شهرستان گرمه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۶°۵۹′۱۱″ شمالی ۵۶°۱۷′۱۸″ شرقی / ۳۶.۹۸۶۳۰۶° شمالی ۵۶.۲۸۸۲۷۴° شرقی / 36.986306; 56.288274

شهرستان گرمه
اطلاعات کلی
کشور ایران Flag of Iran.svg
استان خراسان شمالی
مرکز گرمه
سال شهرستان شدن ۱۳۸۷
مردم
جمعیت ۲۴،۵۹۹ نفر (۱۳۹۰)
زبان‌های گفتاری فارسی
مذهب شیعه
جغرافیای طبیعی
مساحت ۲۴۰۷ کیلومتر مربع
ارتفاع از سطح دریا ۲۱۱۸ متر
شهرها
گرمه، ایور، درق
تعداد بخش‌ها
مرکزی، درق


شهرستان گرمه در جنوب غربی استان خراسان شمالی واقع است که از شمال به شهرستان مانه و سملقان.

جمعیت[ویرایش]

شهرستان گرمه در حال حاضر دارای ۱ بخش مرکزی و ۷ دهستان است و برابر آخرین سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ دارای ۲۳۶۹۶ نفر جمعیت می‌باشد.

از کل جمعیت شهرستان گرمه براساس نتایج سرشماری سال ۱۳۸۵، تعداد ۱۸۹۶۲ نفر ساکن ۳ نقطه شهری هستند که ۸۰ درصد از کل جمعیت را شامل می‌شوند و تعداد ۴۷۳۴ نفر برابر با ۲۰ درصد ساکن در ۳۳ نقطه روستایی هستند. از ۱۸۹۶۲ نفر جمعیت شهری شهرستان گرمه، شهر گرمه با ۸۲۵۶ نفر جمعیت، پرجمعیت ترین شهر شهرستان گرمه است. پس از آن درق با ۶۲۷۴ نفر و ایور با ۴۴۳۲ نفر در رتبه‌های بعدی قرار دارند

جغرافیا[ویرایش]

از جنوب و شرق به شهرستان جاجرم، از طرف جنوب و غرب به سمنان و از شمال غرب با استان گلستان هم‌مرز می‌باشد. گرمه دارای ۲۴۰۷ کیلومتر مربع وسعت است. و مرکز آن شهرگرمه تا مرکزاستان ۱۶۵ کیلومتر فاصله دارد.

عمده ترین ناهمواری‌های شهرستان شامل رشته کوه‌های خمبی، کوههای سه کنج و گدار گز و برجستان در جنوب و جنوب غرب شهرستان و ضِغِی و اَنجیلی در غرب، سرای و بهار بوده و دارای ۲ حوزه آبخیز گلستان و کال شور می‌باشد. بالاترین نقطه ارتفاعی آن ۲۱۱۸ متر از سطح دریا در منطقه کوه سرای و پایین ترین نقطه ارتفاعی آن ۱۰۵۰ متر در محدوده شهر گرمه م یباشد. از کل مساحت شهرستان تقریباً ۲۰۷۰۰۰ هکتار معادل ۹۰ درصد را عرصه‌های منابع طبیعی تشکیل می‌دهد که شامل ۳۰۰۰۰ هکتار جنگل (۱۴ درصد عرصه منابع طبیعی شهرستان) که جامعه رویشی آن ایران –تورانی بوده و گونه غالب آن ارس به همراه افراکرکو، سیاه، تلو، زرشک و ... می‌باشد، ۱۶۷۰۰۰ هکتار (معادل ۸۱ درصد) عرصه را مرتع تشکیل می‌دهند که دارای گونه‌های گیاهی، درمنه، جامه در، شور و ... می‌باشد و مابقی یعنی ۱۰۰۰۰ هکتار (۵ درصد منابع طبیعی) عرصه شامل مناطق بیابانی و دقهای رسی می‌باشد.

منابع آبی شهرستان شامل: قناتها، چشمه‌ها و آبهای زیر زمینی م یباشد. که شامل: ۶۱ رشته قنات، ۷۳ حلقه چاه و ۸ دهنه چاه می‌باشد.

