شهرستان خلخال

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

مختصات: ۳۷°۳۶′۵۸″ شمالی ۴۸°۳۱′۳۱″ شرقی / ۳۷٫۶۱۶۱۱°شمالی ۴۸٫۵۲۵۲۸°شرقی / 37.61611; 48.52528

شهرستان =خلخال
نقشه شهرستان خلخال
اطلاعات کلی
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان اردبیل
مرکز شهر خلخال
نام‌های پیشین هروآباد
سال شهرستان شدن ۱۳۲۵
مردم
جمعیت ۸۶٬۷۳۱ نفر[۱]
مذهب شیعه،[۲] سنی[۲]
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱۸۴۳m
آب‌وهوا
میانگین دمای سالانه ۷º
بارش سالانه ۲۱cm
روزهای یخبندان سالانه اکثرا سرده
داده‌های دیگر
پیش‌شماره تلفنی ۰۴۵
وبگاه فرمانداری خلخال
شهرها
خلخال، هشجین ،کلور
تعداد بخش‌ها
مرکزی ،خورش رستم، شاهرود

شهرستان خلخال با قدمت ۲۰۰۰ ساله در جنوب استان اردبیل واقع شده‌است و مرکز آن شهر خلخال است. شهرستان خلخال بزرگترین شهر استان اردبیل بعد از اردبیل است.

این شهرستان از طرف شمال به شهرستان کوثر از طرف شرق به استان گیلان از طرف جنوب به شهرستان طارم در استان زنجان و از طرف مغرب به شهرستان میانه حدود می‌شود و از طریق فیروزآباد ۱۰۵ کیلومتر با میانه فاصله دارد. شهرستان خلخال در ۴۸ درجه و۳۲ دقیقه طول جغرافیایی و۳۷ دقیقه و۳۷ درجه عرض جغرافیایی از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته‌است.

نام قدیمی و اصلی خلخال، هیرو می‌باشد که بعد از پیروزی انقلاب اسلامی نام خلخال در مجلس شورای ملی تصویب و به کار برده شد

خالخال به منطقه وسیعی از شرق آذربایجان اتلاق می‌شده که شامل مناطق طارم زنجان، کاغذکنان میانه، ترک، آقکند وآچاچی میانه، بخش‌های جنوبی نیر، هیر و اردبیل بخش‌های غربی گیلان می‌شده. این مناطق به مرور زمان با گذشت در تغییر و تحول‌های سیاسی هرکدام به نحوی از خلخال جدا و به شهرستان‌های اطراف واگذار شده‌اند. خلخال در قدیم به عنوان دومین قلمرو بزرگ منطقه آذربایجان شناخته می‌شده و از نظر قدمت کهن‌ترین شهر آذربایجان است و لقب پایتخت فرهنگ و ادب آذربایجان را یدک می‌کشد. اولین مدرسه و کتابخانه ملی آذربایجان در شهر خلخال تأسیس شد.

اولین شروع تقسیم خالخال به دوره قاجار برمیگردد که طی حکمی از سوی شاه قاجار منطقه طارم را به خان زنجان واگذار می‌کند.

و از آن تاریخ روند کوچک شدن خالخال آغاز می‌شود.

مرکز خالخال در دوره‌های مختلف با فاصله کم مکانی متغیر بوده، آخرین مرکز حکومتی خانات خالخال شهر هرو (یا هرووُ یا هیرو یا هرو یا هروآباد) بوده که همزمان با تغییر اسم خالخال به خلخال بعد از انقلاب، نام هروآباد هم به خلخال تغیر کرد و در حال حاضر هرو با نام جدید خلخال همچنان مرکز خالخال، با نام جدید خلخال می‌باشد.

