مهدیقلی هدایت
 مهدیقلی هدایت در سالهای پایانی عمر |
|
| شناسنامه | |
|---|---|
| نام کامل | مهدیقلی هدایت |
| سرشناس به | مخبرالسلطنه |
| زادروز | ۱۲۴۳ |
| زادگاه | تهران، |
| تاریخ مرگ | ۱۳۳۴ خورشیدی |
| جایگاه مرگ | تهران، |
| فرزندان | زیبنده، فیضالله، فضلالله، فتحالله، لطفالله، نصرالله |
| اطلاعات سیاسی | |
| سمت | نخست وزیر ایران |
| پستهای پیشین | حاکم آذربایجان نماینده مجلس در زمان قاجار وزیر علوم وزیر عدلیه |
| پادشاه | رضا شاه |
| پس از | حسن مستوفی |
| پیش از | محمد علی فروغی |
|
از ۱۶ خرداد ۱۳۰۶ تا ۲۲ شهریور ۱۳۱۲ |
|
مهدیقلی هدایت (ملقب به مخبرالسلطنه) (زادهٔ ۱۲۴۳ در تهران - درگذشت ۱۳۳۴، تهران) حاکم آذربایجان و نمایندهٔ مجلس در زمان قاجار و از مدافعان کودتای سوم اسفند و وزیر علوم، وزیر عدلیه و صدراعظم دوران رضاشاه بود.
او زبان و ادبیات فارسی، عربی، آلمانی و فرانسوی را خوب میدانست، تاحدی به زبان انگلیسی هم آشنا بود. در فن گراورسازی و کلیشهسازی سررشته داشت و به موسیقی علاقه بسیار داشت و از نظر علمی آن فن را آموخته بود. در ریاضیات، هیئت و فلسفه هم اطلاعاتی داشت.
مهدیقلی هدایت در زمرهٔ رجال نادری است که حوداث زندگی و اتفاقات کشور را به طور روزانه یادداشت کردهاست که امروز به صورت کتابهای متعدد یکی از منابع تاریخ معاصر میباشد. مهمترین اثر او در این زمینه کتاب خاطرات و خطرات میباشد.
مهدیقلی خان هدایت قریب پنجاه سال در صحنه سیاسی ایران بازیگری داشت. گاه در مقام استانداری و وکالت، گاه در مقام وزارت و صدارت از مهرههای اساسی تاریخ معاصر ایران به شمار میرود. مقبرهٔ او در محله دروس تهران در خیابان هدایت واقع است.
محتویات |
زندگی شخصی[ویرایش]
او فرزند علیقلی خان مخبرالدوله و نوهٔ رضاقلی خان هدایت نویسنده و محقق بود.
علاوه بر زبان فارسی و مقدمات عربی، تاریخ، جغرافیا و ریاضیات، زبان فرانسه را به خوبی فرا گرفت و در سن ۱۵ سالگی برای ادامه تحصیل رهسپار آلمان شد. دو سال در آن کشور اقامت داشت و زبان آلمانی را آموخت ولی تحصیل مرتبی نکرد و تخصصی نگرفت و به ایران بازگشت و در تلگرافخانه مشغول خدمت شد.
در سن بیست سالگی در دارالفنون معلم زبان آلمانی گردید و پس از چندی مترجم زبان آلمانی در دربار ناصرالدین شاه شد و منصب سرتیپی گرفت. سرانجام با سالی ششصد تومان مواجب به ریاست پستخانه رسید.
او پس از بازگشت از اروپا با دخترعموی خود، دختر نیرالملک ازدواج کرد و صاحب شش فرزند شد. یکی از پسران او، نصرالله هدایت، نمایندهٔ محلات در دورهٔ دهم مجلس شورای ملی بود. باقی فرزندان او رشد سیاسی پیدا نکردند.[۱]
زندگی سیاسی[ویرایش]
دوران قاجار[ویرایش]
در ۱۳۱۵ه. ق پس از درگذشت پدرش، مظفرالدین شاه به او لقب مخبرالسلطنه داد و به ریاست گمرکات و پستخانه آذربایجان منصوب شد. دو سال بعد به تهران احضار شد و ریاست مدرسه دولتی علمیه و سایر مدارس را به او سپردند.
