نی‌ریز

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
نی‌ریز(نیزه ریز)
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان فارس
شهرستان نی‌ریز
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی نیزه ریز، نای‌ذی
مردم
جمعیت ۵۰،۲۹۱ تن در سال ۱۳۹۰ [۱]
تراکم جمعیت 15.80 نفر بر کیلومتر مربع
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱۷۹۵ متر
اطلاعات شهری
شهردار آقای ملاحسینی
ره‌آورد حلوای کنجد، حاجی بادام، کماچ،
شیرینی زنجبیلی، لوز بادام،
رب انار، شیره انگور، انجیر
وبگاه www.facebook.com/groups/neyriz
قَدَموتون رو سَرُ چِشِ ما.

نی‌ریز یکی از شهرهای استان فارس در ایران است. این شهر، مرکز شهرستان نی‌ریز است. جمعیت این شهر بر اساس سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۴۵٬۱۸۰ نفر بوده‌است [۲]. نی‌ریز در جنوب دریاچه بختگان و ارسنجان و در مغرب سیرجان در استان کرمان و در مشرق استهبان و جنوب غربی شهرستان خاتم در استان یزد و در شمال داراب،حاجی آباد استان هرمزگان واقع است. [۳].

محتویات

پیشینه تاریخی نی ریز[ویرایش]

تعیین تاریخ دقیق پیدایش این سرزمین و ارائه تصویر درست و روشن از آن در دوره‌های مختلف تاریخی، مشکل و در مواردی غیر ممکن است.. برخی آن را به دورهٔ اساطیری کیانیان و دورهٔ مادها نسبت می‌دهند که منبع و ماخذی قابل اعتماد در این زمینه وجود ندارد. بر اساس دانسته‌ها و اطلاعات موجود می‌توان به احتمال گفت که پیشینه تاریخی نی ریز به دورهٔ هخامنشیان بر می‌گرددو به دنبال کاوشهای باستان‌شناسی که در اوایل سدهٔ بیستم در تخت جمشید انحام گرفت، الواحی گلی مربوط به دورهٔ هخامنشیان به دست آمد که در آنها (حدود ۱۵ لوحه) به نامهایی چون نَرِزُّش، نَرِزیش و... بر می‌خوریم که به عقیدهٔ باستان شناسان به نی ریز بر می‌گردد.[۴][۵] منطقه‌ای را که در حال حاضر به نیریز معروف است در دوران داریوش کبیر از شهرهای آباد و پر جمعیت فارس بوده و استناد لوحه سنگی که بر اثر کاوشهای علمی از تخت جمشید بدست آمده، کتیبه مزبور هم که به خط میخی نقر شده در زمان هخامنشیان (داریـوش بـزرگ) نای ذی (کارگاه اسلحه سازی) نامیده می‌شد، چه در آن دوره بیش از ۷۰۰ کارگاه نیزه و شمشیر و زره سازی در آن وجود داشته و در واقع اسلحه خانه داریوش کبیر بوده‌است.... یکی از گمان‌هایی که در مورد اسم نی ریز می‌برند نام نیزه ریز می‌باشد که به خاطر نیزه سازی در دوره هخامنشی می‌باشد. شهر نیریز از زمان هخامنشیان تابحال سه بار دستخوش تهاجم سیل و عوامل طبیعی قرار گرفته و برای مرتبه چهارم در محل فعلی بنا شده‌است. نیریز در زمان سلطنت پیشدادیان مرکز فولاد سازی بوده‌است. ساختن وسایل فولاد سازی و ادوات جنگی برای سپاهیان خشایارشاه در این شهر ساخته می‌شد. که زره و کلاه خود و تیشه بخاری فولادی در بعضی خانه‌ها مشاهده شده‌است. اخیراً ضمن حفاریهایی که در تخت جمشید بعمل آمده مهر گلی دیده شده به نام پیروس استاد کارگاه محل ساختن این ادوات و وسایل فولادی در محلی که فعلاً به نام شادخانه موسوم است که علامت کارخانه‌ها در بعضی از خانه‌های این محله مشاهده گردیده‌است. [۳].

دوره پیش از اسلام[ویرایش]

بر اساس دانسته‌ها و اطلاعات موجود می‌توان به احتمال گفت که پیشینه تاریخی این شهر به دوره هخامنشیان بر می‌گردد. بدنبال کاوشهای باستان‌شناسی که در اوایل سده ۲۰ در تخت جمشید انجام گرفت الواح گلی مربوط به دوره هخامنشیان بدست آمد، این الواح به خط میخی عیلامی که مربوط به امور اداری، جیره غذایی، پرداخت دستمزد کارگران و زره سازان است و در فاصله سالهای ۱۹۳۳ تا ۱۹۳۴ میلادی هیئت اکتشافی مؤسسه شرق‌شناسی به سرپرستی هرتس فلد آنها را کشف کرد، تعدادی از این الواح متعلق به سالهای ۱۳ تا ۲۸ شاهنشاهی داریوش اول بوده‌است. [۳].

