اقلید

اقلید کلیل
کشور	ایران
استان	فارس
شهرستان	اقلید
بخش	مرکزی
نام(های) دیگر	اکلید
نام(های) قدیمی	کلید فارس
مردم
جمعیت	۴۹٬۷۰۹ نفر
زبان‌ گفتاری	فارسی
مذهب	شیعه
اطلاعات شهری
ره‌آورد	قالی، گبه، گردو و فراورده‌های لبنی
پیش‌شماره تلفنی	۰۷۵۲
تابلوی خوش‌آمد به شهر
به شهر امام زمان خوش آمدید. به اقلید، به کلید گشایش فارس، خوش آمدید. به قدمگاه امام رضا خوش آمدید.
اقلید روی نقشه ایران °۵۲٫۷۱شرقی °۳۱٫۰۱شمالی / ۵۲٫۷۱;۳۱٫۰۱

شهر اقلید مرکز شهرستان اقلید استان فارس ایران می‌باشد.

جایگاه

اقلید دارای زمستان‌های سرد و تابستان‌های معتدل می‌باشد. حداکثر درجه حرارت برابر با ۳۷ درجه سانتیگراد و حداقل آن ۲۲- درجه سانتیگراد در سردترین ماه سال است. متوسط بارندگی سالیانه در این شهرستان بین ۳۳۰-۳۰۰ میلی‌متر در مرکز شهر و روستاها و ۶۰۰-۴۰۰ میلیمتر در ارتفاعات است. این شهرستان یکی از نواحی بادخیز استان بوده و اکثر مواقع سال سرعت باد قابل ملاحظه است. بنابر گزارش‌های واصله سرعت باد به ۱۶۰ کیلومتر در ساعت نیز رسیده‌است. شهر اقلید محله‌هایی با نام‌های ارجمان، الیاسان، طغر، رودخانه(روخونه)، حاج نبی، عصار، باغستان و محله رود، محله حسین، قلعه ارگمون، محله بازار، محله چراغی، محله محمد شاهی، محله اسلمون، محله تل غلات، محله مرادخانی، محله حسین قاسمی، محله فسارود، ، محله باغ نو، محله تل حاج نوروزی، محله سید ابوالحسن، محله امام زاده، محله سید محمد، حسین آباد، پره باد، پرپنجه، آقاکِه و شهرکهای قدس یک، قدس دو، قدس سه، شهرک امام، شهرک بعثت، شهرک گلسرا و... دارد. جمعیت این شهر بر طبق سرشماری سال ۱۳۸۵، برابر با ۴۹٬۷۰۹ نفر و جمعیت کل شهرستان برابر ۹۹٬۰۰۳ نفر بوده‌است. اقلید حدودا ۲۵۰ کیلومتر با اصفهان، ۲۵۰ کیلومتر با شیراز، ۲۰۰ کیلومتر با یزد و ۱۶۰ کیلومتر با یاسوج فاصله دارد.

اقلید دارای هوایی معتدل است و چراگاه‌های فراوانی دارد و در پنج ماه از بهار و تابستان منطقه سردسیر ایل‌های گوناگونی مانند قشقایی , لر و عرب باصری است. از طایفه‌ها و تیره‌های دیگر می‌توان از طایفه‌های فارسیمدان، کله‌کو، کشکولی، اسلاملو و طایفه‌های کلمه‌ای و گردشولی از ایل ممسنی نام برد.

جمعیت شهر. سال1330 نفر12000. سال1335نفر11809. سال1345 نفر 14332. سال 1355 نفر 20745. سال 1365 نفر 29984.برآورد سال1372 نفر34292.سال 1385، برابربا 51,329 نفر بوده‌است.

زبان مردم اقلید، فارسی اما به خاطر وضعیت منطقه لهجه‌های متفاوتی دارند. آداب و رسوم مردم اقلید با توجه به ویژگی‌های مخصوص خود بیشتر به آداب و رسوم مردم فارس می‌ماند و از نظر زندگی و برخورد با مردم منحصر به فرد است. خون گرم بودن، زود آشنا شدن، با نیتی پاک و باطنی باصفا، مهمان‌نواز، خوش‌برخورد و برنامه ریزی نمودن با ظرافتی خاص در مورد بعضی از مراسم‌ها، مانند عروسی و عزاداری، عید نوروز و اعیاد مذهبی خصوصاً جشن میلاد امام زمان و عید غدیر و استمرار سنت های باستانی خاص ایرانیان قدیم، مثل آش اسفندی که هنوز هم در روز اول اسفند با تهیه حلیم گندم انجام می‌شود، این سنت هزاران ساله که هنوز ادامه دارد و پاس داشته می شود.