اقلیم و آب وهوا[ویرایش]

شهر ستان خلخال یک منطقه کوهستانی است که ارتفاع آن از شرق به غرب و از شمال به جنوب کاهش می‌یابد رشته کوه‌های تالش در شرق آن از شمال به جنوب کشیده شده‌است که مانند سدی میان دریای خزر و استان گیلان و آذربایجان قرار گرفته‌است به‌طوری‌که بر خلاف دامنه‌های شرق در دامنه‌های غربی آن در منطقه خلخال به جهت کاهش باران و خشکی هوا پوشش گیاهی انبوه و چشمگیری دیده نمی‌شود در این شهرستان رود مهم قزل‌اوزن و شاخه‌های آن مانند هیروچایی (محل اتصال در دربند مشکول) شاهرود (محل اتصال در سرخ آباد طارم) و آرپاچائی (از شاخه های هیروچایی) و سنگ‌آباد به طرف جنوب جریان داشته و سرانجام به دریای خزر می‌ریزد این منطقه از لحاظ آب وهوا دارای تابستان‌های معتدل و رمستان‌های سرد است به لحاظ موقعیت‌های جغرافیایی و شرایط کوهستانی این منطقه دارای جالبترین منابع آب‌های گرم معدنی است که مهم‌ترین آن‌ها آب گرم معدنی خلخال سویی با نام محلی ایستی سو در بخش سنجد در فاصله شهرهای گیوی و خلخال و ابگرم تیل در بخش شاهرود می‌باشد.

جمعیت[ویرایش]

برابر با سرشماری سال ۱۳۹۵ شهرستان خلخال ۸۶۷۳۱ نفر جمعیت داشت. بر اساس این سرشماری  نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ شهرستان خلخال دارای ۸۶۷۳۱ نفر جمعت بوده‌است . در آبان ماه ۱۳۹۵، جمعيت شهرستان ۸۶۷۳۱ نفر بوده است كه از اين تعداد ۵۵ درصد در نقاط شهري و ۴۵ درصد در نقاط روستايي سكونت داشته و بقيه غير ساكن بوده‌اند . در آبان ماه ۱۳۹۵، از ۸۶۷۳۱ نفر جمعيت، ۴۳۷۹۱ نفر مرد و ۴۲۹۴۰ نفر زن بوده‌اند كه در نتيجه ،  نسبت جنسي برابر ۱۰۲ به‌دست مي‌آيد. به عبارت ديگر، در مقابل هر ۱۰۰ نفر زن، ۱۰۲ نفر مرد وجود داشته است . این نسبت برای اطفال کمتر از یکساله ۱۰۳ و برای بزرگسالان ( ۶۵ ساله و بیشتر )  ۱۰۴ بوده ‌است . از کل جمعيت، ۲۲ درصد در گروه سني كمتر از ۱۵ ساله ، ۶۸ درصد در گروه سني ۱۵ تا ۶۴ ساله و ۱۰ درصد در گروه سني ۶۵ ساله و بيش‌تر قرار داشته‌اند . شهرستان خلخال دارای ۲۶۷۷۹ خانوار بوده که از این تعداد خانوار ۱۴۰۴۲  خانوار شهری و ۱۲۷۱۷ خانوار روستایی بوده‌اند.

سهم جمعیت شهرستان خلخال از جمعیت کل استان در سال ۱۳۹۵ برابر ۸/۶ درصد وسهم جمعیت شهری و روستایی این شهرستان از جمعیت شهری و روستایی کل استان به ترتیب برابر ۷/۲ درصد و ۱۱/۴ درصد بوده‌است.


تقسیمات کشوری[ویرایش]

Khalkhal Map.svg

شهرها: خلخال

شهرها: هشجین

شهرها: کلور

وسعت، شهرستان خلخال تا دوره قاجار فراتراز این نقشه بوده که در دوره قاجار طی حکم حکومتی منطقه طارم ازخلخال جدا و به شهرستان زنجان واگذار گردیده، در انقلاب سفید شاه و با قانون آخارباخار مرزهای خلخال از سمت شرق محدود تر شده تا جای که از نزدیکی‌های دهستان خرجگیل تالش به گردنه الماس و کرمان محدود شده و از سمت غرب بخش‌های تَرک و روستاهای اطراف به شهرستان سراب واگذار شده

پس از انقلاب اسلامی ایران بخش بزرگی از خلخال به اسم کاغذکنان به دلیل نبود یک پل بر روی رودخانه قزل اوزن از خلخال جدا و به شهرستان میانه واگذار شد

با این تغییرات در طول دو قرن اخیر مرزهای کنونی خلخال شکل گرفت

زبان و گویش[ویرایش]