دوره اسلامی تا سده چهارم هجری قمری[ویرایش]

دانسته‌های ما در مورد نیریز و توابع آن منحصر به گزارشهایی است که جغرافی نویسان مسلمان بدست داده‌اند. این منابع عبارتند از: مختصر البلدان ابن فقیه، المسالک و الممالک ابن خردادبه، الخراج و صنعه الکتابه قدامه، مسالک الممالک اصطخری، صوره الارض ابن حوقل، حدود العالم من المشرق الی المغرب، اشکال العالم جیهانی، احسن التقاسی فی معرفه الاقالیم مقدسی و فارسنامه ابن بلخی.

ابن خردادبه، قدامه، اصطخری و جیهانی، سرزمین فارس را به ۵ ولایت تقسیم کرده‌اند: اصطخر، شاپور، اردشیر خره، دارابگرد و ارجان که نیریز جزء ولایت دارابگرد است. ابن رسته، هفت ولایت و مقدسی آن را ۶ ولایت و ۳ ناحیه دانسته‌است. او شیراز را به ولایات ۵ گانه اضافه کرده و رودان، نیریز و خسو را ۳ ناحیه برشمرده‌است. [۳].

نیریز از سده پنجم تا زمان صفویه[ویرایش]

مهمترین منابع این دوره که در آنها از نیریز یاد شده عبارتند از: فارسنامه ابن بلخی، الانساب سمعانی، معجم البلدان یاقوت، اللباب فی تهذیب الانساب ابن اثیر، نزهه القلوب حمدالله مستوفی، مجمع الانساب شبانکاره‌ای، که از آن میان، منبع اخیر بخش مهمی از تاریخ نیریز را در دوره شبانکاره (سده‌های ۵ الی ۸ ه. ق) روشن می‌سازد. [۳].

دورهٔ صفویه[ویرایش]

نخستین منبعی که در این دوره اطلاعاتی بدست داده، خلاصه التواریخ قاضی احمد بن شرف الدین حسین حسینی قمی است. به گفته وی در آن دوره (سال ۹۵۵ ه. ق) چرنداب سلطان شاملو، حاکم نیریز ایج و فسا بود.

در سده یازدهم ه. ق، در نیریز بیمارستان و مدرسه طبی و نیز مدرسه علوم دینی به نام مدرسه غیاثیه وجود داشته‌است. هربرت که در سال ۱۰۳۸ ه. ق یعنی در آخرین سال حکومت شاه عباس صفوی از نیریز می‌گذشت، از وجود بیمارستان و مدرسه طبی خبر داده‌است. مدرسه غیاثیه نیز با توجه به وقف نامه آن که در سال ۱۰۹۳ ه. ق نوشته شده در همین سده بنا شده‌است. [۳].

از جمله وقایع این دوره، غارت شدن نی‌ریز به دست سپاهیان اشرف افغان بود که به دنبال فرار سید احمدخان مرعشى - نوه‌ی شاه سلیمان دوم صفوی - به نی‌ریز رخ داد.[۶]

دورهٔ زندیه[ویرایش]

در اواخر دوره کریم خان زند، میر حسام الدین عرب از طایفه شیبانی ایل عرب فارس بر نیریز حکومت می‌کرد. بعد از آنکه آقا محمد خان قاجار در غیاب لطفعلی خان زند با کمک حاجی ابراهیم شیرازی کلانتر شیراز (در سال ۱۲۰۶) شیراز را به تصرف خود درآورد، لطفعلی خان زند به جنگ و گریز با نیروهای آقا محمد خان پرداخت. وی در همان سال بسیاری از شهرهای فارس از جمله ابرقو، بوانات، اصطهبانات و... را تحت تسلط خود درآورد. اما اهالی نیریز در مخالفت با او درآمدند که پس از نبردی آنجا را فتح کردند. وی تا حدود ۱۲۰۸ ه. ق در مناطق بین کرمان، یزد و فارس به مبارزه با سپاهان آقا محمد خان پرداخت و سرانجام در ۱۲۰۹ ه. ق در بم گرفتار شد و بدستور آقا محمد خان قاجار به قتل رسید. [۳].

دورهٔ قاجاریه[ویرایش]

در این دوره بعد از میرحسام الدین عرب، فرزندش محمد حسین خان نیریزی حاکم نیریز شد. وی چنانکه مؤلف فارسنامه ناصری می‌گوید: سالها به احترام گذرانید و به حسن سلوک معروف گردید. محمد حسین خان در طول حکومتش با بزرگان علم و هنر معاشرت داشت و خدماتی نیز انجام داد.

ملا عبدالجواد نیریزی خوشنویس توانای نیریز در سده ۱۳ ه. ق از جمله مصاحبان محمد حسین خان بود و قرآنی نیز برای او در سال ۱۲۳۲ ه. ق کتابت کرد که نسخه‌ای از آن در کتابخانه مدرسه عالی سپهسالار (مدرسه عالی مطهری) موجود است. [۳].

