طوایف بختیاری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

طوایف بختیاری کنفدراسیونی از ایل های  قوم بختیاری که یکی از قدیمی‌ترین قوم های فلات ایران می‌باشند و در بخش‌های جنوب‌غربی، غرب و تا حدودی، جنوب ایران، زندگی می‌کنند.[۱] از نظر تقسیمات استانی، ایلات قوم بختیاری، در استان‌های چارمحال و بختیاری، شمال خوزستان، جنوب و جنوب‌شرقی لرستان، جنوب‌غربی و غرب استان اصفهان، شمال و شمال‌غربی کهگیلویه و بویراحمد،[۲] همچنین بخش‌های کوچکی از استان مرکزی، استان بوشهر و استان ایلام پراکنده می‌باشند. قوم بختیاری[۳] به گویش بختیاری که یکی از گویش‌های زبان لری است تکلم می‌کنند.[۴][۵]

قوم بختیاری دارای تقسیمات خاص ایلی وطایفه‌ای است، که پیشینه آن به اواخر قرن پانزدهم و اوایل قرن شانزدهم میلادی بازمی‌گردد و به‌عنوان نمودار اجتماعی قوم بختیاری شناخته می‌شود و بر پایه آن، بختیاری به دو قسمت چارلنگ و هف لنگ تقسیم می‌شوند.[۶] هر یک از این دو قسمت، به نوبه خود، از چند ایل تشکیل شده و هر ایل از چند باب (بلوک) تشکیل شده و هر باب (باو)؛ از چند طایفه، هر طایفه؛ از چند تیره و هر تیره؛ از چند تش و هر تش، به نوبهٔ خود، از چند اولاد و هر اولاد نیز؛ از چندین خانوار، (که کُر بُوو؛ بمعنای پدر و پسر، نیز خوانده می‌شود) تشکیل شده است. خانوار کوچکترین بخش، در تقسیمات و ساختار اجتماعی قوم بختیاری محسوب می‌شود.

تقسیمات ایلی و طایفه‌ای[ویرایش]

قوم بختیاری به دو قسمت اصلی؛ هف لنگ و چارلنگ تقسیم می‌شود. هفت‌لنگ از ۴ باب شاخه تشکیل شده است که عبارتند ار: بابادی باب، دورکی، بختیاروند و دینارانی. شاخه چهارلنگ نیز به ۵شاخه که شامل: محمود صالح، زلکی، میوند، موگویی و کیان ارثی تفکیک می‌گردد.[۷]

هفت‌لنگ[ویرایش]

نوشتار اصلی: هف لنگ

هف لنگ شامل چهار شاخه می‌باشد که عبارتند از:

بابادی باب[ویرایش]

بابادی باب، به ایل های زیر تقسیم می‌شود:

دورکی[ویرایش]

دورکی، به ایل های زیر تقسیم می‌شود:

بختیاروند[ویرایش]

بختیاروند، یا بهداروند به ایل های زیر تقسیم می‌شود:

دینارانی[ویرایش]

دینارانی، یا دینارونی به ایل های زیر تقسیم می‌شود:

چهارلنگ[ویرایش]

نوشتار اصلی: چهارلنگ

شاخه چهارلنگ شامل پنج باب می‌باشد، که عبارتند از:

محمود صالح[ویرایش]

محمود صالح، یا مَمصالح، به ایل های زیر تقسیم می‌شود:

زلکی[ویرایش]

زلکی، یا زلقی به ایل های زیر تقسیم می‌شود:

میوند[ویرایش]

میوند، به پنج ایل زیر تقسیم می‌شود:

موگویی[ویرایش]

موگویی، یا موگهی به ایل های زیر تقسیم می‌شود:

کیان ارثی[ویرایش]

کیان ارثی، یا کیانرسی، به ایل های زیر تقسیم می‌شود:

نحوه پیدایش تقسیمات[ویرایش]

در گذشته، گردش حکومت سنتی قومی وایلیاتی به‌وسیله مالیات سرانه‌ای بوده‌است، که از دامداران می‌گرفتند و اقتصادِ حکومت خان‌ها بر اساس همین مالیات بود. این مالیات بر اساس میزان تولید فرآورده‌های دامی به نوع مراتع و وسعت آن و شمار دام و شمار نفراتی که در ایل، قدرت کارایی در امر تولید دام و پرورش آن را داشته‌اند، بستگی داشته‌است.