زبان بیشتر مردم شهرستان خلخال ترکی آذربایجانی می‌باشد، که در بیشتر روستاها و بخش‌های اطراف شهر نیز رایج است، در زمان آشوری‌ها به آن هرهار (Harhar) می‌گفتند. برخی از نویسندگان نام خلخال را با نام شهر قدیم خلخال واقع در ناحیه اوتی در ماورای قفقاز که در منابع ارمنی میان قرن دوم و پنجم میلادی به عنوان اقامتگاه زمستانی شاهان ارمنستان و سپس آلبانی (آران) آمده‌است مرتبط می‌دانند، ناحیه اوتی بر ساحل راست رود کورا در حدود گنجه و شمکور کنونی واقع بوده‌است. محقق روس کیلاناوا نیز ایده ای مشابه دارد و خلخال را کلمه نیاترکی به معنی ییلاق و محل استراحت می‌داند. مرکز ناحیه‌ای که بعدها به نام خلخال معروف شد در سابق فیروز آباد بود و چون ویران شد خلخال به جای آن بر پا شد.

گروهی از مردم تات در بخش شاهرود خلخال زندگی می‌کنند، کلمه تات یک لغت ترکی است که در کتیبه اورخون به معنی غیر ترک آمده‌است و نیز در کتاب دیوان لغات الترک اثر محمود کاشغری به معنای غیر ترک و فارسی‌زبان و «کافر اویغوری» آمده‌است، زبان تاتی شباهت زیادی به زبان‌های تالشی و گیلکی دارد. همچنین گروهی از مردم کرمانجی نیز در برخی از روستاهای شهرستان خلخال زندگی می‌کنند.

امیل بئر در مورد زبان تاتی مردم شاهرود خلخال می‌گوید: «ناحیه دومی که در خلخال به واسطه روابط شخصی جلب نظر مرا نمود، شاهرود خلخال در جنوب شرقی آذربایجان بود. این زبان نیز که اهالی آن، آن را تات می‌خوانند از نظر علم زبان، فو‌قالعاده جالب توجه است. عده ای که این زبان را صحبت می‌کنند به درجات زیادتر از عده‌ای است که زبان هرزندی را صحبت می‌نمایند. این زبان در قراء دیگر، خلخال خارج از حدود شاهرود و در بعضی از قراء ناحیه زنجان نیز صحبت می‌شود. این زبان قوی‌ترین تحمل‌ها را در مقابل نفوذ زبان ترکی نشان داده‌ است و علت آن این است که روابط اهالی، این ناحیه بیشتر با اهالی نواحی کوه البرز (گیلان و طالش) است که زبان آرین را صحبت می‌کنند. لیکن به طوری که دیده می‌شود در این ناحیه نیز یک قریه بعد از دیگری در تحت نفوذ ترکی می‌رود. مثلاً اهالی خمیس که در پنجاه سال قبل زبان تاتی صحبت می‌کردند امروز به واسطه رابطه با هیروآباد که اهالی آن ترکی صحبت می‌کنند، عموماً ترکی حرف می‌زنند.»[۳]

زبان مردم شهر خلخال و عمده روستاهای این شهرستان ترکی آذربایجانی می‌باشد. با این‌حال زبان تاتی عمدتاً در بخش خورش رستم(روستای کجل)، بخش شاهرود و کردی کرمانجی در برخی روستاها نیز رواج دارد.زبان تاتی که در روستای کجل صحبت می شود به مراتب بیشترین مقاومت دربرابر زبان ترکی را داشته و از لحاظ واج شناسی اصیل ترین گویش زبان تاتی را دارا می باشد.

  • زبان ترکی آذربایجانی در خود شهر و اکثر روستاهای شهرستان خلخال در بخش مرکزی و سنجبد
  • زبان تاتی که یکی از زبان‌های منحصر به فرد و باستانی می‌باشد در بیشتر بخش شاهرود و قسمتی از بخش خورش رستم (روستاهای کجل ، دیز و کرنق ) خلخال رواج دارد.

