روابط ایران و عربستان سعودی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
روابط ایران و عربستان سعودی
نقشه موقعیت ایران و عربستان سعودی را نشان می‌دهد

ایران

عربستان سعودی

روابط ایران و عربستان به مجموعه مراودات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی بین ایران و عربستان گفته می‌شود. این روابط هیچ‌گاه در سطح مطلوب برقرار نبوده است. بعد از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ روابط دو کشور تیره‌تر و خصمانه‌تر شد و تاکنون بارها منازعات نظامی و دیپلماتیک بین دو کشور رخ داده است. هر دو کشور مدعی صیانت و رهبری بر سایر کشورهای مسلمان خاورمیانه هستند که در این بین ایران به عنوان یک کشور شیعه مذهب و عربستان سعودی به عنوان یک کشور سنی مذهب، اختلافات اعتقادی و سیاسی متعددی دارند که معمولاً منافعی متضاد را برای یکدیگر ترسیم کرده است. حمایت عربستان از صدام حسین در جنگ ایران و عراق و حمایت ایران از شیعیان یمن در نزاع یمن (۲۰۱۰–۲۰۰۹) نمونه‌ای از اختلافات و درگیری‌ها است. همچنین دو کشور اختلافات مرزی در خلیج فارس با یکدیگر دارند که بیشتر به سبب بهره‌برداری بیشتر از منابع هیدروکربنی خلیج فارس (نفت و …) است.[۱]

پیش از انقلاب ۱۳۵۷[ویرایش]

هرچند روابط ایران و عربستان پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران، به سردی روابط پس از آن نبود، اما دولتهای این دو کشور، در مسائلی با یکدیگر اختلاف داشتند.

جدایی بحرین از ایران[ویرایش]

یکی دیگر از مناقشات بین ایران و عربستان در دوره پهلوی اول، مسئله بحرین بود. دولت ایران که در دوره قاجار و اوایل پهلوی تقریباً تبعیت بحرین از انگلستان را پذیرفته بود، سعی کرد آن را دوباره به ایران بازگرداند. به این منظور در سال ۱۳۳۶ ه. ش مجلس شورای ملی، طرح الحاق بحرین به کشور به عنوان استان چهاردم را تصویب کرد و ایران بر حاکمیت خود بر این جزیره تأکید کرد.[۲] در همان زمان در ایران شایعه­ای قوت گرفت که در آن دولت عربستان در صدد تأسیس اتحادیه­ای است که در آن بحرین نیز به عنوان کشوری مستقل شرکت دارد.

نخست­وزیر وقت ایران منوچهر اقبال در جواب یکی از نمایندگان مجلس درباره این شایعه گفت: «ما روابط سیاسی خود را با هر دولتی که سعی می­کند پیمانی با بحرین ببندد تا ابد قطع خواهیم کرد. چه گونه اقدامات را روشی خصمانه نسبت به خود شناخته و تجاوزی علیه حق حاکمیت خویش می­دانیم و تا آخرین قطره خون خود با آن مبارزه خواهیم کرد.»[۳] در همان سال دولت عربستان با حاکم بحرین موافقت­نامه­ای را در مورد اکتشاف و بهره ­برداری از منابع نفت خلیج فارس امضاء کرد.

وزیر امور خارجه ایران نسبت به این موضوع اعتراض کرد و آن را تجاوز به حقوق ایران و غیر معتبر خواند؛[۴] ولی هیچ­گاه این اعتراضات به قطع رابطه با عربستان منجر نشد. همچنین در سال ۱۳۴۷ ه. ش پادشاه عربستان از امیر بحرین به عنوان رئیس یک کشور استقبال کرد. محمدرضا شاه پهلوی در اعتراض به این استقبال، سفر خود را به عربستان سعودی لغو کرد؛[۵] شاه ایران در آبان آن سال به طور رسمی از عربستان سعودی دیدن کرد.[۶]