از وقایع مهم این دوره، ورود سید یحیی دارابی - از رهبران بابی‌گری - به نی‌ریز بود که طرفدارانی هم پیدا کرد. سید یحیی به محض ورود به نی‌ریز در قلعه‌ی خواجه اقامت گزید و به تدارک نظامی پرداخت. وی و طرفدارانش به درگیری با نیروهای دولتی پرداختند و اگرچه در آغاز به پیروزی‌هایی هم دست یافتند اما با اعزام قشون حکومت مرکزی به نی‌ریز، سرانجام شکست خوردند که به کشته شدن سید یحیی و تعداد زیادی از طرفدارانش انجامید.[۶]

وجه تسمیه[ویرایش]

بعضی گفته‌اند به علت وجود معادن آهن و صنعت اسلحه سازی در قبل از میلاد واژه نی ریز به معنای نیزه ریزنده‌است. روایت دیگر به معنی نی ریزنده به علت وجود نی زارها در اطراف دریاچهٔ بختگان می‌باشد[۴].

عقیده‌ی دیگری درباره‌ی نام "نی ریز" وجود دارد که آن را مرکب از "نی" به معنای "شهر" و "ریز" به معنای "رود" ویا به طور کلی "آب" می‌شمارد. واژه‌ی "نی" و صورت تغییریافته‌ی آن "نِه" - به معنای شهر - را می‌توان در نام شهرهای نیشابور، نهبندان، نهاوند یافت. واژه‌ی "ریز" و صورت تغییریافته‌ی آن "لیس" -به معنی آب - را هم در نام شهرهای تبریز، مهریز، تفلیس، بدلیس می‌توان سراغ کرد. با این تحلیل ریشه‌شناختی، نام نی‌ریز به معنای شهرِ رود، یا شهر دریاچه خواهد بود که با توجه به نزدیکی نیریز به دریاچه‌ی نیریز، دور از ذهن نمی‌باشد. [۶].

آب و هوای نیریز[ویرایش]

نیریز در میانه جنوب و مشرق شیراز هوایی معتدل دارد اما نسبت به شهرهای همجوار سیرجان و استهبان هوای نسبتاً گرم تری دارد.درازی آن از خیرآباد تا حاجی آباد ۲۲ فرسخ، پهنای آن از سرگذار تا قریه بشنه ۱۸ فرسخ، محدود است. از جانب مشرق و شمال به بلوک سیرجان و کرمان و بلوک شهربابک کرمان و بوانات، از طرف مغرب به بلوک استهبانات و بلوک آباده طشک، و از سمت جنوب به بلوک داراب و نواحی سبعه. و هر گونه شکاری در فارس باشد جز مرغ دراج و مرغ کبک انجیر در این بلوک یافت می‌شود. بعلاوه گورخر و آهو در صحرای نیریز فراوان است.[۳].

صنایع جدیدومعادن نی ریز[ویرایش]

معادن سنگ چینی و همچنین کارخانه های متعدد سنگ بری،چاقو سازی،کارخانه فولاد همزمان با آغاز ساخت یکی از بزرگترین کارخانه‌های فولاد در شهر بافت عملیات مطالعاتی ساخت راه اهن سیرجان بافت کرمان آغاز شده و همچنین با وصل راه آهن سیرجان به مسیر نیریز استهبان شیراز کازرون برازجان بندر گناوه بندر دیلم هندیجان بندر ماهشر شادگان آبادان که در یک راستا قرار گرفته و بیشتر شهر های یاد شده صنایع مربوط به فولاد در آنها وجود دارد و همچنین نبود خطی که جنوب شرق را بوسیله خطوط راه آهن به جنوب غرب وصل کند توجیه میکند.

تفرجگاههای نی ریز[ویرایش]

دریاچه بختگان، دریاچه طشک و سواحل اطراف آن[ویرایش]

دریاچه بختگان بزرگترین دریاچه فارس در شمال استهبان و غرب نیریز، که با عنوانِ «دریاچه نیریز»، «دریاچه پیچگان»، و «دریاچه بجکان» نیز از آن یاد شده است.[۶]

امروزه به علت خشکسالیهای متوالی خشک شده است[۷].

کوهستان و درهٔ پلنگان[ویرایش]

در شرق شهرستان نی ریز واقع شده و دارای رودخانهٔ فصلی می‌باشد[۷].

باغ بیشه[ویرایش]

در قسمت جنوب دره، باغ بیشه و چشمه‌ای با آب زلال و گوارا و جود دارد. درختان انجیر و بادام کوهی سراسر کوههای این منطقه را پوشانده و در بهار پوشش گیاهی از گلهای شقایق به چشم می‌خورد[۷].

چشمهٔ برنجزار[ویرایش]

چشمهٔ برنجزار از درهٔ پلنگان سرازیر می‌شودودر اخر به استخر ژاندارمری می ریزد که حال به وسیله شرداری مسیر را درون لوله های پلی اتیلن طی میکند و دیگر اثری از طبیعت چشم نوازش نیست[۷].

بید بخون[ویرایش]

بید بخون در جنوب نیریز و حدود ۵ کیلومتری نی ریز واقع شده‌است. شهرت این مکان به دلیل وجود سه درخت چنار قدیمی و چشمهٔ یاقوتی می‌باشد. در اطراف این مکان نیز درختان انجیر، ارژن، بادام و بادام کوهی به چشم می‌خورد[۷]. علت این نام گذاری وزش بادها به سمت درختان بوده که در اصطلاح به آن بید بخوان گفته می‌شود که به زبان محلی بید بخون معروف است

آسیاب شادابخش[ویرایش]

از قدیمی‌ترین آسیاب‌های شهرستان نی ریز می‌باشد که امروزه آسیاب از بین رفته‌است و قنات شادابخش به علت خشکسالی در حال خشک شدن است[۷].