مهم‌ترین صنعت دستی در شهرستان اقلید؛گیوه دوزی، منبت کاری و فرش بافی (قالی گلیم، جاجیم، انواع یشتی و جایگاه)است، چون اصلی‌ترین کار و پیشه مردم منطقه فرش بافی است. شمار دستگاه‌های قالی بافی این شهرستان بیش از هزار دستگاه است و دو شرکت بزرگ فرش بافی نیز در اقلید فعال است. طرح و نقش فرش‌ها، محلی و بیشتر نفش هیبت لو است، اما در کارگاه‌های شرکت فرش نیز نقشه‌های دیگری بافته می‌شوند که به نام فرش‌های حسن آبادی در بازار به فروش می‌رسند. بیشتر مردم نواحی روستایی اقلید به قالی بافی مشغول هستند و این کار را بیش‌تر زنان و دختران به عهده دارند. توانمندی‌های شهرستان اقلید در زمینه بافته‌های داری (قالی و گبه) قابل توجه است، به این ترتیب که این شهرستان قادر است انواع فرش دست‌باف با میزان تولید سالیانه ۴۰ هزار مترمربع و همین میزان صادرات و گبه بافی به میزان تولید سالیانه ۵ هزار مترمربع و به همین میزان صادرات داشته باشد. گیوه‌بافی، جاجیم‌بافی و نمدمالی از دیگر صنایع دستی این شهرستان است که در تمام روستاها و شهرهای این منطقه تولید و عرضه می‌شوند. برخی از این تولیدات جنبه صادراتی و برخی دیگر تنها جنبه مصرف محلی دارند. دریاچه کافتر و آبشار دشتک ابرج و چشمه‌های متعددی که فضاهای فرح بخش و زیبایی را فراهم آورده‌اند به همراه دامنه کوه‌ها و سواحل رودخانه‌ها از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی شهرستان اقلید به شمار می‌آیند. از اماکن مقدسه و تاریخی منطقه می‌توان امامزاده‌ها و مسجد جامع شهر که قدمت آن به شش صد سال قبل می‌رسد را نام برد.

وجه تسمیه

نام‌گذاري‌: اقليد معرب‌ كليد و به‌ معناي‌ آن‌ است‌ و بر اين‌ ناحيه‌ بدان‌ جهت‌ اطلاق‌ شده‌ است‌ كه‌ آن‌ بلوك‌ را كليد گشودن‌ فارس‌ دانسته‌اند؛ هر كه‌ آن‌ را فتح‌ نمود، گويا فارس‌ را فتح‌ نموده‌ است‌ (فسايى‌، 1/113)، درباره واژه اقلید گمانهایی چند وجود دارد اما گمانی که بیشتر تاریخ نویسان نسبت به آن اتفاق نظر دارند، این واژه همانا عربی شده واژه کلید است. در گویش مردم نیز به صورت کلید و کلیل هنوز به کار می‌رود که گونه‌ای از واژه اکلیل است.

اقلید کلمه‌ای عربی و به معنی کلید و احتمالا کلید یک کلمه یونانی می‌باشد. این شهر به دروازه و کلید گشایش و فتح فارس مشهور بوده و در گذشته یکی از بلاد مهم فارس به شمار می‌رفته‌است ابن بطوطه جهانگرد و مورخ مشهور از کلیل به عنوان تنها شهر حد فاصل بین اصفهان و شیراز یاد کرده است. کلید به مرور زمان به کلیل و بعد به اقلید تغییر نام پیدا نمود و هنوز هم عده‌ای به آن کلیل می‌گویند و مفهوم مجازی آن، کلید گشایش سرزمین فارس است. به این معنی که هرکس می‌خواسته فارس را فتح کند، اول بایستی اقلید را فتح کند. اقلید شهر کهن‌سالی است و در دوران‌های پیش از اسلام منطقه آبادی بوده‌است. هم اکنون از دوران ساسانیان چند اثر ارزنده در اقلید و پیرامون آن وجود دارد که حوض دختر گبر با سنگ‌نوشته پهلوی‌اش یکی از آن هاست.

در فارسنامه ابن بلخی درباره اقلید چنین نوشته شده‌است: «اقلید شهرکی کوچک است و حصاری دارد و جامع و منبر دارد و هوای آن در سردسیر معتدل است و درست، آب آن خوش است و روان، [و در آن] میوه باشد از هر نوعی...». هم چنین در فارسنامه ناصری نیز درباره اقلید چنین می‌خوانیم: «اقلید در دامنه کوهای زاگرس قرار دارد. رودخانه از میان آن جاری است در دو جانب این رودخانه باغ‌های پر از درختان سردسیری است مکانی با صفا و نزهت گاهی دلگشا است.

اقلید دارای دانشگاه آزاد و آموزشکده دختران، دانشگاه پیام نور، دانشگاه دولتی و مجموعه بزرگ علمی مذهبی مدینه العلم می‌باشد.

