادر خان

۱۷ ژوئیه ۱۴۸۷ میلادی
اردبیل

ژوئیه ۱۵۰۱
تا
۲۳ مه ۱۵۲۴

تبریز

۲۳ مه ۱۵۲۴
نزدیک تبریز

آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی

  • بنیان‌گذار شاهنشاهی صفوی
  • تشکیل اولین حکومت مرکزی پس از حمله اعراب به ایران
  • انتخاب تبریز به عنوان پایتخت
  • اعلام تشیع به عنوان مذهب رسمی حکومت
  • پیروزی در جنگ برابر ازبکان در سال ۱۵۱۰ میلادی
  • شکست در جنگ چالدران

۲ Tahmasb-1.jpg شاه طهماسب یکم ابوالمظفر ابوالفتح شاه طهماسب الحسینی الموسوی الصفوی بهادر خان

۲۲ فوریه ۱۵۱۴ میلادی
شاه آباد، اصفهان

۲۳ مه ۱۵۲۴
تا
۲۵ مه ۱۵۷۶

تبریز و قزوین

۱۴ مه ۱۵۷۶
قزوین

حرم امام رضا

  • پیروزی در برابر ازبکان
  • شکست‌های پی‌درپی در جنگ با عثمانی
  • بسته شدن پیمان آماسیه با امپراتوری عثمانی، که به موجب این قرارداد؛ گرجستان غربی، ارمنستان غربی و مناطق عراق کنونی به دولت عثمانی واگذار شد
  • تغییر پایتخت از تبریز به قزوین

۳ Shah Ismayil II.jpg شاه اسماعیل دوم ؟

۳۱ مه ۱۵۳۷ میلادی
قم

۲۲ اوت ۱۵۷۶
تا
۲۴ نوامبر ۱۵۷۷

قزوین

۲۴ نوامبر ۱۵۷۷
قزوین

حرم شاهزاده حسین

۴ Shah Mohammad Khodabanda- Sahand Ace.jpg شاه محمد خدابنده الهادی ابوالمظفر شاه سلطان محمد الحسینی الموسوی الصفوی بهادر خان

۱۵۳۲ میلادی
اردبیل

۱۱ فوریه ۱۵۷۸
تا
اکتبر ۱۵۸۷

قزوین

۱۵۹۵
قلعه الموت، قزوین

حرم شاهزاده حسین

  • توسط امرای قزلباش به حکومت می‌رسد
  • شکست در جنگ با امپراتوری عثمانی و جدا شدن ایالت‌های قفقاز، ارمنستان و آذربایجان از ایران
  • محمد خدابنده در سال ۱۵۸۵ میلادی از ازبکان شکست خورد که منجر به جدا شدن ایالت خراسان از ایران شد (در همین سال ازبکان مقبره شاه طهماسب را ویران و استخوان‌های وی را بیرون آوردند و آتش زدند)
  • در جنگ‌های متوالی سر پادشاهی با فرزند خود، عباس میرزا که از حمایت قزلباش‌ها برخوردا بود، شکست خورد و در قلعه الموت تا پایان عمر خود در حبس به سر برد

۵ Shah abbas i Sahand Ace.jpg شاه عباس یکم ابوالمظفر شاه عباس الحسینی الموسوی الصفوی بهادر خان

۲۱ ژانویه ۱۵۷۱ میلادی
هرات

۱ اکتبر ۱۵۸۸
تا
۱۹ ژانویه ۱۶۲۹

قزوین و اصفهان

۱۹ ژانویه ۱۶۲۹
بهشهر، مازندران

حرم امامزاده حبیب بن موسی

  • با کمک امرای قزلباش به سلطنت رسید
  • صلح زودهنگام با امپراتوری عثمانی و خریدن زمان برای
  • تغییر پایتخت از قزوین به اصفهان
  • حمله به ازبکان و بازپسگیری مناطق از دست رفته دوره سلطنت شاه محمد خدابنده
  • شروع حملات به امپراتوری عثمانی و بازپسگیری تبریز، ارومیه، ارمنستان و فتح تفلیس، کردستان عراق و بغداد
  • بازپسگیری قندهار از چنگ گورگانیان هند
  • حمله به هرمز با کمک بریتانیا و بیرون راندن پرتغالی‌ها از جنوب ایران

پانویس[ویرایش]

  1. "SAFAVID DYNASTY". Encyclopædia Iranica.
  2. Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire
  3. رستم التواریخ، نویسنده محمد هاشم آصف
  4. تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه (صص ۲۱ تا ۳۶)
  5. موسی نجفی (۱۳۸۸انقلاب فرامدرن و تمدن اسلامی (موج چهارم بیداری اسلامی)، مؤسسه مطالعات تاریخن صفوی و مذهب: معاصر ایران، ص. ۲۴۹، شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۸۳۴-۱۳-۶
  6. تاریخ ایران (۲)، ص ۱۲۲
  7. تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه (صص ۶–۲۸۴)
  8. تاریخ سوم راهنمایی، ص ۱۲
  9. http://ganjoor.net/vahshi/
  10. http://ganjoor.net/razi/
  11. http://ganjoor.net/saeb/
  12. http://ganjoor.net/mohtasham/
  13. تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه (ص ۳۳۶)
  14. تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دوران صفویه (ص ۳۴۴)
  15. Helen Chapin Metz. Iran, a Country study. 1989. University of Michigan, p. 313.
  16. Emory C. Bogle. Islam: Origin and Belief. University of Texas Press. 1989, p. 145.
  17. Stanford Jay Shaw. History of the Ottoman Empire. Cambridge University Press. 1977, p. 77.
  18. Andrew J. Newman, Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire, IB Tauris (March 30, 2۰۰6).

منابع[ویرایش]