شکم‌پایان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
شکم‌پایان
محدوده زمانی: کامبرین پسین - امروزه
شکم‌پای دریایی Cypraea chinensis
طبقه‌بندی علمی
فرمانرو: جانوران
شاخه: نرم‌تنان
رده: شکم‌پایان
کوویه، ۱۷۹۷
زیرگونه‌ها

آغازشکم‌پایان
راست‌شکم‌پایان

شکم‌پایان (Gastropoda) یکی از رده‌های جانوری از شاخه نرم‌تنان هستند. رده شکم‌پایان پس از حشرات از نظر تنوع بزرگ‌ترین رده جانوری است. حلزون‌ها، لیسه‌ها، حلزون‌های زمین، انواع صدف‌های دریایی، و خاره‌چسب‌ها از جانوران شناخته‌شده‌تر در رده شکم‌پایان هستند. این جنس‌های نام‌برده هر یک هزاران گونه خاک‌زی و آب‌زی دارند.

تاریخ سنگواره‌ای شکم‌پایان به کامبرین پسین می‌رسد. در رده شکم‌پایان ۶۱۱ خانواده وجود دارد که ۲۰۲ خانواده منقرض شده و تنها از طریق بازمانده‌های سنگواره‌ها شناخته شده‌اند.[۱] امروزه بین ۶۰ هزار تا ۸۰ هزار گونه حلزون و لیسه زنده شناسایی شده‌اند.[۲] کالبدشناسی، رفتار، تغذیه، و تولید مثل شکم‌پایان از گروه تا گروه تفاوت‌های زیادی دارد و عمومیت دادند برخی ویژگی‌ها به همه آن‌ها مقداری دشوار است.

جانوران شکم‌پا به طور کلی در زیر تن خود دارای ماهیچه‌های دراز و نیرومندی هستند که به کمک آن‌ها به آرامی جابجا می‌شوند. صدف شکم‌پایان مانند دیگر نرم‌تنان دارای یک پوشش نازک پروتئینی و آلی در بیرون است که در زیر آن لایه ستبری از کربنات کلسیم در شبکه‌ای نازک از پروتئین‌ها جا دارد.

بر پایه چگونگی چرخش پوسته شکم‌پایان به چپ یا راست، آن‌ها را می‌توان شناسایی و جدا نمود. به هر گونه بیشتر پوسته‌ها به سوی راست چرخش دارند. شکم‌پایان تنها نرم‌تنانی هستند که می‌توانند تن خود را درون پوسته ۱۸۰ درجه بچرخانند.

کالبدشناسی[ویرایش]

از ویژگی‌های مهم کالبدشناسی حلزون‌ها فرایندی به نام تابیدگی torsion است که در زمان رشد آن‌ها روی می‌دهد. در این فرایند توده امعا و احشا آن‌ها به هنگام رشد، ۱۸۰ درجه به یک طرف می‌چرخد به طوری که مقعد جانور کمابیش در بالای سر آن‌ها قرار می‌گیرد. این فرایند با روند پیچ‌خوردگی صدف حلزون تفاوت دارد و این دو پدیده‌هایی جداگانه هستند. تابیدگی در همه شکم‌پایان دیده می‌شود اما شکم‌پایان پشت‌آب‌شش opisthobranch در درجات مختلف مقداری واتابیدگی ثانویه از خود نشان می‌دهند.[۳][۴] باور بر این است که علت وجود تابیدگی در بدن حلزون ایجاد توانایی برای به درون کشیده شدن بهتر بدن در صدف به هنگام احساس خطر است.

شکم‌پایان سرهایی مشخص دارند که بر روی آن‌ها دو یا چهار شاخک حسی و چشم قرار دارد. شکم آن‌ها به عنوان پا استفاده می‌شود و به همین خاطر شکم‌پا نام دارند. جلویی‌ترین بخش پای آن‌ها پیش‌پا propodium نام دارد و کارکرد آن پس زدن رسوبات به هنگام خزیدن جانور بر روی زمین است. به صدف لاروی شکم‌پا پیشین‌صدف protoconch گفته می‌شود.

شکم‌پایان تک‌پایه monoecious یا دوپایه dioecious هستند و بازآوری جنسی دارند. دستگاه گوارش آن‌ها از دهان آغاز و بعد از چینه‌دان، معده، روده با مجرای دفعی پایان می‌یابد. آن‌ها همچنین دارای غده‌های بزاقی و گوارشی ویژه‌ای هستد که برخی آنزیم‌های گوارشی در آن‌ها ساخته می‌شوند.

جانوران این رده در صورت داشتن پوسته، پوسته‌ای معمولاً پیچ‌خورده دارند. در اثر پیچ‌خوردگی، بدن آن‌ها تقارن خود را از دست داده‌است. بعضی تک‌جنسی یا هرمافرودیت هستند.[۵]

منابع[ویرایش]

  • بیولوژی و بیوشیمی خاک: دکتر علی‌اکبر صفری سنجانی. دانشگاه بوعلی سینا

Wikipedia contributors, "Gastropoda," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Gastropoda&oldid=216698779

  1. Bouchet P. & Rocroi J.-P. (Ed.); Frýda J., Hausdorf B., Ponder W., Valdes A. & Warén A. 2005. Classification and nomenclator of gastropod families. Malacologia: International Journal of Malacology, 47(1-2). ConchBooks: Hackenheim, Germany. ISBN 3-925919-72-4. 397 pp. vliz.be
  2. Britannica online: abundance of the Gastropoda
  3. Kay, A.; Wells, F. E.; Poder, W. F. (1998). "Class Gastropoda". In Beesley, P. L.; Ross, G. J. B.; Wells, A.. Mollusca: The Southern Synthesis. Fauna of Australia. CSIRO Publishing. pp. 565–604. ISBN 0-643-05756-0. 
  4. Brusca, R. C.; Brusca, G. J. (2003). "Phylum Mollusca". Invertebrates. Sinauer Associates, Inc.. pp. 701–769. ISBN 0-87893-097-3. 
  5. رده بندی نرم تنان در سطح زیر رده: کافی‌نت آریا، بازبینی: ۳۰ ژوئیه ۲۰۰۸.