آسیاب خبار[ویرایش]

از آسیاب خبار که در کنار قنات خبار واقع شده آثاری بر جای مانده‌است. تا حدود سال ۱۳۵۰ از آن برای آسیاب کردن گندم استفاده می‌شده است[۷].

آسیاب آبادزردشت[ویرایش]

از این آسیاب اثری باقی نمانده‌است. هم اکنون سر چشمه قنات آن تفرجگاه می‌باشد[۷].

آبشار فصلی تارم[ویرایش]

این آبشار در کوه قبله واقع است و در سالهای پر باران به مدت چند ماه جریان دارد. این آبشار از مرتفع‌ترین آبشارهای استان می‌باشد. در بالای آبشار باغهای انگور وجود دارد[۷].

باغهای انار و بادام[ویرایش]

در اطراف شهرستان واقع شده‌است که عموماً به وسیلهٔ آب قناتهای ذکر شده آبیاری می‌شود[۷].

جنگلهای انجیر و بادام کوهی[ویرایش]

در فصل بهار شکوفه‌های بادام کوهی زیبایی و طراوت خاصی به این منطقه می‌بخشد[۷].

باغ لای رز[ویرایش]

آثار تاریخی نی ریز[ویرایش]

مسجد جامع کبیر[ویرایش]

این مسجد یکی از بناهای تاریخی و از قدیمیترین مساجدی است که در سده‌های نخستین اسلامی بنا شده‌است. برخی این مسجد را آتشکده دانسته و گفته‌اند که در دوره ساسانیان، آتش مقدس را از آتشکده کاریان به آنجا می‌آوردند. در اینکه در نیریز آتشکده بوده تردیدی نیست، اما اینکه این مسجد در مکان آتشکده بنا گردیده جای تردید است. این مسجد زیبا برای اولین بار بوسیله «آندره گدار» مدیر کل سابق باستانشناسی ایران مورد بررسی قرار گرفت و کتیبه‌های محراب آن خوانده شده در کتاب آثار ایران از نشریات اداره کل عتیقات ترجمه آقای سید محمد مصطفوی در صفحه ۱۰۰ مطالب کوتاهی راجع به مسجد جامع نیریز درج گردیده و چنین توضیح داده شده که ایوان اصلی مسجد به شیوه بناهای ایوان دار بنا گشته و بقیه مضافات بنای فعلی مسجد جامع بتدریج در قرون متمادی احداث گردیده‌است و قدیمیترین قسمت مسجد ایوان است که در قسمت جنوبی به چشم می‌خورد. بناهای پیرامون آن الحاقی است. ایوان اصلی دارای طاقی ساده، گاهواره‌ای شکل بوده و ضلع پیشین ایوان سر تا سر باز و ضلع عقب ایوان را دیوار ضخیمی مسدود نموده که محراب قدیمی در همین دیوار احداث گردیده‌است، اضلاع شرقی و غربی ایوان هر یک دارای پنج طاق نمای عمیق است که فعلاً از صورت طاق نمایی خارج گردیده‌اند. تاریخهای تغییرات و تعمیرات مسجد بر سردر ورودی و قدیمیترین تاریخها در محراب ایوان به چشم می‌خورد و قدیمیترین تاریخ را که در مسجد جامع نیریزمی توان یافت سال ۳۶۳ سال بنای محراب ایوان جنوبی است ولی امکان دارد تاریخ قدیمیتر از آن نیز در مسجد وجود داشته باشد که از میان رفته‌است. محراب دارای تاریخهای متعددی است:

تاریخ اول: چنین خوانده می‌شود: فی سنه ثلث و ستین و ثلث مائه ۳۶۳

تاریخ دوم: فی سنه ستین و اربعماً ۴۶۰

تاریخ سوم: فی سنه ستین و خمساله السقف ۵۶۰

تاریخ چهارم: چنین خوانده می‌شود: امرالموبی عماد الملک و الدوله و عزه نصره فی جمادی‌الثانیه د راین تاریخ عدد خوانده نمی‌شود و چون نوشته آن مجاور زمین بوده هنگام تعمیر صدمه دیده و به جای آن نقوش هندی ترسیم گردیده‌اند. کتیبه‌های محراب مذکور از نمونه‌های جالب گچ بری و کتیبه‌ای به خط ثلث بر دور محراب نصب شده که اسامی دوازده امام را با زیبایی خاص بر دور آن گچ بری نموده‌اند. (سنه ۹۴۶)

دور محراب دارای گچ بری‌های بسیار زیبا است و آیات قرآنی در بین تزیینات گچ بری با خط کوفی دیده می‌شود. این کتیبه مربوط به تعمیراتی است که در دوره شاه طهماسب صفوی در مسجد صورت گرفته‌است.