به هر صورت دولت ایران پس از مدتی به خاطر ترس از آمریکا و انگلیس و یا آماده­ کردن کشورهای عرب از جمله عربستان برای پذیرش معامله بحرین با جزایر سه‌گانه تنب کوچک و تنب بزرگ و ابوموسی[۷] و یا علل دیگر، ادعای خود را راجع به مالکیت بحرین مسکوت گذاشت و شاه ایران در توجیه کار خود گفت: «اکثریت ساکنان آن جزیره عرب هستند و به زبان عربی سخن می­گویند. به لحاظ اقتصادی مجمع­ الجزایر بحرین دیگر اهمیت ندارند. زیرا نفت آنجا تمام شده و صید مروارید نیز صرفه اقتصادی ندارد. از نظر اهمیت استراتژیکی و سوق ­الجیشی با وجود تسلط ایران بر تنگه هرمز، آن جزایر ارزشی ندارند. از جهت امنیتی هم حفظ آن سرزمین پرهزینه و مستلزم استقرار یکی دو لشکر در آنجاست.»[۸]

پس از مدتی نماینده ایران در سازمان ملل متحد نیز بر گزارش سازمان ملل متحد مبنی بر استقلال بحرین صحه گذاشت و از آن حمایت کرد و بحرین به طور رسمی از ایران جدا شد.[۹]

ظهور انقلاب ۱۳۵۷[ویرایش]

با پیروزی انقلاب ایران، آیت‌الله خمینی، رهبر انقلاب، از مردم کشورهای عربی خواستند تا علیه پادشاهان مورد حمایت آمریکا قیام کنند. این اقدام با واکنش کشورهای عربی به‌خصوص عربستان سعودی همراه بود و منجر به حمایت عربستان سعودی از عراق در جنگ با ایران شد.[۱۰]

کشتار حاجیان ایرانی در سال ۱۹۸۷ شدیدترین ضربه را به روابط دوجانبه وارد کرد و وخیم‌ترین دوران بین دو کشور رقم خورد. بطوریکه خمینی در یکی از سخنرانیهایش گفته بود:

حتی در صورتی که احتمال بخشش صدام وجود داشته باشد، هیچگاه نمی‌توان خیانت عربستان سعودی به اسلام را فراموش کرد.

بعد از وفات خمینی، جو سنگین روابط دوجانبه رو به سبکی نهاد.[۱۰]

دوران هاشمی رفسنجانی[ویرایش]

در دوران هاشمی رفسنجانی، با تلاش‌های وی جهت شکستن ایزولاسیون سیاسی ایران از جانب کشورهای جهان، روابط دوجانبه رو به بهبود نهاد. این دوران مصادف بود با اوایل دهه ۹۰ میلادی و حمله عراق به کویت. همچنین در این دوره روابط اقتصادی نیز شروع شد.[۱۰] وی سفرهای متعددی به عربستان انجام داد و جایگاه خاصی نزذ مقامات عربستانی پیدا کرده است. این جایگاه به حدی بود که بعد از اتمام دوره ریاست‌جمهوری هاشمی و در ۲۰ خرداد ۱۳۸۷، از وی که سمت رئیس مجلس خبرگان رهبری و رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام را بر عهده داشت، به عنوان مهمان ویژه کنفرانس بین‌المللی گفتگوی اسلامی دعوت به عمل آمد تا در این کنفرانس شرکت کند. در این سفر ۱۰ روزه به هاشمی اجازه داده شد از منطقه فدک بازدید نماید.[۱۱]

دوران خاتمی[ویرایش]

با روی کار آمدن سید محمد خاتمی و نظریه گفتگوی تمدن‌های وی که اساس سیاست خارجی وی را تشکیل می‌داد، روابط دوجانبه بیش از گذشته تقویت شد. این سال‌های نزدیکی روابط بدون چالش نیز همراه نبود، بمب‌گذاری برج‌های خبر که مضنون اولیه آن ایران عنوان شد و حمله به کنسولگری ایران در افغانستان که منجر به کشته‌شدن ۸ دیپلمات ایرانی شد، از جمله این اقدامات خرابکارانه است.[۱۰]