در این شهرستان ۲ دشت رباط قره بیل و گرمه جاجرم وجود دارد.

آب و هوا[ویرایش]

شهرستان گرمه دارای اقلیم سرد و خشک و نیمه بیابانی و در قسمت‌های شمال و شمال غرب، معتدل کوهستانی و در قسمتهای جنوبی دارای آب و هوای گرم و خشک نیمه بیابانی می‌باشد متوسط ریزش سالیانه باران و برف در سطح شهرستان ۲۲۰ میلی‌متر بوده که این بارش دارای دامنه تغییرات زیادی می‌باشد بطوریکه بالاترین میزان در منطقه دشت و کمترین میزان در منطقه درق می‌باشد.

تقسیمات سیاسی و کشوری[ویرایش]

این شهرستان در سال ۱۳۸۷ در سفر دوم هیئت دولت به استان تصویب و از شهرستان جاجرم منتزع و با بخش مرکزی و دو دهستان به نامهای گلستان و بالادشت ارتقاء یافت این شهرستان دارای ۳ شهر به نام‌های گرمه، ایور، درق و ۵۴ آبادی می‌باشد.

با توجه به گستردگی شهرستان در اینده دو بخش به نامهای بخش درق به مرکزیت شهر درق و بخش گلستان در این شهرستان ایجاد خواهد شد.

پیشینه[ویرایش]

ویژگیها و شاخصهای اقتصادی تولیدی[ویرایش]

اقتصاد این منطقه عمدتاً بر مبنای کشاورزی و دامپروری و در ده ههای اخیر حمل و نقل و صنایع وابسته به آن است در این منطقه رود خانه دائمی وجود ندارد و کشاورزی عملاً مبتنی بر آبیاری با قنات و چاههای عمیق و نیمه عمیق است. با توجه به وضعیت مذکور، کشاورزی در بیشتر مناطق شهرستان به صورت آبی است و محصولات عمده زراعی عبارتند از گندم، جو، چغندرقند، پنبه، آفتابگردان، زیره، انواع صیفی جات و محصولات باغی می‌باشد. کل مساحت اراضی کشاورزی این شهرستان ۷۷۴۰ هکتار می‌باشد که عمده ترین محصولات شهرستان جو و گندم می‌باشد. این شهرستان به خاطر کامیون‌های متعدد و سیستم حمل و نقل از جایگاه ویژه و کم‌نظیری در سطح کشور برخوردار است. دامداری و دامپروری بخش مکمل کشاورزی بوده که در این ارتباط کل دام سبک ۱۱۳۷۱۰ راس و تعداد کل دام سنگین ۲۵۲۸ راس می‌باشد.

مقدار تولید سالیانه شیر برابر ۵۷۸۲ تن، گوشت قرمز ۱۱۲۵ تن و گوشت سفید ۳۵۰ تن می‌باشد. این شهرستان دارای معادن سنگ و مرمریت می‌باشد. که معدن سنگ مرمریت پارسیان گرمه و معدن سنگ مرمریت خاتم درق از آن جمله‌اند.

تعداد کل واحدهای تولیدی فعال در سطح شهرستان ۷ واحد بوده و تعداد کل معادن در حال بهره‌برداری ۴ معدن می‌باشد و عمده ترین واحدهای صنعتی شهرستان به شرح ذیل می‌باشد. فراورده‌های لبنی مهر شیر درق ماست، شیر، کره و.. ۲۵ نفر درق ،۱۳۸۵ شرکت تولیدی آوینا شیرآلات ساختمانی ۱۰ نفر ایور ۱۳۸۷، شرکت تعاونی تولیدی ظریف سازان پیچ و مهره و بولت‌های ساختمانی ۱۰ نفر ایور ۱۳۸۸، کارگاه تولید کیسه‌های پلاستیکی کیسه‌های پلاستیکی ۲ نفر بلوار فدک ۱۳۸۷، شرکت سازان برج ارم بتن آماده ۱۰ نفر بلوار امام خمینی ۱۳۸۹، تولید یخچالهای ویترینی تولید یخچالهای ویترینی ۴ نفر گرمه ۱۳۸۸، کارگاه‌های اطلاق سازی تریلر و کامیون اتاق سازی تریلر و کامیون ۱۵ نفر گرمه ۱۳۸۰