تاریخ‌های محراب که در بالا از آن سخن داشتیم به ادوار زیر تعلق دارند:

تاریخ ۳۶۳ مربوط به تعمیراتی است که در دوره عضدالدوله دیلمی در مسجد مذکور امجام شده و تاریخ ۴۶۰ مربوط می‌شود به تعمیرات در دوره سلجوقیان دوره سلطنت آلب ارسلان سلجوقی. سال ۵۶۰ مربوط می‌شود به تعمیرات مسجد در دوره خوارزمشاهیان و دوره سلطنت سلطان ایل ارسلان خوارزمشاهی.

در سمت چپ دیوار محراب نیز کتیبه‌هایی گچ بری شده‌است. که متأسفانه تاریخ ندارد. به پیشانی سردر ورودی مسجد نیز سه کتیبه مربوط به تعمیرات مسجد باقی است که تاریخ یکی از آنها ۱۳۰۰ هجری و مربوط به تعمیرات دوره قاجاریه‌است.

معلم دانشمند مرحوم حاج محمد طاهری در یادداشتهای خود چنین آورده‌است که نیریز دارای یک مسجد جامع کبیر (غیر از مسجد جامع کبیر فعلی) در جنوب بقعه خواجه احمد انصاری که فعلاً بصورت تل خاکی درآمده و آثار مسجد هنوز دیده می‌شود. در نزدیک یکصد سال پیش مسجد نامبرده و بقعه خواجه احمد انصاری در اثر سیلاب نابود و مرحوم حاجی زین العابدین خان حاکم این شهر تصمیم گرفت که هر دو را تعمیر کند. پس از آنکه بقعه را تعمیر کرد، او را در حمام به قتل رساندند و موفق به تعمیر مسجد نشد.

به روایت دیگر مسجد جامع کبیر کنونی در قرون گذشته بر اثر سیل آسیب فراوان دیده که بعداً از طرف شخصی به نام میرزا نظام که بزرگ عشایر بود تعمیر گردیده و سنگ تعمیر آن در بالای سر درب مسجد مزبور است که این اشعار روی آن نوشته شده‌است:

زبده اولاد حیدر وارث خیرالانام باعث تعمیر مسجد حضرت میرزا نظام

خواست چون تاریخ این تعمیر عقل پیر گفت مسجد الاقصی بود این باب یا بیت الحرام[۳].

مسجد جامع صغیر[ویرایش]

که به مسجد بازار نیز شهرت دارد (مسجد امام خمینی کنونی). بنای قدیمی این مسجد چند سال پیش تخریب شد. تاریخ بنای آن بطور دقیق دانسته نیست. برخی تاریخ آن را سال ۶۸ ه. ق گفته‌اند که البته بعید به نظر می‌رسد، زیرا مقدسی که در سده چهارم ه. ق از این شهر دیدن کرده، فقط از یک مسجد جامع خبر داده که به احتمال زیاد می‌بایست منظور مسجد جامع کبیر باشد[۳]. همچنین تاریخ بنای آن را در سال ۷۳۳ ه. ق نیز گفته‌اند. کتیبه‌ای سنگی بر سردر مسجد موجود بوده که تاریخ ۸۴۰ ه. ق را داشته‌است. در این مسجد دو کتیبه تاریخی بوده‌است. نخست، کتیبه فرمان شاه طهماسب اول صفوی و کتیبه دیگر شرح وقایع سید یحیی دارابی در دوره ناصرالدین شاه است. این مسجد پس از خراب شدن از طرف شخصی به نام کلو یعقوب خان قصاب تعمیر گردیده که در کوچه گچی مربوط به این تعمیر این جمله خوانده شده:

«امر بعمارت هذا المسجد الشاب المکرم کلو یعقوب قصاب». [۳].

مسجد جامع سید علی (مسجد الزهرای کنونی)[ویرایش]

این مسجد هنوز قسمتی از شکل معماری گذشته خود را دارا است تاریخ بنای آن مربوط به قبل از سال ۱۰۸۷ه. ق بوده‌است در این مسجد، دو کتیبه موجود است، کتیبه نخست مربط به تاریخ بنای آن است که متأسفانه قابل خواندن نیست و کتیبه دوم آن مربوط به تعمیر آن در دوره شاه سلیمان دوم صفوی در سال ۱۰۸۷ ه. ق است[۳].

مسجد بازار گیوه دوزان[ویرایش]

این مسجد که سابقه دیرینه ایی دارد، اکنون مخروبه شده‌است. در کتیبه سر در آن، تاریخ بنایش در سال ۹۹۴ه. ق یعنی دوره سلطان محمد خدابنده (حکومت ۹۸۵-۹۹۶ ه. ق) آمده است[۳].

مسجد چنار شاهی (مسجد ولی عصر کنونی)[ویرایش]

این مسجد در حدود سال ۱۲۵۴ه. ق بنا شده‌است. در پایان سی پاره‌ای که توسط عبدالحسین نیریزی کتابت شده، نام این مسجد «فیض علامت و تاریخ بنای آن، سال ۱۲۵۴ ه ق آمده‌است» [۳].