اما این بهبود روابط بعد سال ۲۰۰۳ تداوم نداشت. در این سال با حمله آمریکا به عراق، تنش در روابط دوجانبه ایجاد شد.[۱۰] با اینحال از این دوران با عنوان دوران طلایی روابط دو کشور یاد می‌کنند. به طوریکه در زمانی که احتمال حمله مستقیم آمریکا به ایران زیاد بود، عربستانی‌ها به دلیل حسن نیت خود، مقامات ایران را از جزئیات طرح حمله احتمالی باخبر کردند.[۱۲]

دوران احمدی‌نژاد[ویرایش]

با روی کار آمدن احمدی‌نژاد به مرور تنش‌های دوجانبه به اوج خود رسید. در حالیکه احمدی‌نژاد در زمان دولت نهم، عربستان سعودی ۴ بار میزبان رئیس‌جمهور ایران بود، در زمان دولت دهم تنها یکبار به عربستان سفر کرد (مرداد ۱۳۹۱) که این سفر نیز برای حضور در اجلاس مکه به منظور حل بحران سوریه انجام گرفته بود.[۱۲] احمدی‌نژاد همواره در سخنانش کشورهای عرب منطقه را در کشتار فلسطینیان مقصر می‌دانست. همچنین ریاض همواره نگران نفوذ ایران در دولت اول نوری مالکی بود. حمایت عربستان از گروه تروریستی جندالله، نزاع یمن (۲۰۱۰–۲۰۰۹)، متهم شدن ایران به اقدام برای ترور سفیر عربستان، نزاع داخلی لبنان (۲۰۰۸)، ترور دانشمندان هسته‌ای ایران، اعتراضات در عربستان سعودی (۲۰۱۱) و در نهایت جنگ داخلی سوریه نمونه‌هایی از برخوردهای سیاسی و نظامی مستقیم و غیرمستقیم دو طرف در خلال سال‌های ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۳ می‌باشد.[۱۰] در زمانی نیز که نایف بن عبدالعزیز فوت کرد، عده‌ای در مقابل سفارت عربستان در ایران، اقدام به توزیع شیرینی نمودند.[۱۲]

مهمترین اختلافات بوجود آمده در دولت محمود احمدی‌نژاد که ریشه‌های ایدئولوژیکی و ژئوپولیتیکی دارند، عبارتند از:[۱۳]

رخداد دیدگاه حکومت ایران دیدگاه حکومت عربستان سعودی
جنگ داخلی سوریه حامی بشار اسد در مقام رئیس‌جمهور سوریه مخالف حضور اسد در حکومت سوریه و حامی شورشیان
خیزش بحرین حامی معترضین شیعه عامل اصلی کمک به رژیم بحرین در سرکوب معترضان شیعه
انقلاب مصر حامی برکناری حسنی مبارک- حامی محمد مرسی- مخالف حضور مجدد نظامیان در حکومت مصر مخالف برکناری حسنی مبارک- حامی احمد شفیق- موافق حضور نظامیان بعد از برکناری مرسی
سیاست در عراق موافق نوری مالکی به عنوان نخست‌وزیر عراق مخالف نوری مالکی و حامی تجهیزاتی مخالفان وی

بر اساس اسناد منتشر شدهٔ ویکی‌لیکس، عبدالله بن عبدالعزیز، پادشاه وقت عربستان سعودی خواستار حملهٔ نظامی ایالات متحده آمریکا به ایران و متوقف کردن برنامه هسته‌ای ایران بوده است. او در آوریل ۲۰۰۸ به ریان کروکر، سفیر ایالات متحده در عراق و ژنرال دیوید پترائوس گفته بود «سر افعی را قطع کنید». عادل الجبیر، سفیر عربستان در واشینگتن، از توصیه‌های مکرّر ملک عبدالله به آمریکا دربارهٔ حملهٔ نظامی به ایران و متوقف‌کردن برنامه هسته‌ای این کشور یاد کرده است.[۱۴]