از روستاهای تات‌زبان بخش شاهرود می‌توان به اسبو، اسکستان، درو، شال، دیز، لرد، کرین ، گیلوان ، طهارم دشت ، خانقاه گیلوان ، کهل ، دیلمده و گلوزان اشاره کرد.[۴][۵][۶] شهر کلور نیز از شهرهای تات‌زبان و مرکز بخش شاهرود است.[۷]

  • زبان کردی کرمانجی در بخش مرکزی در دهستان سنجبد شرقی و روستاهای اطراف تکلم می‌شود. نواحی که زبان کردی کرمانجی در آن رایج هستند به شرح زیر می‌باشد، مانند کالار، آقبلاغ کرد ، کلستان بالا و پایین ،مورستان ، لنبر ، مصطفالو ، بلوکانلو ، اوجغاز ، پیرانلو ، خداقلی قشلاق ، چلنبر ، نواشنق در دهستان سنجبد شرقی در شهرستان خلخال ؛ زاویه کرد و آقباش در شهرستان کوثر ؛ جعفرآباد در بخش خورش رستم از شهرستان خلخال و چملوگبین در بخش شاهرود از شهرستان خلخال می باشند .

هنرهای دستی[ویرایش]

از میان هنرهای دستی معروف این شهرستان می‌توان به تهیه شال، جاجیم‌های ابریشمی و پشمی، گلیم بافی، پلاس، لباس‌های پشمی و کرکی و بافت مسند اشاره نمود. متأسفانه بعد از متروک شدن نوغان داری (پرورش کرم ابریشم) بافت جاجیم‌های ابریشمی نیز متروک شد و حالا در هر کجا جاجیم‌های خلخال پیدا شود باید آن را جزو اشیای عتیقه محسوب نمود. شال پشمی خلخال که قسمت عمده آن در بخش شاهرود تهیه می‌شود از صادرات مهم خلخال بوده که آن هم فعلاً کاهش یافته‌است. بافت گلیم و مسند نیز در خلخال رواج دارد. در این منطقه گاه مسندهای بسیار نفیس دیده می‌شود که هنرمندان خلخالی آن را به صورت برجسته می‌بافند.

جاذبه‌های طبیعی[ویرایش]

  • روستاهای آلهاشمین (سفلی و علیا) همراه با جادهٔ چشم‌نواز، چمنزار وسیع و معروف، چشمه‌های بهشتی، باغات دیدنی و امامزادگان آلهاشمین
  • چشمه باش بولاقی در روستای وارث آباد، بهترین نوع اب معدنی در خلخال است.
  • چشمه قرخ بلاغ (بیوک گوز) در روستای کلی
  • رودخانه قزل اوزن نیز از کنار روستای نیمه ائیل جاریست.
  • رودخانه گوجلی (گوژلی) چای در روستای کلی
  • آب چشمه ای که سنگ کلیه و مثانه را دفع می‌کند در روستای کلی به سمت آلهاشم
  • طبیعت زیبا و بکر آلچا بلاغ در روستای کلی
  • چشمه آب سرد میرعادل (یا به زبان ساکنین محلی بیلدیر) که در روستای اندبیل واقع شده‌است.
  • گردنه‌های معروف الماس مجره در مسیر خلخال - اسالم
  • چشمه آب سرد ازناو که در روستای خوجین واقع شده‌است.
  • آبشار نره گر
  • مسیر قدیم خلخال از روستای مجره به گیلان - گیلان
  • طبیعت زیبای روستای مجره
  • غار باستانی معروف ازناو (ازنو مسجدی) روستای مجره
  • امتداد جاده اسالم به روستای مجره و شهر خلخال
  • از جمله ییلاق‌های معرف خلخال ییلاقی به نام سردول که در روستای وهرآورد قرار دارد و ییلاق تابستانی طایفه‌های گوناگون از ایل شاهسون از چندین دهات اطراف و حتی از تالش گیلان است.
  • طبیعت زیبای روستای کلی
  • فنا رود در روستای خوجین
  • حاجت بولاغی (ائلر باغی)
  • آبگرم روستای گرمخانه
  • آبشار قاراگوش قیه سی و گور گور در روستای کلی
    آبشار قارا قوش قیسی در روستای کلی
    آبشار قاراگوش قیه سی در روستای کلی
  • طبیعت زیبای روستای آل هاشم گیلوان
    یک سراسرنما از شهر خلخال.
  • دریاچه قارا گول در بالای کوهای روستای وارث آباد
  • قلعه باستانی یمن در شمال روستای خللر گیلوان

اقلیم و آب و هوا[ویرایش]