مسجد نظر بیگی (مسجد امام حسن کنونی)[ویرایش]

که تخریب و تجدید بنا شده‌است [۳].

مسجد سلطانی (مسجدالنبی کنونی)[ویرایش]

که در محله سادات است و ساختمان قدیمی آن تخریب و تجدید بنا شده‌است [۳].

مسجد حاج مهدی (مسجد جامع مهدی کنونی)[ویرایش]

این مسجد نیز تجدید بنا شده است[۳].

مسجد ابوالفضل[ویرایش]

بهاییها آنجا را به نام خودشان ثبت کرده بودند که در آنجا قلعه‌ای هم به نام قلعه خواجه وجود داشته که مؤسس بابیت در نیریز(قبل از بهاییها) در آن قلعه زندگی می‌کرده که بعد از مدتی قوای دولتی برای مقابله با او به نیریز آمده بودند و جنگی بین قوای دولتی و بابیت واقع شده و مؤسس این فرقه کشته می‌شود و پس از مدتی این مذهب به بهائیت تبدیل می‌شود و تدریجاً با ازدواج با شیعیان دارای نفوذ شدند و تأسیساتی نزدیک آن قلعه ایجاد کردند که با راهنمایی روحانیون شهر و تلاش جوانان مذهبی تأسیسات آنها تخریب شده و۱۰۰۰ متر از زمین‌ها را از آنها گرفتند و به نام مسجد ساختند (در سال ۱۳۵۰)، که بعد از انقلاب این مسجد توسعه پیدا کرد. (نقل قول از حجت‌الاسلام سید فخرالدین فال اسیری) [۳].

تعداد مساجد کنونی: ۳۵ مسجد در شهر و ۶۹ مسجد در روستا می‌باشد. [۳].

قلعه اس پی آر[ویرایش]

این قلعه در شرق نی ریز توسط انگلیسی‌ها ساخته شده‌است. هم اکنون این قلعه در بلوار نصر می‌باشد که در حال ویرانی می‌باشد و میراث فرهنگی توجه چندانی به این بنای تاریخی ندارد باید متذکر شد که اولین خطوط ارتباطی تلگراف و مورس در نی ریز توسط انگلیسی‌ها و در همین مکان افتتاح شد[۷]. گفته می شود این قلعه با نیروی کاری مردم درحدود 100 سال قبل ساخته شده

شیخ بهلول[ویرایش]

آرامگاه یکی از بزرگان می‌باشد که در محلهٔ آبادزردشت واقع شده است[۷].

منزل آقای فاتح[ویرایش]

این منزل در خیابان امام خمینی کنونی واقع است[۷].

منزل آقای جاوید[ویرایش]

این منزل در محلهٔ سادات واقع می‌باشد[۷].

پوشش گیاهی[ویرایش]

در شهرستان نیریز ۸۲۵۵۰۵ هکتار اراضی مرتعی وجود دارد که از این تعداد ۲۹٪ (۲۴۰۰۶۱ هکتار) در اثر چرای بی رویه، قطع درختان و بوته کنی و... از چرخه تولید علوفه مرتعی خارج شده‌است و بقیه نیز سیر نابودی دارند. در این شهرستان حدود ۳۰۰۰۰ هکتار اراضی جنگلی وجود دارد که از نوع تنگ می‌باشند. در مجموع مراتع این شهرستان حدود ۴/۱۱ درصد وضعیت متوسط، ۲/۲۷ درصد وضعیت فقیر و ۴/۶۱ درصد دارای وضعیت خیلی فقیر هستند. پوشش گیاهی در این شهرستان بصورتی است که بیشترین گستردگی مربوط به گونه گیاهی آتریپلکس، درمنه، اسپند با ۷/۱۷ درصد و کمترین گستردگی مربوط به تیپ گیاهی شوره یکساله و گز چند ساله با ۶/۰ درصد از مراتع کل استان هستند. دیگر انواع پوشش گیاهی در این شهرستان درمنه، شوره، گز، گون، بادام کوهی و بنه می‌باشند.(بنه درختی است شبیه پسته و آن را پسته وحشی هم می‌گویند. بلندیش به ۴ متر می‌رسد. از آن ترشی هم درست می‌کنند. از گل و برگ آن رنگ سرخی به دست می‌آید و در رنگرزی بکار می‌رود. از تنه آن سقز می‌گیرند و به میوه آن در فارسی بنگلک و به ترکی چاتلانقوش یا چتلاقوچ می‌گویند. گیاهان دارویی این منطقه: کتیرا، گل گاوزبان، پرسیاوشان، درمنه، گل آویشن، گل بابونه، گل ختمی، گل بومادران، شاهتره.[۳].

برخی از توابع شهرستان نی ریز[ویرایش]

ریزآب[ویرایش]

روستای ریزآب مرکز دهستان ریزاب با جمعیت 11636 نفر در 100 کیلومتری جنوب شرقی نیریز قرار دارد.ارتفاع آن از سطح دریا 1600متر می باشد.این روستا پرجمعیت ترین و وسیع ترین روستای شهرستان نیریز می باشد.آب و هوای آن معتدل می باشد و علت نامگذاری آن به ریزآب به این دلیل است که هنگام بارش باران آب اکثر رود ها وجویبار ها به رودی که از این روستا میگذرد میریزد.به همین دلیل آن را ریزآب(محل ریزش آب)می نامند.