متهم شدن ایران به اقدام برای ترور سفیر عربستان[ویرایش]

توطئه ترور عادل الجبیر، سفیر عربستان در خاک آمریکا، توسط سپاه قدس در ۱۹ مهر ۱۳۹۰ (۱۱ اکتبر ۲۰۱۱ میلادی) توسط اریک هولدر وزیر دادگستری آمریکا اعلام گردید. وزارت دادگستری ایالات متحده آمریکا در تاریخ ۱۱ اکتبر ۲۰۱۱ میلادی، یک شهروند ایرانی-آمریکایی به نام منصور ارباب‌سیَر را به عنوان متهم اصلی و یک شهروند دیگر ایرانی به نام علی غلام شکوری که افسر ارشد نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی معرفی شده است را به ارتباط‌گیری، طراحی و پرداخت پول به کارتل لوس زتاس جهت ترور عادل الجبیر، سفیر ریاض در واشنگتن متهم کرده است. دولت ایران در نخستین واکنش این اتهام را سناریوی تبلیغاتی آمریکا و اسرائیل دانست.

اعدام ۱۸ ایرانی[ویرایش]

بنابر اخبار خبرگزاری‌ها عربستان ۱۸ ایرانی را در زندان دمام به جرم مواد مخدر گردن زده است.[۱۵]

دوران روحانی[ویرایش]

تبریک ملک عبدالله و موضع روحانی[ویرایش]

بعد از انتخاب حسن روحانی به عنوان رئیس یازدهمین دولت جمهوری اسلامی ایران، عبدالله بن عبدالعزیز، پادشاه وقت عربستان سعودی، از اولین رهبران سیاسی بود که انتخاب روحانی را تبریک گفت و برای وی آرزوی موفقیت کرد. روحانی نیز چند روز بعد این پیام را پاسخ گفت و ابراز امیدواری کرد ایران و عربستان با کمک یکدیگر بتوانند ثبات را به منطقه خاورمیانه بازگردانند.[۱۶] روحانی در نخستین نشست خبری‌اش که در ۲۷ خرداد ۱۳۹۲ انجام شد، عربستانی‌ها را برادر خود خواند و از روابط سیاسی با این کشور استقبال کرد.[۱۷]

نارضایتی عربستان از احتمال نزدیکی ایران و آمریکا[ویرایش]

در روزهایی که مذاکرات «ژنو ۲» و «ژنو ۳» در حال پیگیری بود، برخی مقامات دولتی و افراد سرشناس عربستانی نارضایتی خود را از امضای این توافق‌نامه ابراز کردند. از جمله دلایل ناخرسندی عربستانی‌ها از نزدیکی ایران و آمریکا، نگرانی از گسترش نفوذ محور مقاومت در منطقه خاورمیانه در سایه سکوت آمریکا در زمان ایجاد رابطه با ایران بوده است.[۱۸] در همان زمان برخی رسانه‌ها از سنگ‌اندازی عربستان سعودی و اسرائیل در مسیر حصول توافق هسته‌ای ایران و غرب خبر دادند.[۱۹] بعد از حصول توافق هسته‌ای ژنو، عربستانی‌ها بعد از سکوتی چند روزه، پیام تبریکی محتاطانه در خصوص امضای چنین نفاهم‌نامه‌ای منتشر کردند.[۲۰]

نقش عربستان در کاهش شدید قیمت نفت[ویرایش]

در پی کاهش شدید قیمت نفت در ماه‌های انتهایی سال ۲۰۱۴ (میلادی) و اوایل سال ۲۰۱۵ (میلادی)، دولت ایران و سایر کشورهای عضو اوپک که به دلیل افت شدید قیمت نفت دچار کاهش بی‌سابقه درآمدهای نفتی شده بودند، عربستان را متهم کردند که با افزایش بی‌سابقه تولیدات نفتی خود، در پی کاهش قیمت و ضربه به تولیدکنندگان نفتی است. پس از ماه‌ها عدم موضع‌گیری صریح دولت روحانی در این خصوص، وی در ژانویه ۲۰۱۵ (میلادی) عربستان سعودی و کویت را متهمان اصلی افت قیمت نفت عنوان کرد و این دو کشور را تهدید به متضرر شدن از این تصمیم خود کرد.[۲۱]