در سفر دوم مظفرالدینشاه به اروپا با اصرار علیاصغرخان اتابک ظاهراً به عنوان مترجم آلمانی جزو همراهان شاه بود. در همین سفر اجازه گرفت چند ماهی در آلمان فن کلیشه سازی و عکاسی را بیاموزد.
پس از یک سال به ایران بازگشت و در دربار مظفرالدینشاه با سمت مترجم آلمانی مشغول خدمت گردید. چون اروپا دیده و با افکار آزادیخواهان آشنایی داشت در تشویق و ترغیب مظفرالدینشاه برای صدور فرمان مشروطیت کوتاهی نمیکرد و باید قبول کرد وی در اعطاء مشروطیت سهمی درخور تقدیر دارد.
پس از مشروطه[ویرایش]
پس از صدور فرمان مشروطیت مخبرالسلطنه مورد توجه قرار گرفت. ابتدا رابط بین مجلس و دولت بود و در تنظیم نظامنامهٔ انتخابات دست داشت. در اولین کابینه مشروطیت که به سرپرستی وزیر افخم تشکیل شد مخبرالسلطنه به مقام وزارت رسید و وزارت علوم را برعهده گرفت.
| ر. | وزیر | وزارتخانه | ر. | وزیر | وزارتخانه |
| ۱ | عبدالحسین میرزا فرمانفرما | عدلیه | ۵ | میرزا ابوالقاسمخان ناصرالملک همدانی | مالیه |
| ۲ | علاءالسلطنه | خارجه | ۶ | میرزا مهدیقلیخان مخبرالسلطنه | علوم |
| ۳ | وزیر افخم | داخله | ۷ | میرزا مهدیخان کاشی وزیر همایون | تجارت |
| ۴ | کامران میرزا نایبالسلطنه، دبیرالدوله | جنگ |
در دولت بعدی که ریاست آن با میرزا علی اصغرخان اتابک بود وی در شغل وزارت علوم تثبیت شد. در کابینه ناصرالملک همدانی وزارت عدلیه را عهده دار گردید و متعاقبا در سه کابینهٔ زودگذر حسینقلی خان نظام السلطنه وزیر علوم بود تا اینکه از وزارت به والیگری آذربایجان مأموریت یافت و چندی در آنجا حکومت کرد.
| ر. | وزیر | وزارتخانه | ر. | وزیر | وزارتخانه |
| ۱ | میرزا مهدیقلیخان مخبرالسلطنه | عدلیه | ۵ | میرزا ابوالقاسمخان ناصرالملک همدانی | مالیه |
| ۲ | میرزا حسنخان مشیرالسلطنه | خارجه | ۶ | میرزا مرتضیقلیخان صنیعالدوله | علوم و فوائد عامه |
| ۳ | میرزا غلامرضاخان آصفالدوله | داخله | ۷ | میرزا حسینخان مؤتمنالملک | تجارت |
| ۴ | میرزا حسنخان مستوفیالممالک | جنگ |
پس از به توپ بستن مجلس و انحلال مشروطیت مخبرالسلطنه نسبت به جان خود بیمناک شد و از راه روسیه به آلمان رفت. در آنجا مقیم شد. پس از استبداد صغیر و پیروزی آزادیخواهان و استقرار مشروطیت دوم به ایران آمد و مجدداً والی آذربایجان گردید. وی در این مأموریت با دشواریهای فراوانی مواجه بود از جمله وجود ستارخان و باقرخان در تبریز که خود را فاتح مشروطیت میدانستند، اختیارات او را به حداقل رسانده و آنچه خواستهٔ سردار و سالار ملی بود میبایستی جامه عمل بپوشد.
مخبرالسلطنه پس از قتل برادرش صنیع السلطنه برای جان خویش بیمناک شد و بار دیگر از تبریز به اروپا رفت و قریب یک سال در آنجا باقی ماند. پس از مراجعت به ایران این بار استانداری فارس نصیب او شد و سه سال در خطه فارس به حکمرانی مشغول بود. پس از مراجعت به تهران در دو کابینهٔ مستوفی الممالک به وزارت عدلیه و کشور منصوب گردید و در کابینهٔ عین الدوله هم وزیر عدلیه شد.