شهرستان خلخال یک منطقه کوهستانی است که ارتفاع آن از شرق به غرب و از شمال به جنوب کاهش می‌یابد رشته کوه‌های تالش در شرق آن از شمال به جنوب کشیده شده‌است که مانند سدی میان دریای مازندران و استان گیلان و آذربایجان قرار گرفته‌است به‌طوری‌که بر خلاف دامنه‌های شرق در دامنه‌های غربی آن در منطقه خلخال به جهت کاهش باران و خشکی هوا پوشش گیاهی انبوه و چشمگیری دیده نمی‌شود در این شهرستان رود مهم قزل‌اوزن و شاخه‌های آن مانند شاهرود آرپاچای و شنگ‌آباد به طرف جنوب جریان داشته و سرانجام به دریای مازندران می‌ریزد این منطقه از لحاظ آب وهوا دارای تابستان‌های معتدل و رمستان‌های سرد است به لحاظ موقعیت‌های جغرافیایی و شرایط کوهستانی این منطقه دارای جالبترین منابع آب‌های گرم معدنی است که مهم‌ترین آن‌ها آب گرم معدنی گیوی سویی در بخش سنجد در فاصله شهرهای گیوی و خلخال می‌باشد مقدار بارندگی سالانه ثبت شده در ایستگاه‌ها در سال ۱۳۷۹ حدود ۸ /۳۱۲ میلی‌متر بوده‌است که نسبت به سال پیش از آن در حدود ۱۰ درصد نشان می‌دهد. شهر خلخال دارای سه رود جاری به نام‌های نورعلی چایی، قز باخان و هرو چایی که از داخل شهر می‌گذرند می‌باشد.

صنایع و معادن[ویرایش]

مهم‌ترین صنایع شهرستان خلخال را صنایع دستی تشکیل می‌دهند. شهرستان خلخال یکی از مراکز مهم صنایع دستی استان اردبیل و نیز کل کشور محسوب می‌شود. انواع جاجیم، گلیم، اشیای منبت کاری شده و صنایع چوبی از عمده‌ترین صنایع دستی این شهرستان است. جاجیم بافی در اکثر روستاهای ایران به ویژه اغلب روستاهای آذربایجان مرسوم است و در هر منطقه دارای ویژگی‌های خاص می‌باشد در شهرستان خلخال جاجیم دارای ویژگی‌های خاص می‌باشد. در گذشته جاجیم مناسب‌ترین چیزی بود که مردم منطقه روی کرسی می‌انداختند که در این میان جاجیم چیچکلمه CHICHAKLAMEH با ترکیبی از رنگ‌های متنوع و نقوش لوزی داخل الوان راه راه آن در ده و شهر از همه مشهور بود با متروک شدن کرسی زغالی بافت و مصرف جاجیم در شهرها و حتی در شهرستان‌های دور و نزدیک نیز به فراموشی می‌رفت ولی روستاییان طبق عادت قدیمی مناسب‌ترین روانداز کرسی زمستانی را رها نساخته‌اند.

کشاورزی و دامداری[ویرایش]

شغل اصلی مردم این منطقه کشاورزی، دامداری و پرورش زنبور عسل است. به‌طورکلی خلخال از مناطق کشاورزی، باغ داری و دام پروری استان اردبیل است و محصولات عمده اش گندم، جو و حبوبات، برنج، گردو، سیب، گلابی، انگور و پنبه‌است. خلخال به لحاظ داشتن مراتع نسبتاً خوب از دامداری پیشرفته‌ای برخوردار است و انواع فراورده‌های شیری از قبیل: خامه، ماست، کره و پنیر و… هم چنین پشم، پوست و عسل از عمده‌ترین تولیدات دامی این منطقه به‌شمار می‌آیند.

پیوند به بیرون[ویرایش]

  1. پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران-آمار سال ۱۳۹۰
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ [۱]
  3. بررسی نسبت میان هویت زبانی و جاینام‌ها، نمونه موردی: کوه‌های خلخال−تحقیقات جغرافیایی» بهار 1396 شماره1−عطا الله عبدی−صفحهٔ ۹۸
  4. عبدلی علی، ادبیات تات و تالش، تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار، چاپ اول، ۱۳۸۰
  5. عبدلی علی، فرهنگ تطبیقی تالشی، تاتی، آذری، تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار، چاپ دوم، ۱۳۹۳
  6. عبدلی علی، تات‌های ایران و قفقاز، تهران: انتشارات مهدی رضایی، چاپ اول، ۱۳۸۹
  7. همان