عربستان و ایران در بحران داعش و عراق و سوریه[ویرایش]

پیروزی‌های ارتش‌های عراق و سوریه در برابر داعش و نفوذ بیشتر ایران در ارکان قدرت این کشورها، و از طرفی، اعتراضات و تغییر حکومت یمن (۲۰۱۴-۲۰۱۵ میلادی) که با حمایت ایران انجام شد، سیاستمداران عربستانی را به مقابله با نفوذ ایرانی‌ها واداشت و موجب تیره‌تر شدن روابط ایران با عربستان سعودی شد. مقامات عربستانی تهدید کردند که برای مقابله با نفوذ ایران در منطقهٔ خاورمیانه و همچنین جلوگیری از توافق هسته‌ای میان ایران و آمریکا، تلاش خود را به کار می‌بندند.[۲۲]

در نهایت، با پیشروی‌های نیروهای انصارالله در یمن، عربستان سعودی و چند کشور عرب دیگر، اقدام به مداخله نظامی در این کشور نمودند.[۲۳] این اقدام عربستان و متحدان آن، با واکنش تند وزارت امور خارجهٔ ایران روبرو شد و آن را، دخالت در امور داخلی یمن عنوان کرد. محمدجواد ظریف که در حین مذاکرات لوزان بود، توقف فوری حملات عربستان به یمن را خواستار شد.[۲۴]

تجاوز جنسی پلیس فرودگاه جده به ۲ نوجوان ایرانی[ویرایش]

در ۱۸ فروردین ۱۳۹۴، با تعرض مأموران بازرسی فرودگاه جده به دو نوجوان ۱۴ و ۱۵ زائر ایرانی که قصد بازگشت به کشورشان را داشتند،[۲۵] تنش در روابط دوجانبه مجدد بالا گرفت. مجلس شورای اسلامی، طرح یک فوریتی لغو حج عمره ایرانیان را تا حصول اطمینان از امنیت زائران ایرانی، در دستور کار خود قرار داد[۲۶] و آیت‌الله مکارم شیرازی واکنش نشان داد و گفت: «آیا عمره که واجب نیست را باید برویم و زیر بار هر خفتی برویم؟»[۲۷] آیت الله هاشمی رفسنجانی رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام ایران هم ماجرای جده را «رسوایی جدی برای نظام عربستان و دستگاه امنیتی این کشور» توصیف کرد. گروهی از معترضان ایرانی در روز شنبه ۲۲ فروردین در مقابل سفارت عربستان در تهران تجمع کردند، معترضان مقابل سفارت عربستان خواستار تعطیلی این سفارتخانه شدند. «عزا عزاست امروز، ایرانی باغیرت صاحب عزاست امروز»، «روحانی حمایت، حمایت» و «برادر بسیجی، پس رگ غیرتت کو» از شعارهای تجمع‌کنندگان بود. پنج‌شنبه شب هم شماری از مردم مشهد در شمال شرقی ایران، مقابل سرکنسولگری عربستان تجمع و به حمله این کشور به یمن و «توهین و بی‌حرمتی به زائران ایرانی» اعتراض کردند.[۲۸]

لغو سفر عمره[ویرایش]