آباده طشک[ویرایش]

آباده طشک در شمال شرقی نی ریز واقع شده و در تقسیمات جدید کشوری به شهر تبدیل شده‌است و مرکز کشاورزی مهمی محسوب می‌شود و شامل روستاهای جهان آباد[۸]، خواجه جمالی، دهمورد، طشک، کوشکک، حسین آباد، تم شولی وتنگ حنا می‌باشد.[۴].

مشکان[ویرایش]

مشکان 47 سال پیش به مرکزیت بخش مشکان ارتقا یافت. در ۵۴ کیلومتری شمال نی ریز و ارتفاع ۲۳۵۰ متری واقع شده و در تقسیمات جدید کشوری به شهر تبدیل شده‌است. این شهر دارای اب و هوایی بسیار سرد است این شهر به وسیلهٔ کوههای زیادی احاطه شده‌است قله‌های اطراف مشکان عبارتند از جهسک که مردم از ان به عنوان سنبل صلابت یاد می‌کنند دیگری لاله زرد ویکی هم سر سفید که اغلب پوشیده از برف است همچنین مروارید وخیلی کوههای دیگر به اعتقاد خیلی دلیل پیشرفت کم این شهر همین احاطه شدن ان به وسیلهٔ این کوهها وبن بست بودن ان است جمعیت این شهر حدود ۹۰۰۰نفر طبق سر شماری سال ۱۳۸۵بوده‌است این شهر دارای تفرجگاهای زیادی از جمله:تفرجگاه کشوری تفرجگاه سیرج تفرجگاه سرسبز تفرجگاه لایه بند تفرجگاه جاشترگ و... است.همچنین بیت و اجاق عالم گرانقدر آیت‌الله سید محی الدین فال اسیری نیز پذیرای میهمانان عزیز است که به زودی در لیست آثار ملی ثبت خواهد شد. تعدادی از روستاهای مشکان شامل: دهچاه غوری بهویه معدن کهتویه است. [۴].

دهچاه[ویرایش]

دهچاه واقع در بخش مشکان نی ریز می‌باشد و آب و هوایی سرد دارد.[۴]. و دشتهای آن در بهار از گلهای وحشی پوشیده می‌شود.

قطرویه[ویرایش]

قطرویه یکی از زیست گاههای مهم گور ایرانی می‌باشد که منطقهٔ حفاظت شدهٔ بهرام گور در این ناحیه واقع شده‌است. و پیشینه آن را به دوره سلطنت بهرام گور رسانده‌اند.[۴].

مشاهیر نی ریز[ویرایش]

کاتبان و خوشنویسان[ویرایش]

میرزا احمد نی ریزی ، نامدارترین خوشنویس قلم نسخ ایران که دورهٔ صفویه می‌زیسته‌است. او را استادالاساتید و نادرهٔ دوران نامیده‌اند. قرآن منتسب به خط وی موجود می‌باشد. مقبرهٔ وی در شمال شهرستان نی ریز واقع شده‌است.[۴].

ادیبان و شاعران نی ریز[ویرایش]

عالمان نی ریز[ویرایش]

  • فضل بن حاتم نی ریزی ، ستاره شناس و ریاضی‌دان نامدار ایرانی که در سدهٔ سوم و چهارم هجری می‌زیست. مستشرقان به لاتین او را آناریتیوس نامیده‌اند. از آثار او احداث الجو، رساله فی بیان المصادره المشهوره لاقلیدوس می‌باشد.[۴].
  • ابونصر نی‌ریزی
  • ابو اسحاق نی ریزی
  • عبدالحمید نی ریزی
  • ام‌السلمه نی ریزی
  • میر شهاب الدین نی ریزی
  • سید قطب الدین محمد نی ریزی
  • ارشد الدین نی ریزی

پلیس جنوب ایران در نیریز[ویرایش]

بدنبال اکتشاف نفت در سال ۱۳۲۲ ه. ق در خوزستان، کمپانی نفت ایران و انگلیس تشکیل و جستجو برای استخراج نفت و تأمین وسایل برای تجارت آن آغاز شد. علل و عوامل سیاسی – اجتماعی داخل و خارج ایران، باعث بروز ناامنیهایی برای دولت انگلیس گردید. درگیریها و نارضایتی‌ها بین سالهای ۱۳۲۶ – ۱۳۲۸ ه. ق بطور عمده‌ای در فارس روبه فزونی نهاد. از این رو دولت انگلیس بطور جدی به فکر کنترل راههای مراصلاتی برای حفظ منافع خود افتاد و در سال ۱۳۳۴ ه. ق نیروی متشکل از شش هزار سرباز ایرانی، توسط انگلیسیها و تحت نظارت و تعلیم و فرماندهی صاحب منصبان انگلیسی در جنوب ایران در ولایت فارس، کرمان، یزد و اصفهان بوجود آمد که تا سال ۱۳۴۰ ه. ق نیز تداوم داشت. این نیرو در نقاط مختلف جنوب ایران، اقدام به تهیه و تدارک مراکز نظامی کرد و قلعه‌های نظامی را بوجود آورد که با عنوان قلعه‌های S. P. R شناخته شد. (The South Persian Rifles) نیریز که در مسیر ارتباطی استان فارس با استان کرمان و برخی از شهرستانهای جنوب واقع بود از سال ۱۳۳۴ تا ۱۳۴۰ ه. ق در جریان مستقیم حوادث بود و متحمل مشکلات و خساراتی نیز شد. از آثار باقی‌مانده در این دوره در نیریز، قلعه S. P. R است که قسمت اعظم آن تخریب شده‌است.[۳].