سرانجام در ۱۲۹۷ خورشیدی برای بار سوم والی آذربایجان شد. در این دوره از استانداری وی در آذربایجان حوادث بسیاری پیش آمد. قیام شیخ محمد خیابانی و کشته شدن وی توسط مخبر السلطنه. در کتاب "شرح حال و اقدامات شیخ محمد خیابانی بقلم چند نفر از دوستان و آشنایان او". چاپ برلین سال ۱۳۰۴. درصفحه ۳۷، اقای حاج محمد علی اقا بادامچی که ازهم رزمان شیخ محمد خیابانی بوده، مخبر السلطنه را قاتل شیخ محمد خیابانی معرفی میکند. او قزاقهای اردبیل را که فرمانده روس داشتند به تبریز میاورد. حکم برچیدن حکومت دمکرات وازادی خواهی حاکم بر تبریز را میدهد و دستور پیدا کردن زنده یا مرده شیخ محمد خیابانی را میدهد. قزاقها هم بعد از کشتن، نعش شیخ محمد خیابانی را بر روی نردبان کوچکی انداخته و به جسد او توهین کرده و به گفته کسانی که در ان روز در تبریز ناظر بودهاند، قزاقها الت او را بریده و در دهانش گذاشته و حتا به جسد این منادی ازادی در ایران هم توهین کرده باشند. وقتی خبر کشته شدن به مخبر الدوله میرسد با بی اعتنائی تمام و تحقیر میگوید "ببرند یکجائی دفن کنند "، قیام لاهونی و ژاندارمهای بندر شرفخانه و قیام سمیتقو از اهم مسائلی بود که والی با آن مواجه گردید.
پس از کودتای سوم اسفند[ویرایش]
در کودتای سوم حوت ۱۲۹۹ و روی کار آمدن سیدضیاءالدین طباطبائی، مخبرالسلطنه به خلاف سایر ولاة چون قوام السلطنه، مصدق السلطنه و صارم الدوله نه تنها در مقام اعتراض برنیامد بلکه هزار تومان از حقوق ماهیانهٔ خود را نیز به دولت انقلابی کودتا بخشید. در انتخابات دورهٔ چهارم مجلس که بخشی از آن در دوران ریاست وزارئی وثوق الدوله انجام یافته بود مخبرالسلطنه به وکالت از تهران انتخاب شد. پس از افتتاح مجلس چهارم وی در صف نمایندگان مجلس قرار گرفت و با اعتبارنامهٔ او به علت قتل خیابانی مخالفت شد. در اواخر ۱۳۰۱ در کابینهٔ مستوفی الممالک وزیر فوائد عامه و تجارت گردید. بعد از سقوط دولت ظاهراً شغلی به او ارجاع نگردید.
دوران سلطنت رضاشاه[ویرایش]
در ۱۳۰۵ که مستوفی برای ششمین بار به نخست وزیری رسید هدایت را به وزارت فوائد عامه و تجارت منصوب نمود و در تمام مدت زمامداری مستوفی، که کابینهٔ او سه بار ترمیم شد، مخبرالسلطنه در وزارت فوائد عامه مستقر بود. در اواخر کابینه مستوفی وی به ریاست دیوانعالی کشور برگزیده شد.
علیاکبر داور وزیر عدلیه با اختیاراتی که از مجلس تحصیل نموده بود حق داشت به دو نفر رتبهٔ یازده قضایی اعطاء کند. ریاست تمیز و دادستان کل و حاج مخبرالسلطنه هدایت با رتبهٔ یازده قضایی به ریاست دیوانعالی کشور رسید و رضاقلی هدایت پسر عمو و برادر همسر خود را با رتهٔ ده قضایی به ریاست شعبه اول تمیز گمارد که ضمنا قائم مقام او در عالیترین مرجع قضایی کشور باشد. در خرداد ماه ۱۳۰۶ مستوفی از ریاست دولت کناره گیری کرد و قرعه به نام حاج مخبرالسلطنه هدایت اصابت کرد، البته در این انتخاب رأی و ارادهٔ تیمورتاش بسیار مؤثر بود چون رضاشاه حق انتخاب نخست وزیر را به جز خودش به او داده بود. هدایت در یادداشتهای خود در این مورد نوشتهاست سعی تیمورتاش در تغییر تصمیم مستوفی مفید نیفتاد.