پس از آنکه حسن روحانی، دستور بررسی مسئله تجاوز دو مأمور عربستانی به دو نوجوان ایرانی را به علی جنتی داد، در ۲۴ فروردین ۱۳۹۴، علی جنتی، وزیر ارشاد ایران اعلام کرد پس از مطالعات و بررسی‌های انجام شده امروز به سازمان حج دستور داده شد تا زمانی که این افراد مجرم (متجاوزان به دو نوجوان ایرانی در فرودگاه جده) محاکمه بشوند و مورد مجازات قرار بگیرند، فعلاً عمره متوقف می‌شود و پروازهای ایران تعلیق خواهد شد.[۲۹]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. لزوم پیش دستی ایران بر عربستان دیپلماسی ایرانی
  2. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج11، ص 411
  3. گزیده اسناد خلیج فارس، ج3، ص174، سند شماره 45 و ص180، سند شماره 47 و ص 184، سند شماره 47 و ص 180، سند شماره 47
  4. گزیده اسناد خلیج فارس، ج3، ص 195، سند شماره 54
  5. زندفر، فریدون، ایران و جهانی پرتلاطم خاطراتی از دوران خدمت در وزارت امور خارجه، تهران، نشر شیرازه، چاپ اول، 1379، ص 63
  6. زندفر، فریدون، پیشین، ص 65
  7. احمدی، حمید، روابط ایران و عربستان در سده بیستم، تهران، مرکز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، چاپ اول، 1386، ص243 و اخوان کاظمی، بهرام، مروری بر روابط ایران و عربستان در دو دهه اخیر، قم، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول، 1373، ص15
  8. گفتگو با مشاهیر ایرانی مهدی آذر امیرخسرو افشار صادق امیرعزیزی علی ایزدی، تدوین دانشگاه هاروارد، بی جا، بی تا، مصاحبه با امیرخسرو افشار، بخش سوم، ص 18و 19
  9. علم، اسدالله، گفتگوهای من با شاه خاطرات محرمانه امیر اسدالله علم، تهران، نشر طرح نو، چاپ اول، 1379، ج1، ص 237
  10. خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب <ref>‎ غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نام Al-monitor وارد نشده‌است.
  11. بازدید آیت‌الله هاشمی رفسنجانی از باغ فدک روزنامه مردم‌سالاری
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ نقش شمخانی در معماری رابطه با عربستان پارسینه
  13. «کلید» روحانی و قفل رابطه با عربستان خبرآنلاین
  14. «Saudi king urged US to attack Iran: leaked documents». ۲۸ نوامبر ۲۰۱۰. بازبینی‌شده در ۳ دسامبر ۲۰۱۲. 
  15. تنفیذ شرع الله بقصاص ثمانیة عشر إیرانی بسجن الدمام - اخباریة عرعر
  16. Press TV Iran, KSA prudence can restore ME peacet: Rohani
  17. اولین نشست خبری رئیس جمهور منتخب الف
  18. ظریف از اعلام آمادگی ایران برای مذاکره با عربستان خبر داد رادیوفردا
  19. سنگ اندازی اسراییل و عربستان در پرونده هسته‌ای ایران عصر ایران
  20. Guardian Iran nuclear deal: Saudi Arabia and Gulf react with caution
  21. تدابیر دولت در مواجهه با عربستان چیست؟ / از تعامل و لبخند تا تهدید و توطئه خبرگزاری فردا
  22. خط و نشان‌های وزیر خارجه عربستان سعودی برای ایران خبرگزاری تابناک
  23. واکنش وزارت خارجه ایران به حملهٔ نظامی عربستان به یمن خبرآنلاین
  24. Iran condemns Saudi bombing of Yemen Al-Monitor
  25. مریم یوشی‌زاده. آنها که از یک فاجعه، جوک می‌سازند. . روزنامه جام جم، ش. ۴۲۳۱ (۲۳ فروردین ۱۳۹۴): ۲۰. 
  26. ارائه طرح یک فوریتی لغو حج عمره در مجلس خبرگزاری الف
  27. واکنش آیت‌الله مکارم شیرازی به حادثه جده باشگاه خبرنگاران جوان
  28. تجمع معترضان 'تعرض به دو نوجوان ایرانی' مقابل سفارت عربستان در تهران بی‌بی‌سی فارسی
  29. فوری/ سفر عمره رسماً تعلیق شد وبگاه خبری انتخاب

پیوند به بیرون[ویرایش]