ناهمواری‌ها (کوه‌ها، رودخانه‌ها و دشت‌های مهم)[ویرایش]

مکان‌های تاریخی و گردشگری[ویرایش]

شهرستان گرمه دارای جاذبه‌های گردشگری تاریخی و طبیعی (حوزه جنگل گلستان) و برخی آثارتاریخی متعلق به دوره‌های قبل از اسلام و قرون اولیه اسلامی به شرح جدول زیر می‌باشد.

  • قلعه جلال الدین جاجرم
  • باغ مزار
  • نظرگاه
  • پارک شقایق گرمه
  • تک درخت و منطقه ارچه
  • سفید آلو و منطقه قوزلوق
  • کوه ایور
  • قلعه خداوردی درق
  • قله سه کنج درق
  • قلعه دِهی درق
  • قلعه نارنج قلعه درق
  • قلعه خواجه سنگ آور درق
  • غار کفترک درق
  • غار قُواق درق
  • مسجد جامع امام خمینی درق
  • مسجد جامع درق
  • آب انبارهای شهر درق در مسیر شهر شاهرود
  • کوههای برجستان درق
  • کوههای گُدار گز درق
  • قنات رَنوازی درق
  • قنات معصوم آباد درق
  • قنات خواجه سنگ آور درق
  • آغلهای قدیمی (چفت) درق
  • قنات خشک آباد درق
  • قنات کال یزد درق
  • قلعه خشک آباد درق
  • امامزاده ایور
  • مسجد جامع ایور
  • سد کفترک درق
  • منطقه دهانه دلبر گرمه
  • امامزاده گان سید محمد و سید ابراهیم شهر درق
  • امامزاده فضل بن علی شهر درق
  • تپه تاریخی چارجو درق
  • منجاق تپه رباط قره بیل
  • سردابه شهر درق
  • تپه تاریخی بابا پیر درق
  • مُرغزار
  • کاروانسرای رباط قره بیل روستا ی رباط قره بیل دوران تیموری -صفوی
  • تپه رباط عشق روستای رباط عشق قبل از اسلام

قلعه جلال الدین جاجرم[ویرایش]

Jalaleddin.jpg

در حد فاصل جاده جاجرم-گرمه، تپة نسبتاً مرتفع سنگی است که قلعه‌ای نظامی موسوم به جلال الدین بر روی آن ساخته شده‌است. این قلعه با پلانی شش گوش، دارای شش برج مدور در اطراف است که درب ورودی آن در ضلع جنوب است که در گذشته عمارتی نیز با لای درب ورودی آن مشاهده شده‌است. این قلعه در داخل از چها ر اتاق در میان برجها ساخته شده‌است که خمره‌هایی نیز در بدنه دیوارهای داخلی و قطور قلعه جهت جمع‌آوری آب و آذروقه ایجاد شده‌است. در ضلع جنوبی و سمت راست درب ورودی این قلعه راه پله‌ای جهت دسترسی به برجها برای انجام کارهای نگهبانی است که روزنه‌هایی در تمام طول دیوارهای اطراف و برجها نیز ایجاد شده‌است. چشمة آب شیرین پائین قلعه نیز موسوم به چشمة جلال الدین در قسمت جنوب غربی واقع شده‌است و آب آن به طرف جنوب شرق و به طرف جاجرم جریان دارد. عمده مصالح این قلعه از سنگ و ملاط ساروج و گاه از آجر می‌باشد و ارتفاع برجها و دیوارهای آن حدود ۱۲ متر می‌باشد.

