انتخابات ریاست جمهوری ایران (۱۳۷۶)

انتخابات هفتمین دوره ریاست جمهوری ایران در ۲ خرداد ۱۳۷۶ برگزار شد. این انتخابات که به پیروزی غیرمنتظره محمد خاتمی انجامید آغازگر دورانی است که به اصلاحات معروف شده‌است.

برگزاری انتخابات

در روز دوم خرداد ۱۳۷۶ هفتمین دوره انتخابات ریاست جمهوری ایران برگزار شد. در این انتخابات چهار کاندیدا با وجود نظارت استصوابی شورای نگهبان تائید صلاحیت شدند و با هم به رقابت پرداختند:

• سید محمد خاتمی؛ وزیر پیشین فرهنگ وارشاد
• محمد محمدی ری‌شهری‌؛ وزیر پیشین اطلاعات و نماینده ولی فقیه و سرپرست حجاج
• رضا زواره‌ای؛ رئیس وقت سازمان ثبت اسناد و املاک کشور و عضو حقوقدان شورای نگهبان
• علی‌اکبر ناطق نوری؛ رئیس وقت مجلس شورای اسلامی و وزیر پیشین کشور

فردای روز انتخابات نتایج اولیه بر خلاف تصور همگان از پیروزی قاطع سید محمد خاتمی حکایت می‌کرد. نتایج نهایی ساعت ۱۴ شنبه سوم خرداد در حالی از سوی ستاد انتخابات وزارت‌‏‎ کشور‏‎ اعلام شد که علی اکبر ناطق نوری رقیب اصلی خاتمی ساعتی پیش از آن در پیامی پیروزی خاتمی را در انتخابات تبریک گفته بود. هر چند گفته میشود رهبر نظام با پیروزی ناطق نوری موافق بود اما نتایج انتخابات بر اساس رای مردم به شرح زیر اعلام شد:

• سید محمد خاتمی ۲۰۰۷۸۱۷۸ رأی (۶۹٪)
• علی‌اکبر ناطق نوری ۷۲۴۲۸۵۹ رأی
• رضا زواره‌ای ۷۷۱۴۶۰ رأی
• محمد محمدی ری‌شهری ۶۷۸۳۱ رأی

این نتایج از میان ۲۹ میلیون و ۷۶ هزار و هفتاد رأی بدست آمد. ستاد انتخابات وزارت‌‏‎ کشور همچنین اعلام کرد از مجموع ۶۷۸۳۱ رأی ماخوذه در ‏‎ نمایندگیهای ایران در خارج از کشور هم ‏‏‎ سید محمد خاتمی ۵۰۳۴۲ رأی را به خود اختصاص داد. تعداد آرای باطله هم ۲۴۰ هزار و ۹۶۶ رأی اعلام شد.

پس از روشن شدن پیروزی اصلاح طلبان، برخی گروههای تندرو در تلاش بودند تا بجای اعلام نتایج انتخابات، چهره‌های شاخص اصلاح طلب را دستگیر و وضعیت فوق العاده در کشور اعلام کنند. بهزاد نبوی نایب رییس مجلس ششم:

«

شب دوم خرداد زمانی که نتایج انتخابات معلوم ولی هنوز اعلام نشده بود، جماعتی از مخالفان اصلاحات پیشنهاد می‌کردند که همان شب حدود دو هزار نفر دستگیر شوند و نتایج آرا هم به گونه‌ای دیگر اعلام شود

»

پیامدهای داخلی

پیروزی خاتمی عملاً فصل جدیدی از تاریخ جمهوری اسلامی را رقم زد. فصل جدیدی که نشانه اصلی آن پویایی فضای سیاسی بود. و البته امید به تغییر و بهبود وضعیت کشور برای اکثریت ایرانیان نوجو. این دوره اصطلاحات سیاسی خاص خود را بر سر زبان‌ها انداخت. طیف طرفداران خاتمی یا همان جناح چپ به نام دوم خردادی‌ها یا اصلاح طلبان شناخته شدند. اصلاح طلبان معتقد به لزوم تغییرات اساسی در ادارهٔ امور کشور بودند. البته به ظاهر در چهارچوب قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.از جمله اهداف اصلاح طلبان کاهش اختیارات رهبری بود. و در مقابل جناح راست یا محافظه کاران قرار گرفتند. جناح راست اعتقادی به تغییرات اساسی نداشند و در کنار قانون اساسی، اطاعت صرف از رهبری را از اصول اصلی خود می‌دانستند. البته محافظه کاران جناح راست در اواخر دورهٔ خاتمی جای خود را به نسل جدیدی از نیروهای جوان تری دادند که به اصولگرایان معروف شدند.

با باز شدن نسبی فضای سیاسی، احزاب جدید با سرعتی شگفت آور تولد یافتند. اصلاح طلبان موفق به کسب اکثریت قابل توجهی در مجلس ششم (۱۳۷۸) شدند. فعالیت‌های مطبوعاتی هم شدت گرفت و رکود پیشین عرصهٔ مطبوعات به یک باره رنگ باخت. با توقیف هر روزنامه و تعطیلی آن، روزنامه‌ای جدیدی جای آن را می‌گرفت که جز در نام و جزئیات تفاوت چندانی با روزنامهٔ تعطیل شده نداشت. از این پدیده به عنوان روزنامه‌های زنجیره‌ای یاد می‌کنند. در کنار این‌ها فعالیت‌های دانشجویی هم از حیاتی دوباره بهره مند شد و دانشجویان باز هم به عنوان یک نیروی موثر به حساب آمدند.