مکان‌های دیدنی و تاریخی

پارک انقلاب(چشمه چغور سیاه)، پارک پارسیان، تفرج گاه محمد رسول الله، سرداب، بید سبحان، بوستان ملت، دامنه‌های کوه بل، دامنه‌های کوه نلی(کاتیر)، دریاچه کافتر، آبشار تنگ براق، قدمگاه سِده، چشمه بالنگان حاجی آباد، گور بهرام آسپاس، باغ گل خارستان و فی منی حسن آباد چشمه‌های متعددی که فضاهای فرح بخش و زیبایی را فراهم آورده‌اند به همراه دامنه کوه‌ها و سواحل رودخانه‌ها از مهم‌ترین جاذبه‌های طبیعی شهرستان اقلید به شمار می‌آیند.

از اماکن مقدسه و تاریخی منطقه می‌توان حسینیه ارجمان، امامزاده‌ها و مسجد جامع شهر، که قدمت کتیبه تعمیر آن به شش صد سال قبل می‌رسد را نام برد.

هم‌چنین قلعه‌های قدیمی مانند قلات و شهر آشوب و کاروانسراهای کناس و... از جاذبه‌های مهم تاریخی منطقه به شمار می‌آیند.

شهر اقلید در ۱۷ کیلومتری چهار راهی بزرگراه اصفهان – شیراز و یزد – یاسوج (طریق الرضا (ع)) قرار دارد. و از جنوب به شهرستان‌های مرودشت و سپیدان، از شمال به آباده، از غرب به شهرستان سمیرم و یاسوج و از شرق به شهرستان‌های خرمبید و پاسارگاد محدود است.

مرکز شهرستان، شهر اقلید است و تا شیراز ۲۷۵ کیلومتر، تا اصفهان ۲۳۰ کیلومتر، تا یزد۲۱۰ و تا یاسوج ۱۸۰ کیلومتر فاصله دارد.

به دلیل بارش برف در زمستان مناظر برفی بسیار زیبایی در فصول پاییز و تابستان چشم را می‌نوازد و در فصل بهار و تابستان چشمه سارهای جوشان و رودهای خروشان تفرج گاههای بی بدیلی را پدید می‌آورد.

واحدهای اقامتی در تمام طول سال و مدارس در تعطیلات نوروزی و فصل تابستان پذیرای میهمانان و گردشگران می‌باشند.

محلات قدیمی اقلید معروف به دوازده محل کلیل

شامل ارجمان،باغستان،الیاسان،بازار،اسلمان،حاج نبی،عصار،آقاکه،فسارود،قلعه سیدمحمد و بازارجاه

مسجد جامع اقلید

مسجد جامع اقلید یکی از مساجد قدیمی می‌باشد که از گذشته‌های دور مکانی مقدس بوده و کتیبه‌ای چوبی مبنی بر تعمیر مسجد در سال ۸۴۹ هجری قمری و منبر منبت کاری شده‌ای مربوط به دوران صفوی ساخته شده به سال ۱۰۰۸ هجری قمری دارد که ارزشهای هنری فراوانی دارد.

وجود دختر بلافصل امام باقر علیه السلام در شهرستان اقلید

در پای تپه‌ای کوچک بارگاه امامزاده عبدالرحمن از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) قرار دارد که گلزار شهدای گلگون کفن در کنار آن قرار دارد در مرکز شهر امامزاده زینب خاتون(س) دختر بلافصل امام محمد باقر علیه السلام و در حومهٔ آن امامزاده زبیده خاتون (س)قرار گرفته‌است.

• حوض دختر گبر و کتیبه پهلوی: در مرکز شهر تپه سنگی قلات حوض دختر گبر شامل سه پله و یک حوض با عمق کم وجود دارد که بر دیوارهٔ آن کتیبه‌ای به خط پهلوی ساسانی به طول ۲ متر و عرض ۸۸ سانتیمتر کنده شده‌است.
• بوستان ملت *
• پارک قلعه ارجمان *
• پارک انقلاب:

در مجاورت شهر اقلید چشمه سار چغر سیاه قرار گرفته‌است که پارک انقلاب و گلزار شهدای در کنار این چشمه واقع شده‌است.

• چشمه رسول الله (ص):

از زیر یک تپه سنگی، آب زلالی می‌جوشد که تفرجگاه محمد رسول الله را پدید آورده‌است. بر بلندای این تفرجگاه سنگ دُل دُل قرار دارد که نوعی نیایشگاه بوده‌است.

• امامزاد سید محمد چشمه رعنا:

این مجموعهٔ زیارتی – سیاحتی شامل بارگاه امامزاده سیدمحمد از نوادگان حضرت عباس (ع)، دریاچه کافتر، قلعه کافوری و کوههای سر به فلک کشیده یکی از زیباترین مناطقی است که پذیرای خیل مشتاقان و علاقمندان است.

