روابط ایران و ترکیه

روابط ایران و ترکیه

ترکیه	ایران

روابط ایران و ترکیه همراه با تغییراتی که در دوران معاصر در جغرافیای سیاسی خاورمیانه ایجاد شده‌است دستخوش تحولات زیادی بوده است. این روابط تا حد زیادی از مذهب شیعه و سنی در دو سوی مرز، روابط ایران و ترکیه با اسرائیل، مسأله کردها و روابط دو کشور با شوروی و اروپا تأثیر پذیرفته است.

ترکیه امروزی کشوری است بازمانده از تجزیه امپراطوری عثمانی که آتاتورک در آن دست به اصلاحات سکولاریستی وسیعی می‌زند و ایران معاصر کشوری است که پس از مدت‌ها بی‌ثباتی با روی کار آمدن رضا پهلوی دست به اصلاحات مشابه و تا حد زیادی متأثر از ترکیه می‌زند. در این دوران ایران انقلابی را تجربه می‌کند که روابطش با تمام جهان و از جمله ترکیه را متحول می‌کند.

دوران پهلوی

رضاشاه و آتاتورک

تنش میان امپراطوری‌های عثمانی و صفویه و حملات پیاپی آنان به مرزهای غربی ایران در ۵ قرن گذشته روابط میان دو کشو راعمدتا سرد و خصومت آمیز کرده بود. گرچه صفویه در قرن هفدهم به عمر خود پایان داد، اما امپراطوری عثمانی تا واپسین روزهای حیات خود در قرن بیستم و در جریان جنگ‌های جهانی همواره متعرض به خاک ایران بود.شکست عثمانی‌ها در جنگ جهانی اول و از دست دادن بخش عمده‌ای از متصرفات و ایجاد دولت غیر مذهبی مبتنی بر پان ترکیسم بنام «ترکیه» از یک سو و ایجاد دولت لائیک پهلوی در ایران از سوی دیگر آغازگر فصل تازه‌ای از روابط میان دوکشور بود.

در این دوره ایران و ترکیه هر دو با خطر حمله شوروی مواجه بودند. راه اندازی پیمان نظامی سنتو توسط دو کشور در کنار پاکستان از تحولات عمده روابط ایران و ترکیه بود.

پس از انقلاب ۵۷

شعار صدور انقلاب روح الله خمینی رهبر ایران، گرچه نهایتا نتوانست اثر قابل توجهی بر هیچ یک از کشورهای اسلامی بگذارد، اما تنش‌ها و بی اعتمادی گسترده‌ای به حکومت شیعه مذهب ایران در میان سایر کشورها پدید آورد.

این وضعیت باعث شد تا سایر کشورهای اسلامی گروههای اسلامگرا را بیش از پیش سرکوب و تحرکات آنان را زیر نظر گیرند.

دولت هاشمی رفسنجانی

سفر اربکان نخست وزیر ترکیه (از حزب اسلامگرای رفاه) به تهران و انعقاد قرار داد صادرات گاز ایران به ترکیه مهمترین رویداد در روابط دوکشور در دولت هاشمی بود. گرچه این وضعیت دیری نپایید و باقدرت گرفتن لائیک‌ها پس از او روابط ایران و ترکیه وضعیت وخیمی یافت. وضعیتی که تا سال اول دولت خاتمی نیز ادامه یافت.

دولت خاتمی

دولت خاتمی هنگامی شروع بکار کرد که بجز ترکیه، اتحادیه اروپا نیز روابط خود را با ایران قطع و سفرایش را از کشور خارج کرده بود. دادگاهی در آلمان مقامات بلند پایه ایران را به دست داشتن در ترور رهبران حزب دموکرات کردستان ایران (یکی از احزاب مسلح مخالف دوات) متهم ساخته بود. اما آنچه بیش از پیش بر شدن تنش‌ها افزود اثرگذاری سیاست اسرائیلی ستیزی دولت ایران بر اجلاس سران سازمان کنفرانس اسلامی در تهران بود. دولت ایران بجای پیگیری مسائل مهمی همچون روی کار آمدن طالبان در افغانستان و جایگیری بنیادگرایان اسلامی در آن (که بعدها با خلق حملات ۱۱ سپتامبر جهان اسلام را در معرض تعرضات گسترده قرار دادند) پیگیری اقدامات خصمانه دولت عراق و مسائلی از این دست، پیگیر صدور بیانیه‌ای در محکوم کردن ترکیه بدلیل برقراری روابط گسترده سیاسی و نظامی با اسرائیل شد. این بیانیه روابط ایران وترکیه را بیش از پیش وخیم کرد.

دیدار سران دوکشور در حاشیه احجلاس دی ۸ در قزاقستان از تنش میان طرفین کاست و دوکشور پس از چندسال سفیر مبادله کردند. دولت بلنت اجویت با مسئله کردها موجه شد و با اعزام نیروهای نظامی به مرز سوریه خواستار تحویل دادن عبدالله اوجالان رهبر حزب کارگران کردستان ترکیه شد. امتناع ترکیه از تحویل دادن وی، دو کشور را در آستانه درگیری نظامی قرار داد. دولت خاتمی با میانجیگری میان طرفین نقش مهمی در کاستن از تنش داشت و این موضوع بعنوان نقطه عطفی در روابط میان دو کشور ثبت شد.گرچه ترکیه در نهایت با کمک آمریکا و اسرائیل وی را دستگیر کرد و این موضوع جایگاه و اهمیت روابط با اسرائیل را برای دولت ترکیه نمایان ساخت.

دولت احمدی‌نژاد

پس از انتخاب احمدی‌نژاد به عنوان رئیس‌جمهور ایران و تمایل وی به پیشبرد برنامه هسته‌ای ایران و مخالفت غربی‌ها با این تلاش که منجر به صدور تحریم‌های علیه ایران انجامید، ترکیه همواره سعی کرد که به عنوان یک میانجی بین‌المللی بین ایران و اتحادیه اروپا و آمریکا عمل کند و طرفین را به حل دیپلماتیک این منازعه تشویق کند. ترکیه با این رویه سعی دارد از طرفی جایگاه خود را در خاورمیانه تقویت کند و از بروز جنگ در همسایگی خود جلوگیری نماید و از طرفی با این مانور سیاسی خود را برای عضو شدن دائم در اتحادیه اروپا مقتدر نشان دهد.

از دیدگاه اقتصادی حجم داد و ستدهای اقتصادی دو کشور تا پایان سال ۲۰۱۱ فراتر از ۱۶ میلیارد دلار بوده و به گفته مقامات دو کشور سعی می‌شود تا سال ۲۰۱۵ این رقم به ۳۰ میلیلرد دلار افزایش یابد.

ماجرای کانینرهای طلا و ارز

نوشتار اصلی: ماجرای توقیف کانینرهای طلا و ارز متعلق به ایران در ترکیه

جستارهای وابسته

• عبدالله اوجالان

پیوند به بیرون

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ روابط ایران و ترکیه موجود است.