در ۱۸ تیر ۱۳۷۸ یکی از این جنبش‌های دانشجویی در دانشگاه تهران با اعتراض به توقیف روزنامه سلام دست به تظاهرات زدند که بعد از چند ساعت این اعتراض کوچک دانشجویی جای حود را به شورشی داد که اساس نظام جمهوری اسلامی را هدف قرار داده بود.

اما هرچه زمان سپری شد، انتظارات فزونی گرفت و خطوط قرمز بیشتر به چشم آمد. اصلاح طلبان با تکیه به سه رکن اجرایی خود (مردم و نمایندگان آنها در مجلس، مطبوعات و دانشجویان و نخبگان) در فکر اهداف خود بودند و پیش می‌آمدند. طبیعتاً در چنین وضعیتی می‌توان عکس العمل طرف مقابل را انتظار داشت. و این چیزی بود که سران اصلاحات آمادگی لازم برای مقابله با آن را نداشتند. مشکلات و بحران‌ها، دامنگیر جنبش اصلاحات شد و حتی خاتمی را وادار به افشاگری نمود. وی اعلام کرد مراکزی در کشور به بحران سازی مشغولند و رئیس جمهور به طور متوسط در هر ۹ روز با یک بحران جدی دست به گریبان است.

قوه قضاییه همچنین به دستگیری اصلاح طلبان پیشرو و فعالان سیاسی دگراندیش پرداخت. آنها حتی نمایندگان مجلس را هم بی نصیب نگذاشتند و آنها را برخلاف قانون اساسی به محکمه بردند. در اصول هشتاد و چهار و هشتاد و ششم قانون اساسی نمایندگان حق اظهار نظر در همهٔ مسایل را دارا هستند و نمی‌توان آنها را به سبب آرایی که در مقام ایفای وظایف نمایندگی به زبان آورده‌اند تعقیب یا توقیف کرد.

• اصل هشتاد و چهار قانون اساسی:

هر نماینده در برابر تمام ملت مسئول است و حق دارد در همهٔ مسائل داخلی و خارجی کشور اظهارنظر نماید.

• اصل هشتاد و ششم قانون اساسی:

نمایندگان مجلس در مقام ایفای وظایف نمایندگی در اظهارنظر و رأی خود کاملاً آزادند و نمی‌توان آن‌ها را به سبب نظراتی که در مجلس اظهار کرده‌اند، یا آرائی که در مقام ایفای وظایف نمایندگی خود داده‌اند، تعقیب یا توقیف کرد.

پیامدهای خارجی

در آخرین سال دولت هاشمی رفسنجانی روابط ایران با اتحادیه اروپا در پی صدور حکم محکومیت مقامات بلندپایه ایران توسط دادگاهی در آلمان پیرامون ترور چند کرد ایران در رستوران میکونوس آلمان قطع شده و همه سفرای کشورهای اروپایی ایران را ترک کرده بودند. روابط ایران با ترکیه و امارات متحده عربی نیز تنش آمیز بود و در مرزهای شرقی ایران گروه طالبان در حال پیشروی به سمت مرزهای ایران و تصرف کامل افغانستان بود.آنگونه که بیل کلینتون در خاطرات خود ذکر کرده است، آمریکا تصمیم داشت پس از انتخابات ریاست جمهوری ( که پیروزی ناطق نوری در آن قطعی به نظر می‌رسید ) پایگاههای نظامی ایران را هدف حمله موشکی قرار دهد.

رویداد دوم خرداد و پیروزی اصلاح طلبان که سیاست تنش زدایی رادر عرصه بین‌المللی مطرح ساختند و مصاحبه‌های تاثیر گذار محمد خاتمی نقش مهمی در خارج کردن ایران از انزوای شدید بین‌المللی و رفع خطر حمله نظامی آمریکا داشت.اجلاس سران کنفرانس اسلامی در آغازین روزهای دولت خاتمی با استقبال رهبران کشورهای اسلامی برگزار شد و سخنان محمد خاتمی مبنی بر آنکه اگر فلسطینی‌ها اسرائیل را به رسمیت شناسند ما نیز مخالفتی نداریم بازتابهای فراوانی یافت. خاتمی در سالهای بعد بعنوان اولین رییس جمهور ایران پس از انقلاب، به کشورهای اروپایی همچون ایتالیا، فرانسه، اتریش و انگلیس سفر کرد.

در نهایت ناتوانی یا عدم تصمیم محمد خاتمی در اتخاذ سیاست خارجی مستقل از نظرات سید علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، مانع از بهبود روابط با آمریکا و حل مسایل فی مابین شد و پیگیری برنامه هسته‌ای مد نظر آیت‌الله خامنه‌ای و سیاست‌های وی در عراق و افغانستان باعث شد تا در روزهای آخر دولت خاتمی باز هم روابط خارجی ایران با چالش مواجه شود.

جستارهای وابسته

• انتخابات
• انتخابات زودهنگام
• قانون انتخابات
• هیئت مرکزی نظارت بر انتخابات
• انتخابات هفتمین مجلس شورای اسلامی
• همه‌پرسی

کتابشناسی

• «چرااصلاحات شکست خورد: نقدی بر عمکرد هشت ساله اصلاح طلبان درایران ۱۳۷۶-۱۳۸۵»، دکتر کاظم علمداری، خرداد ۱۳۸۷، انتشارات سایه، شابک:۲- ۳۷ - ۹۳۳۴۲۹ - ۱