تاریخ بنای مزار گرمه[ویرایش]

در مجموع، نقشه و طرح ایجاد شده در بنا و سبک آجرکاری آن، مقابر منفرد رایج در عصر مغول را به ذهن تداعی می‌کند. این مقابر غالباً در خارج، یک نمای هشت ضلعی دارند و در داخل شامل یک اتاق مربع شکل هستند. که قبر در میان آن جای دارد. ترمبه‌ها با تکنیک آجر کاری استادانه‌ای در نهایت ظرافت ایجاد شده‌اند. و از لحاظ فنی به معمار بنا امکان ایجاد گنبد را داده‌اند. با استناد به گزارش‌های هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان این بنا «از نظر پلان و اجرا و نوع مصالح قابل مقایسه با مقبرهٔ علی بن مهزیار جاجرم بوده ولی در حالت کلی مفصل‌تر است... از آن جایی که بنای جاجرم دارای قدمت مشخص تری است (به استناد مدارک موجود مثل کاشی‌های فیروزه‌ای قرن هفتم هجری) تاریخی که برای این دو بنا می‌توان در نظر گرفت با هم همزمانی خواهد داشت»[۱] بنای مزار گرمه از دو ویژگی مهم برای تعیین قدمت برخوردار است: از لحاظ نقشه و طرح کلی با بناهای مقبره‌ای قرون هفت و هشت هجری قابل مقایسه‌است. همچنین شیوهٔ آجر چینی آن نیز به نحوهٔ آجر چینی بناهای قرون هفت و هشت هجری و به عبارتی عصر ایلخانان مغول مشابهت دارد.

بنای مزار گرمه[ویرایش]

این بنا در محلهٔ باغ مزار گرمهٔ جاجرم قرار دارد. پلان بنا به شکل هشت ضلعی است که داخل آن از یک اتاق مربع شکل تشکیل شده‌است. بر بخش فوقانی چهار گوشهٔ این فضای مربع شکل چهار ترمبه تعبیه شده تا به این طریق امکان ایجاد گنبد برفراز بنا فراهم شود. در نمای بیرونی چهار جهت اصلی بنا، چهار ایوان با عمق ۲۷۰ سانتیمتر قرار دارد که از طریق ورودی‌های واقع در این ایوان‌ها، ورود به فضای داخلی ممکن می شده‌است. در حال حاضر جز ورودی واقع درایوان جنوبی بقیهٔ ورودی‌ها مسدود شده‌اند. همچنین در چهار جهت فرعی شمال شرقی، شمال غربی، جنوب شرقی و جنوب غربی بنا، چهار طاقنما با توجه به پاتاق‌های به جا مانده با ایوان‌ها ارتفاع یکسانی داشته‌اند، وجود داشته که در حال حاضر از بین رفته‌اند. نور فضای داخل از طریق نورگیرهایی که در پایهٔ گنبد و در حد فاصل بین ترمبه‌ها ایجاد شده‌اند. تأمین می‌گردد. سبک طاق‌های بنا از نوع جناقی و قوس ورودی‌ها از نوع پنج او هفت تند است. گنبد دارای خیز کم و ساقهٔ کوتاه بوده و نمای داخلی آن، با استفاده از تزیینات آجر کاری به شکل یک ستاره ۱۶ پر درآمده‌است. در ضلع غربی بنا با مسدود کردن ورودی ایوان غربی، فضایی به شکل محراب ایجاد شده‌است. در این قسمت دو سنگ قبر کوچک وجود دارد که تاریخ یکی از آنها سال ۱۲۲۰ هجری قمری و مربوط به زمان بعد از ساخت مقبره‌است. آجرهای قرمز و نخودی با ابعاد ۵ ضربدر ۲۵ ضربدر ۲۵ سانتیمتر و ملات گچ از جمله مصالح به کار رفته در این بنا است. ایوان شرقی نسبت به کل بنا آسیب کمتری دیده‌است. نمای آجری گنبد آسیب زیادی دیده و فروریخته‌است. بنای مزار گرمه به لحاظ طرح و نقشه منحصربه‌فرد بوده، همچنین به دلیل مهارت به کار رفته در شیوهٔ آجر چینی و نماسازی فضای درونی گنبد، از آثار ارزشمند منطقه به شمار می‌آید. با این حال تا کنون هیچ اقدامی برای نگهداری و حفظ آن انجام نگرفته و به سبب فقدان وجه هٔ مذهبی در این اثر، ساکنان محل نیز به این امر علاقه‌ای نشان نداده‌اند.