همه بختیاری از لحاظ گرفتن مالیات به دو بخش عمده تقسیم می‌شد: از یک بخش که دام زیادتر و مراتع بهتر داشته‌اند، مالیات بیشتری دریافت می‌شد و از بخش دیگر مالیاتِ کمتر. واحد گرفتن مالیاتِ دامی در ایل، بر حسب مادیان تعیین می‌شد. برای هر رأس مادیان، سالانه مقداری پول، ۳۰–۱۰ ریال؛ به معیار آن زمان دریافت می‌کردند.

جدول اخذ مالیات چهارلنگ‌ها، به شرح زیر بوده است:

یک رأس مادیان یک رأس (۴ لنگ) مادیان ۱۰ریال مالیات
چهار رأس گاو یک رأس (۴ لنگ) مادیان ۱۰ ریال مالیات

چون یک رأس مادیان، برابر واحد گرفتن مالیات دامی به معنی چهار لِنگ (چهار پا) محسوب می‌شده، افراد این منطقه که مشمول پرداخت این نوع مالیات بودند، به چهارلنگ معروف شدند.

گروه دیگر، که قدرت مالی بیشتر داشتند، مقدار مالیات را به اندازه هفت لِنگ مادیان، یعنی ۲ رأس مادیان (=هشت لنگ)، منهای یک لِنگ، یعنی هفت لنگ مادیان می‌داده‌اند. روی این اصل، مردم این منطقه، به نام هفت لنگ معروف شدند.

یک رأس مادیان + ۳ لنگ مادیان ۷ لنگ مادیان ۱۷/۵ریال مالیات
هفت رأس گاو یک رأس مادیان ۱۰ ریال مالیات

جدول اخذ مالیات هفت لنگ‌ها، به شرح زیر بوده‌است:

یک مادیان = ۱۰ریال مالیات

در مورد همین مالیات گرفتن، خان‌ها به دلایل سیاسی در خود ایل و نزدیکی و دوری طایفه‌ها به خان‌ها، بین طوایف فرق می‌گذاشتند و به بعضی‌ها امتیازاتی می‌دادند. گرفتن مالیات توسط کلانتران ایل انجام می‌گرفت و در عوض خود این کلانتران از پرداخت مالیات معاف بودند.

سازمان اجتماعی[ویرایش]

یکی از ویژگی‌های سازمان اجتماعی بختیاری، وجود واحدهای متعددِ اجتماعی و در هم تنیده در داخل قوم است که درجه بسیار بالایی از گروه بندی عمودی، در سطوح مختلف درآن جلوه‌گر است. ساختارِ اجتماعی از یک سیاه چادر آغاز گشته و تا ایل ادامه می‌یابد. در تقسیمات سنتی عشایر بختیاری، هر تَش به چند اولاد تقسیم می‌گردد، که در گویش بختیاری، بدان کُربَو (پسر و پدر) نیز می‌گویند. هر اولاد از حدود ده‌ها خانوار تشکیل می‌گردد و بطور متوسط هر خانوار، داری یک بُهُون (سیاه چادر) است، که واحد مسکونی عشایر بختیاری به حساب می‌آید.[۱۰]

سیاه چادر

هر چادر مأوای یک خانوادهٔ بختیاری است که به آن مال نیز می‌گویند.

اولاد

هر اولاد مشتمل بر سه تا دوازده سیاه چادر یا بیشتر است که خانوادهٔ گسترده‌ای است و اردو نیز خوانده می‌شود.

تَش
نوشتار اصلی: تش

مجموع چند اولاد، تش نامیده می‌شود. سرپرستیِ هر تش را فرد کاردان و فعالی از همان تَش به‌عهده دارد که به ریش‌سفید مشهور است.

