وشق

وَشَق
وَشَق
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو:	جانوران
شاخه:	طنابداران
رده:	پستانداران
راسته:	گوشتخواران
زیرراسته:	گربه‌سانان
تیره:	گربه‌ایان
زیرخانواده:	گربه‌ایان کوچک
سرده:	وَشَق‌ها کِر، ۱۷۹۲
گونه‌ها
وشق اوراسیایی وشق کانادایی وشق ایبری گربه دم‌کوتاه
زیستگاه وشق.

وَشَق^∗ که در برخی نوشته‌های نوین، سیاه‌گوش هم نامیده می‌شود، جانوری است گربه‌سان با جثه‌ای نیمه‌بزرگ. زیستگاه وشق، جنگل‌های کوهستانی با تراکم بالای بته و درختچه و علف است.

وَشَق جزو زیرخانواده گربه‌ایان کوچک^∗ و از جنس وشقها^∗ به‌شمار می‌آید. این جانور امروزه در زبان فارسی، اغلب، به نادرست، سیاه‌گوش نامیده می‌شود هرچند آن را نباید با گربه‌سان دیگری به همین نام اشتباه گرفت. در متون کلاسک ادبیات فارسی نظیر آثار سعدی، منظور از «سیاه‌گوش» همواره همان سیاه‌گوش راستین است نه وشق. در گذشته در طبقه‌بندی‌های علمی جانورشناختی نیز این دو جانور را در یک سرده قرار می‌دادند.

نام

این حیوان در متن‌های کلاسیک فارسی وشق نامیده می‌شده که احتمالاً واژه‌ای در اصل ترکی است و در زبان عربی هم نام امروزین این حیوان است. در منابع جدید فارسی بیشتر به آن سیاه‌گوش می‌گویند که نام گربه‌سان دیگری (با نام علمی Caracal caracal) است. به نوشته هوشنگ اعلم در مقاله «سیاه‌گوش» در دانشنامه ایرانیکا شباهت جانورشناختی و داشتن طره موی سیاه‌رنگ بر روی گوش می‌تواند توجیه‌گر نام سیاه‌گوش (وشق - Lynx) باشد که برخی نویسندگان مدرن به اشتباه برای این حیوان در نظر گرفته‌اند. وشق در مقام مقایسه با سیاه‌گوش اندازه‌ای بزرگتر و بدنی تنومندتر و پُرتر دارد و برخلاف سیاه‌گوش که در مناطق گرمسیری و بیابانی زندگی می‌کند، باشنده مناطق سردسیر کوهستانی و جنگلی است.

به نوشته لغت‌نامه دهخدا در تنکابن به این حیوان پلنگمول هم گفته می‌شود.

شکل ظاهری

وَشَقها دمی کوتاه دارند و معمولاً بر روی نوک گوششان کاکُلچه‌ای سیاه‌رنگ از مو روئیده است که علت نامگذاری آن‌ها هم به‌خاطر همین کاکل است. در زیر گردن وَشَقها یالی پشمی می‌روید که نواره‌های سیاه‌رنگی دارد و در کل ظاهری شبیه به پاپیون دارد.

وَشَقها پنجه‌های بزرگی دارند که بالشتکی برای راه رفتن بر روی برف زیر پنجه‌ها را پوشانده. صورت ایشان هم پوشیده از موهای بلند است. رنگ بدنشان از قهوه‌ای روشن تا خاکستری متغیر است و گاه خال‌های قهوه‌ای تیره روی بدنشان دیده می‌شود به‌ویژه بر روی دست‌ها و پاها.

گونه‌ها

در سردهٔ وَشَقها چهار گونه وجود دارد:

• وشق اوراسیایی (Lynx lynx): بزرگترین نوع وشق که در اروپا، قفقاز، ترکیه، ایران، آسیای میانه و ترکستان جنوبی و بیش از همه سیبری زندگی می‌کند.
• وشق کانادایی (Lynx canadensis): بومی کانادا
• وشق ایبری (Lynx pardinus): نادرترین نوع وشق که به شدت در معرض خطر انقراض قرار دارد و بومی شبه‌جزیره ایبری در جنوب غربی اروپا (اسپانیا و پرتغال) است.
• گربه دم‌کوتاه (Lynx rufus): بومی آمریکای شمالی

پیشینه کاربرد و اهمیت وشق در ایران و منطقه

از آنجا که وشق پوستی با مویی پرپشت دارد، از پوست آن پوستین می ساخته‌اند. پوستین درست شده از وشق آنچنان نامدار بوده است که گاه از خود واژه وشق به تنهایی برای اشاره به پوستین بهره برده می شده است؛ برای نمونه بدین بیت شعر مولوی می‌توان اشاره کرد: «تا گریزی از وشق هم از حریر       زو پناه آری بسوی زمهریر». معروف بوده که بر تن کردن این پوستین، پیشگیرنده عارضه بواسیر است. در کتاب نامور طب سنتی، تحفهٔ حکیم مؤمن، پوشیدن پوستین وشق، «معین باه (= نیروی جنسی و شهوانی) و مقوی کمر» دانسته شده و همچنین موی سوختهٔ این جانور، بهر زخمهای مزمن، سودمند معرفی گشته است. همچون دیگر جانوران با خز مرغوب، مانند روباه و سمور و...، نیفه وشق هم محبوب بوده است. نیفه، پوست و پوستین ساخته شده از پوشش تن جانور در زیر شکم و حوالی ناف است که از دیگر جاها نرمتر و لطیفتر است.

نگارخانه

• 

  وَشَق سیبری

• 

  وَشَق اورآسیا

• 

  وَشَق کانادایی

• 

  تولهٔ وَشَق

پانویس

• ^ Felinae
• ^ Lynx
• ^ بر وزن «وزغ»

پیوند به بیرون

• درباره سیاه‌گوش ایبری، روزنامه شرق (به فارسی)
• نجات "سیاهگوش ایبریایی" از انقراض، بی‌بی‌سی پارسی

منابع

• مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا، «Lynx»، ویکی‌پدیای انگلیسی، دانشنامهٔ آزاد (بازیابی در ۲۳ مارس ۲۰۰۷).

در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ وشق موجود است.

اطلاعات مرتبط در ویکی‌گونه: Lynx