اشغال ایران در جنگ جهانی اول

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از جبهه ایران)
پرش به: ناوبری، جستجو
اشغال ایران در جنگ جهانی اول
بخشی از جنگ جهانی اول
M 115 carte de la Perse front Caucase.JPG
نقشه‌ای از بخش غربی ایران و مرز با عثمانی
تاریخ بهمن ۱۲۹۳–۱۲۹۷ خ.
برابر اواخر ۱۹۱۴–بهار ۱۹۱۸ م.
مکان ایران
نقاط مرزی ایران و عثمانی، آذربایجان، گیلان، خوزستان، بوشهر، کرمانشاه، کردستان، قم، قزوین، اصفهان، کاشان، همدان، کرج، تهران
نتیجه اشغال ایران
پیروزی متحدین
قرارداد مودروس
طرفین درگیر
ایران ایران
گروه‌های مسلح:
فرماندهان و رهبران
امپراتوری روسیه باراتف[ث]
ایران در جنگ جهانی اول رسماً اعلام بی‌طرفی نمود اما نیروهای مسلح محلی و در مورادی نیروهای تحت امر دولت با نیروهای اشغالگر وارد درگیری مستقیم شدند.

اشغال ایران در جنگ جهانی اول یا نقض بی‌طرفی ایران در جنگ جهانی اول[۱][۲] اشاره به ورود نیروهای روسیه و بریتانیا (به همراه هند) از یک‌سو و نیروهای عثمانی از سوی دیگر به خاک ایران برای جنگ با یکدیگر دارد.

ورود نیروهای این کشورها به ایران در حالی اتفاق افتاد که ایران این اقدام را مورد اعتراض قرار داده و پیشتر در آغاز جنگ جهانی اول اعلام بی‌طرفی نموده‌بود.

پیش‌زمینه[ویرایش]

نوشتار اصلی: جنگ جهانی اول

جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴ و در شرایطی آغاز شد که احمدشاه قاجار در ایران حکومت می‌کرد. شاه ایران که به‌تازگی تاج‌گذاری کرده‌بود و ۱۸ ساله بود، قدرت کمی داشت.[۳] مجلس شورای ملی تعطیل بود و انتخابات مجلس سوم با مخالفت روسیه و بریتانیا به تعویق افتاده‌بود. پس از شروع جنگ، در ایران نظرات متفاوتی پیرامون موضع‌گیری که باید کشور اتخاذ کند وجود داشت.[۱] احمدشاه ۳ روز پس از آغاز جنگ یعنی در ۱۲ ذی‌حجه‌ ۱۳۳۲ ق./۱ نوامبر ۱۹۱۴ م. بی‌طرفی ایران را در این جنگ اعلان نمود و مستوفی‌الممالک که هوادار بی‌طرفی ایران در جنگ بود به نخست‌وزیری رسید.[۴]

۷ سال پیش از شروع جنگ یعنی در سال ۱۹۰۷، دولت‌های بریتانیا و روسیه تزاری طی قرارداد سن پترزبورگ بر سر تقسیم ایران به دو منطقه نفوذ و یک منطقه بی‌طرف به توافق رسیده بودند که در پی آن نیروهای خود را در خاک ایران مستقر کرده‌بودند.[۴]

نیروهای روس در قسمت‌های شمالی ایران حضور داشتند و نیروهای بریتانیا در جنوب کشور کنترل اوضاع را در اختیار داشتند. دولت مرکزی ایران عملاً تنها کنترل بخش‌هایی از مرکز ایران را تحت اختیار داشت.[۳]

نقشه ایران که در آن حوزه نفوذ روسیه (سبز)، نفوذ بریتانیا (قرمز) و منطقه بی‌طرف (زرد) مشخص شده‌است. این نقشه در کتاب اختناق ایران نوشته مورگان شوستر چاپ شده‌است.