مخبرالسلطنه هدایت قریب شش سال و نیم نخست وزیر رضاشاه پهلوی بود. در دوران نخست وزیری او پایههای دیکتاتوری محکم گردید. مادام که تیمورتاش حیات داشت حل و فصل امور با او بود و تا حدی هم داور و سردار اسعد و نصرت الدوله در کارها وداخله داشتند. پس از زندانی کردن نصرت الدوله و تیمورتاش و سلب مصونیت از عدهٔ زیادی وکیلان مجلس هدایت غلام حلقه به گوشی بود که فقط دستورات شاه را بدون چون و چرا اجرا میکرد که سرانجام دورهٔ او هم سپری شد و در شهریور ۱۳۱۲ از کار برکنار گردید.
سالهای پایانی زندگی[ویرایش]
پس از استعفای مهدیقلی هدایت شغلی به او ارجاع نشد. نهایت مجلس شورای ملی در جلسه ۱۹ آذرماه ۱۳۱۲ ماده واحدهای برای او به این شرح به تصویب رسانید: وزارت مالیه مجاز است خدمات آقای حاج مهدیقلی خان هدایت را از تاریخ اول ۱۲۹۸ق الی ۲۵ شهریور ۱۳۱۲ متوالیا احتساب نموده سند خدمت صادر نماید و آخرین شغل ایشان ریاست دیوانعالی تمیز را اساس رتبه یازده قضایی قرار دهد.
به این ترتیب پروندهٔ سیاسی و اداری حاج مهدیقلی هدایت که در دوران پنج پادشاه مصدر مشاغلی بود بسته شد و هر ماه مبلغ سیصد و نود و هشت تومان حقوق بازنشستگی رتبه ۱۱ قضایی به او پرداخت میشد.
پانویس[ویرایش]
- ↑ خاندانهای حکومتگر در ایران، ص. ۳۱۷.
منابع[ویرایش]
شرح حال و اقدامات شیخ محمد خیابانی بقلم چند نفر از دوستان و آشنایان او. چاپ برلین سال ۱۳۰۴. صفحه ۳۷. حاج محمد علی اقا بادامچی که ههم رزم شیخ محمد خیابانی بوده در این کتاب مخبر السلطنه را قاتل شیخ محمد خیابانی معرفی میکند. قزاقهای اردبیل را که فرمانده روس داشتند به تبریز میاورد. حکم برچیدن حکومت دمکرات ازادی خواهی حاکم بر تبریز را میدهد و دستور پیدا کردن زنده یا مرده شیخ محمد خیابانی را میدهد. قزاقها هم بعد کشتن، نعش شیخ محمد خیابانی را بر روی نردبان کوچکی انداخته و به جسد او توهین کرده و به گفته کسانی که در ان روز در تبریز ناظر بودهاند، قزاقها الت او را بریده و در دهانش گذاشته و به این منادی ازادی در ایران توهین میکنند. وقتی خبر کشته شدن به مخبر الدوله میرسد با بی اعتنائی تمام و تحقیر میگوید "ببرند یکجائی دفن کنند "
- دایرةالمعارف فارسی، مصاحب، غلامحسین (سرپرست).
- عاقلی، باقر. شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران (جلدسوم). چاپ اول، تهران: ۱۳۸۰. نشر گفتار.
- عاقلی، باقر. خاندانهای حکومتگر در ایران (جلد اول). چاپ اول، تهران: ۱۳۸۱. انتشارات علمی.
| ر. | وزیر | وزارتخانه | ر. | وزیر | وزارتخانه |
| ۱ | میرزا محمودخان علاءالملک | عدلیه | ۵ | میرزا ابوالقاسمخان ناصرالملک همدانی | مالیه |
| ۲ | میرزا محمدعلیخان علاءالسلطنه | خارجه | ۶ | میرزا نظامالدینخان کاشی مهندسالممالک | فوائد عامه |
| ۳ | امینالسلطان | داخله | ۷ | میرزا مهدیخان کاشی وزیر همایون | تجارت |
| ۴ | میرزا حسنخان مستوفیالممالک | جنگ | ۸ | میرزا مهدیقلیخان مخبرالسلطنه | علوم |
|
|
|||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