تیره

درطوایفِ مختلف بختیاری هر تیره به چند تش تقسیم می‌گردد. در کوچ‌ها، اردوهایی که با هم خویشاوندند به صورتِ واحدهای کوچنده (تیره) -که جمعیت هر کدام به چند صد نفر بالغ می‌شود- گرد هم می‌آیند، بنابراین مجموع چند تش، که همگی با هم خویشاوند هستند را یک تیره می‌نامند.

طایفه

از ترکیبِ تیره‌ها، طایفه به وجود می‌آید که جمعیتِ بزرگترینِ آنها (مانند: بابادی، شهنی، اورک، گندلی، منجزی) به ۳۰۰ تا ۴۰۰ هزار نفر می‌رسد.

باب

باب یا بلوک، نتیجهٔ ترکیبِ چند طایفه است. ولی هیچ نسبت خویشاوندیی بین طوایف یک باب وجود ندارد و به مجموع چند طایفه که از نظر جغرافیایی نزدیک به هم زندگی کرده‌اند، باب گفته می‌شود.

ایل

ایل، نتیجهٔ ترکیبِ چند باب است.

شاخه

چند ایل با هم یک شاخه می‌سازند. قوم بختیاری در کل نه شاخهٔ اصلی دارد که از دوقسمت چهارلنگ بختیاری و هفت‌لنگ بختیاری هستند.

چهارلنگ و هفت لنگ[ویرایش]

نوشتار‌های اصلی: چهارلنگ و هفت‌لنگ

هفت لنگ و چهارلنگ دو شاخه مهم مردم بختیاری‌اند. هر چند که این دو شاخه بختیاری از نظر فرهنگی، تفاوت چندانی با هم ندارند، اما پراکندگی محل سکونت، باعث ایجاد تفاوتِ نه چندان زیادی، در گویش و لهجه آن‌ها شده است،[۱۱] که در مجموع هر دو شاخه، به گویش بختیاری سخن می‌گویند.[۱۲] چهارلنگ بختیاری از پنج شاخه تشکیل شده است و شاخه هفت لنگ شامل چهار شاخه می‌باشد.

شاخه

هر یک از این باب‌ها یا بلوک‌ها به یکی از دو شاخه ایل بختیاری، یعنی هفت‌لنگ و چهارلنگ تعلق دارند.

این قبیل واحدهای اجتماعی، محیط‌هایی هستند که همبستگی واقعی -نه تنها در حالات نزاع با گروه‌های دیگر- بلکه در امور روزمره کار تولیدی نیز، در داخل آنها برقرار است. گله داری، کاشت و برداشت محصول را اعضای هم‌نیای هر اردو و یا طی کوچ، اعضای هم‌نیای تیره مشترکاً انجام می‌دهند. در این سطح، خانواده‌های به‌هم پیوسته دقیقاً در حکم گروه‌های صنفی‌اند.[۱۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. «ایل بختیاری». دانشنامه جهان اسلام. 
  2. Carl Skutsch. «Encyclopedia of the World's Minorities page.176». 
  3. «BAḴTĪĀRĪ TRIBE». دانشنامه ایرانیکا. بازبینی‌شده در ۸ ژانویه ۲۰۱۴. 
  4. «بختیاری». دانشنامه جهان اسلام. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۸ دسامبر ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۹ دی ۱۳۹۰. 
  5. > نتایج تفصیلی ایلی سرشماری اجتماعی اقتصادی عشایر کوچنده ۱۳۸۷
  6. «Bakhtyārī». دانشنامه بریتانیکا. 
  7. «نمودار اجتماعی طوایف بختیاری». دانشنامه ایرانیکا. 
  8. «ĀSTARKĪ - Iranica». 2011. 
  9. «Iran Almanac and the Book of Facts». Echo of Iran، 1970. 
  10. Arash Khazen. «Tribes and Empire on the Margins of Nineteenth-Century Iran p.22». دانشگاه واشینگتن، ۲۰۰۹. بازبینی‌شده در ۲۰۱۴. 
  11. خسروی، عبدالعلی. فرهنگ بختیاری، تهران:۱۳۶۸
  12. کریمی، اصغر. سفر به دیار بختیاری، تهران:۱۳۶۸
  13. اصغر کریمی، نظام مالکیت ارضی در ایل بختیاری

منابع[ویرایش]