آبیاری کوزه‌ای

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

آبیاری کوزه‌ای یا آبیاری تراوا، یکی از روشهای سنتی و قدیمی آبیاری زیر سطحی است که در آن از کوزه‌های سفالی برای آبیاری استفاده می‌شود. این روش که یکی از روشهای باستانی، کم مصرف و ارزان قیمت آبیاری شناخته می‌شود، از دیرباز در مناطق خشک و نیمه خشک ایران استفاده می‌شده است. از جمله جاهایی که این نوع آبیاری رواج داشته است، می‌توان به حاشیه کویر لوت و اطراف شهرهای یزد و اردکان اشاره کرد. ساده‌ترین مثال برای آبیاری کوزه‌ای، سبزه‌های سر سفره هفت سین نوروز هستند، که در کوزه‌های سفالی سبز شده باشند.[۱]

آبیاری کوزه‌ای

شیوه انجام[ویرایش]

در این روش از کوزه‌های متخلخلی از جنس گل رس استفاده می‌شود که بدون لعاب هستند. شیوهٔ کار چنین است که گودالی را در زمین و اطراف ریشه درخت می‌کنند و کوزه‌های گلی را داخل آن چال می‌کنند و اطرافشان را با خاک و کود پر می‌کنند، به گونه‌ای که سر کوزه بیرون خاک بماند. پس از آنکه کوزه را از آب پرکردند، آب به تدریج از طریق جداره سفالی کوزه تراوش می‌کند و به خاک وارد می‌شود. در این روش آب از کوزه با سرعتی به بیرون نشت می‌کند که تحت تأثیر جذب ریشه گیاه است.[۲]

ویژگی‌ها[ویرایش]

  • تنظیم خودکار آبدهی:

هنگام کارگذاشتن کوزه در خاک، سطح بیرونی کوزه بر اثر مکش خاک خشک اطرافش، به تدریج آب از خود تراوش می‌کند، پس از چند روز که خاک اطراف کوزه مرطوب شد، تراوش آب کوزه کمتر می‌شود و مجدداً با کاهش مقدار رطوبت خاک، میزان آب دهی کوزه بیشتر می‌شود. این قابلیت تنظیم خودکار آبدهی مانند سیستم‌های آبیاری پیشرفته‌ای عمل می‌کند که در آنها از مکش سنج[۳] و کنترلر استفاده می‌شود.[۱]

  • تصفیه:

آبی که درون کوزه ریخته می‌شود، توسط لایه‌های سفالی کوزه تصفیه فیزیکی می‌شود و در نتیجه می‌توان از آبهایی که از میزان شور نسبتاً بالایی برخوردار هستند نیز در کشاورزی استفاده کرد.[۴]

  • صرفه جویی:

در این روش به علت جلوگیری از تبخیر سطحی، با کمترین مقدار آب، بیشترین مقدار محصول تولید می‌شود.[۵]

منسوخ شدن و احیا[ویرایش]

استفاده از این روش از حدود ۵۰ سال پیش منسوخ شده است. دلیل آن نیاز به نیروهای انسانی زیاد برای کارگذاشتن کوزه‌ها در خاک و نیز احتمال شکستن و خرد شدن آنها حین عملیات شخم زنی توسط ماشین آلات کشاورزی بود. وارد شدن تکنولوژی حفر چاه‌های عمیق و پمپ‌های آب هم از دیگر دلایل آن بود.[۴] با توجه به کم‌آبی‌ها و نیاز به صرفه جویی در منابع آبی، هم اکنون سیستم‌های آبیاری جدیدی با اقتباس از آبیاری کوزه‌ای و با استفاده از لوله‌های سفالی اختراع شده‌اند که با مکانیزم تحت فشار یا اختلاف سطحی کار می‌کنند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ «شرح آبیاری کوزه‌ای». انحمن مهندسی کشاورزی آب، ۲۱ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۳ آوریل ۲۰۱۵. 
  2. بیژن مجد زاده - محمد باقر راهنما. «بررسی آبیاری کوزه‌ای درخت پسته به صورت خودکار با نیروی مکش خاک». نهمین سمینار سراسری آبیاری و کاهش تبخیر، ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۱۳ آوریل ۲۰۱۵. 
  3. Tensiometer
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ «آبیاری کوزه‌ای سنتی که زنده می‌ماند.». انجمن مهندسی کشاورزی-آب، ۲۱ اسفند ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در ۱۳ آوریل ۲۰۱۵. 
  5. «طرح آبیاری زیرزمینی با لوله‌های کوزه‌ای در مهران به اجرا درآمد». خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، ۲۵ خرداد ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۱۴ آوریل ۲۰۱۵. 

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]