ارتش ایران در زمان آغاز جنگ جهانی اول فاقد نیروی هوایی و نیروی دریایی بود و شمار تخمینی نیروهای زمینی ایران چیزی حدود ۷٬۰۰۰ نفر بود.[۴] علاوه بر این، نیروهای ایران ملی و تماماً تحت امر دولت نبودند. بریگاد قزاق توسط روس‌ها تشکیل شده‌بود، ژاندارمری فرماندهان سوئدی داشت، عشایر ایران که مسلح بودند از دولت دستور نمی‌گرفتند و نیروهای شهربانی کم‌تعداد و کم‌تجهیزات بودند.[۵]

در حالی که نیروهای روس در خاک ایران حدود ۱۰٬۰۰۰ نفر بود که نیمی از آن‌ها در شهرهای تبریز، ارومیه و اردبیل مستقر بودند. بدین ترتیب ایران در این زمان هم از لحاظ سیاسی در وضعیت نامناسبی بود و هم توان نظامی دفاع از خاک خود در برابر نیروهای خارجی را نداشت.[۴]

اشغال[ویرایش]

«روس‌ها در اصفهان»، تصویری چاپ‌شده در هفته‌نامه فرانسوی لو پتی ژورنال به تاریخ ۲۳ آوریل ۱۹۱۶

آذربایجان[ویرایش]

جنوب[ویرایش]

نوشتار‌های اصلی: اشغال بوشهر و نبرد جهاد

خروج نیروهای خارجی از ایران[ویرایش]

یا وقوع انقلاب ۱۹۱۷ در روسیه و تشکیل شوروی، از بیشترین حد پیشروی خود در ایران در فوريه ۱۹۱۷ دچار آشفتگی شد و نیروهایش تا ماه اکتبر به پراکندگی کشیده‌شدند. روسیه با امضای عهدنامه برست-لیتوفسک با آلمان (مارس ۱۹۱۸) متعهد شد نیروهایش را از ایران خارج کند و تا پایان بهار ۱۹۱۸ ایران را ترک کرد. بریتانیا نیروهایش را تا ۳ سال بعد و کودتای ۳ اسفند ۱۲۹۹ (۱۹۲۱) در ایران نگهداشت.[۳]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

آ.^ حسین رئوف‌بیک (به ترکی آذربایجانی: Hüseyin Rauf Baig) با درجه ژنرالی، فرمانده نیروهای عثمانی در کرمانشاه بود که در نزدیکی کرند با نیروهای تحت امر وزارت داخله نیز درگیر شدند.[۵]
ب.^ احسان پاشا (به ترکی آذربایجانی: Ehsan Paşa) فرمانده نیروهای عثمانی در همدان بود.[۶]
پ.^ فن‌درگلتز (به آلمانی: von der Goltz) با درجه فیلد مارشال[۴] یا ژنرالی، فرمانده ارتش ششم عثمانی بود که مسئولیت داشت ایران را از نیروهای روس و بریتانیایی پاک کند.[۱]
ت.^ بوپ (به آلمانی: Bopp) با درجه سرهنگی، فرمانده میسیون نظامی ایران و آلمان و منصوب فن‌درگلتز[۱]
ث.^ باراتف فرمانده نیروهای روس در حمله به ایران بود که از بندر انزلی تا اصفهان تاختند.[۶]
ج.^ تامسون (به انگلیسی: Thomson) با درجه ژنرالی، فرمانده نیروهای مستقر در شمال ایران (نورپرفورس) بود.[۴]
چ.^ ملیسون (به انگلیسی: Malleson) با درجه ژنرالی، فرمانده نیروهای مستقر در شرق ایران (حلقه شرقی) بود.[۴]
ح.^ دنسترویل (به انگلیسی: Dunsterville) با درجه ژنرالی، فرمانده نیروهای مستقر در غرب ایران بود.[۴]
خ.^ پرسی سایکس (به انگلیسی: Percy Sykes) با درجه ژنرالی، فرمانده نیروهای مستقر در جنوب ایران (پلیس جنوب) بود.[۴]
د.^ ای. پی. تره‌ور (به انگلیسی: A. P. Trevor) با درجه سرگردی، فرمانده حکومت نظامی بوشهر از طرف بریتانیا بود.[۲]

یادکرد منابع[ویرایش]

منابع[ویرایش]