محصولات نی ریز[ویرایش]

زراعتش گندم و جو و خشخاش و پنبه و کنجد و خربزه و هندوانه‌است.میوه‌های انار و انگور و انجیر است.همچنین گل سرخ انباشته، خروارها مویز و دوشاب و انجیر خشک و غنچه گل سرخ آن را حمل به اطراف کنند و در فصل زمستان بلوک فسا و جهرم و کربال از انار و هندوانه نیریز بهره مند می‌شوند. محصولات این شهرستان غلات، انجیر، بادام، انگور و صنایع دستی آن پارچه و قالی می‌باشد..

نی ریز از زبان گذشتگان[ویرایش]

نقل از فارسنامه ناصری نوشته حاج میرزا حسن حسینی فسایی در فاسنامه ابن بلخی آمده‌است: خیره و نیریز دو شهرک است و نیریز قلعه‌ای دارد و از آنجا انگور بسیار خیزد، و بیشترین انگور آنجا، کشمش باشد و هوای معتدل و آب روان و به هر دو جای، جامع و منبر باشد و آبادان است، نزدیک ولایت خسویه و به خیره قلعه‌ای است بر کوه، سخت محکم. فارسنامه ابن بلخی تصحیح دکتر رستگار فسایی کتاب شمس اللغات در تاریخ نیریز چنین می‌نگارد: نیریز نام دهی است در فارس و نامی است از موسیقی و به شبانکاره هم خوانده می‌شود، زیرا این سرزمین محل شبانان فریدون بوده‌است. در کتاب سرزمین و مردم ایران زمین درباره نیریز نکاتی به این شرح نگاشته شده‌است: در الواح گلین تخت جمشید کلمه نای ذی آمده‌است که آن را با نیریز منطبق پنداشته‌اند. نخستین منبعی که در آن از آب و هوای نیریز سخن به میان آمده مسالک الممالک اصطخری (متوفی ۳۴۶ هـ. ق) است. در آن منبع، نیریز از مناطق سردسیر بشمار آمده‌است. پس از آن، مقدسی و احسن التقاسیم از مرفه و خوش قواره بودن شهرهای ناحیه نیریز سخن گفته‌است. امین احمد رازی (متوفی ۱۰۱۰ هـ. ق) در هفت اقلیم در توصیف نیریز گفته‌است: «نیریز به حسب آب و هوای روان و کثرت درختان از بسیاری از جاهای با نام و نشان رجحان دارد و بر جنوب آن مقام موضعی است موسوم به تخت چرنداب که محل صحبت احباب و جای معاشرت اهل صهبا ست.»[۳].

پانویس[ویرایش]

  1. «نتایج سرشماری سال ۱۳۹۰». معاونت برنامه ریزی استانداری خراسان جنوبی (به نقل از مرکز آمار ایران)، ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۲. 
  2. «سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵، جمعیت تا سطح آبادی‌ها بر حسب سواد»(فارسی)‎. مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ نوامبر ۲۰۱۲. 
  3. ۳٫۰۰ ۳٫۰۱ ۳٫۰۲ ۳٫۰۳ ۳٫۰۴ ۳٫۰۵ ۳٫۰۶ ۳٫۰۷ ۳٫۰۸ ۳٫۰۹ ۳٫۱۰ ۳٫۱۱ ۳٫۱۲ ۳٫۱۳ ۳٫۱۴ ۳٫۱۵ ۳٫۱۶ ۳٫۱۷ ۳٫۱۸ ۳٫۱۹ ۳٫۲۰ ۳٫۲۱ ۳٫۲۲ پایگاه اینترنتی بیابانها و کویرهای ایران
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ ۴٫۶ ۴٫۷ کتاب تاریخ و فرهنگ نی ریز نوشتهٔ محمد جواد شمس نی ریزی
  5. پایگاه اطلاع رسانی آموزش و پرورش نی ریز
  6. ۶٫۰ ۶٫۱ ۶٫۲ ۶٫۳ نی ریزِ ما؛ دانشنامه شهرستان نیریز
  7. ۷٫۰۰ ۷٫۰۱ ۷٫۰۲ ۷٫۰۳ ۷٫۰۴ ۷٫۰۵ ۷٫۰۶ ۷٫۰۷ ۷٫۰۸ ۷٫۰۹ ۷٫۱۰ ۷٫۱۱ ۷٫۱۲ ۷٫۱۳ ۷٫۱۴ مصاحبه شفاهی با مردم نی ریز
  8. روستای جهان آباد