مردم‌شناسی[ویرایش]

براساس اطلاعات نتایج سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ برابر ۲۳۶۹۶ نفر بوده است و همچنین تراکم نسبی جمعیت کل شهرستان گرمه ۱۰ نفر در هر کیلومتر متربع می‌باشد. از لحاظ نژادی وقومی و قبیله‌ای ازاقوام کرد، ترک و فارس (تات) تشکیل شده است، درحال حاضر تمامی اقوام از کرد و ترک و فارس با برادری و صلح و صفا در کنار یکدیگر زندگی کرده و بطورکلی از لحاظ اجتماعی دارای جوامع پویا، هماهنگ و زنده، هستند. در شهرستان گرمه بطورکلی سه زبان و گویش فارسی، کردی و ترکی رایج است. همچنین تمامی مردم شهرستان گرمه مسلمان و شیعه مذهب می‌باشند.

فرهنگ و هنر[ویرایش]

این شهرستان دارای ۳ کتابخانه در شهرهای گرمه، ایور و درق با ۲۲۶۴۰ جلد کتاب و ۱۸۲۳ عضو می‌باشد. تعداد کانونهای فرهنگی و هنری در شهرستان ۱۳ کانون می‌باشد. همچنین این شهرستان دارای یک سالن اجتماعات با ظرفیت ۱۵۰ نفر می‌باشد. در این شهرستان ۲۸ مسجد، ۱۲ حسینیه، ۵ خانه عالم و ۳ اماکن متبرکه ثبت شده وجود دارد.

غذاهای محلی شهرستان گرمه[ویرایش]

سمنو درق سوغات شهرستان گرمه: که از جوشاندن آب جوانه گندم برای سفره هفت سین نوروز در اواسط ماه اسفند تهیه می‌شود. گوشواره خمیری (جوشواره خمیری):که از پیچاندن مخلفاتی همچو سبزی‌های محلی و و ادویه جات و .... در داخل قطعات مربعی شکل خمیر به ابعاد ۳ * ۳ توسط بانوان شهرستان گرمه تهیه می‌شود. سُمسُمه: که از جوشاندن ارد و زرد چوبه و .... توسط بانوان درق تهیه می‌شود.

صنایع دستی[ویرایش]

مهمترین صنایع دستی شهرستان کلاه کرکی (کلاه گوشی)، گلیم، چوخه و چادرشب می‌باشد کلاه گوشی یا کلاه جاجرمی:

این کلاه را افراد بالای ۴۵ سال در شهرهای گرمه و ایور به سرمی کنند و ساخته شده از کرک بز و پشم گوسفند است. که معمولاً کلاه کرکی (کلاه گوشی) های مرغوب از کرک بزهای کرمان توسط اهالی بافته می‌شود.

موقعیت اقتصادی و اجتماعی[ویرایش]

سوغات[ویرایش]

  • حلوا جوزی
  • اِنده: یک نوع کلوچه است
  • آبنبات (شکر پنیر): یک نوع شکلات است که با چای می خورندو از شکر تهیه می‌شود.
  • تسمک: نوعی آبنبات است که انواع گوناگون دارد مانند تسمک پسته‌ای، هلی و...
  • سمنوی درق
  • کلاه کرکی
  • چادرشب

محصولات کشاورزی[ویرایش]

انار، انگور، بادام، پیاز درق

توت: توی هر خیابان گرمه برید درخت توت می‌بینید (خدا بیامرزه شهردار زند نام ایرانی راکه هرچی پارک و درخت توی خیابان‌های گرمه است ایشان کاشته‌اند)

منابع[ویرایش]

  1. گزارش هیأت بررسی و شناسایی آثار و بناهای تاریخی خراسان (بجنورد)، ۲۵۳۵ / ۳۶، ج ۴

منابع[ویرایش]