• چشمه گور بهرام آسپاس:

در کنار روستای آسپاس چشمه‌ای قرار دارد که نقل شده بهرام گور در هنگام شکار در آن فرو رفته‌است. بیشه زارهای سرسبز و قلعه بهرام گور و کوه شکارگاه و.... از جمله جاهای دیدنی مجاور این چشمه‌است.

• چشمه بالنگان حاجی آباد:

مجاور روستای حاجی آباد تفریح گاه چشمه بالنگان خستگی را از جسم و جان مسافران جاده طریق الرضا می‌زداید.

• قدمگاه شهر سده:

درختان کهنسال چشمهٔ قدمگاه را که از زیر کوه می‌جوشد در برگرفته‌است. نزدیک به شهر سده با آثاری مانند تپه نقاره خانه، تپه فیلی و تپه مهرعلی فارس از ویژگیهای این تفرجگاه زیبا می‌باشد.

• تنگ براق و کتیبه ساسانی:

در دره‌ای زیبا فرو ریختن آب از صخره‌های بلند بهشتی را پدید آورده‌است که خنکای نسیم آن روح فزاست. در مجاور آبشار زیبای آن کتیبه‌ای به خط پهلوی از دوران ساسانی به جای مانده‌است.

• چشمه چهل شهیدان دژکرد:

در مجاورت دهستان دژکرد زلال آب چشمه ساران در پای کوههای بلند با درختان با طراوت خویش تپه ماهورهای زیبا و جنگلی را طی می‌کند.

• امامزاده اسماعیل (ع):

در روستایی به همین نام کوههای پوشیده از جنگل و باغهای مو بارگاه مقدس امامزاده اسماعیل (ع) را در بر گرفته‌اند که تفریحگاه غوره دان در مجاور آن قرار دارد.

دهها اثر باستانی و چشمه و قنوات در سراسر شهرستان پراکنده‌است.

[به نقل از سایت میراث فرهنگی ایران آثار ۷ هزار ساله در اقلید شناسایی شد.]

صنایع و معادن

در اقلید کارخانه فولاد و ذوب آهن در حال ساخت می‌باشد که با بهره برداری از آن اقلید به یکی از قطب‌های صنعتی فارس تبدیل می‌شود. بزرگ‌ترین مرکز صنعتی شهرستان اقلید کارخانه قند می‌باشد که با ظرفیت اسمی روزانه ۱۵۰۰ تن مصرف چغندرقند سالانه در حدود میانگین ۲۷ هزار تن می‌باشد و بوسیله بخش خصوصی اداره می‌شود. دومین واحد صنعتی این شهرستان شرکت صنایع پلاستیک کوثر با ظرفیت اسمی سالیانه ۲۵۰۰ تن و عملی ۳۵۰۰ تن تولید انواع پلی اتیلن پایپ، سبک، سنگین، پلی‌پروپیلن‌وپلی‌استایرن‌است. واحدهای صنعتی دیگر شامل کارخانه شیرپاستوریزه با ظرفیت اسمی ۳۰۰۰ تن شیر در سال و سایر فراورده‌های لبنی از جمله ماست پاستوریزه، ماست موسیر، پنیر سفید، خامه، دوغ گازدار است. واحدهای صنعتی دیگر شامل شرکت تولید و بسته بندی فرآورده‌های گوشتی شعبه اقلید با ظرفیت ۹ هزارتن کشتار دام و ۳۶۰۰ تن بسته بندی انواع گوشت قرمز به صورت سالیانه‌است و هم‌چنین کارخانه آرد اقلید با ظرفیت ۲۵۰ تن روزانه تولید آرد والسی که بیش از ۹۰٪ مراحل اجرایی آن اتمام یافته و در آینده نزدیک به بهره‌برداری خواهد رسید. اقلید همچنین دارای یک کارخانه تولید لوله‌های استیل مباشد، وبه تازگی شرکت سلهشوران دست به ساخت بزرگترین و مجهز ترین کارخانهی فولاد در این شهر زده‌است. کارخانه‌های قند(دایر)، واگن سازی(دردست طراحی)، الکل سازی(دایر)، پلی‌اتیلن(دایر)،شرکت تولید و فرآورده های گوشت (دایر) آرد(دایر)، شیر پاستوریزه(دایر)کارخانه فولاد(در دست احداث)کارخانه تولید انواع لوله استیل(دایر)صنایع موجود درمنطقه می‌باشد.

کشاورزی و دام داری

در اقلید به سبب وجود آب فراوان و هوای مناسب، کشاورزی رونق دارد. از نظر کشاورزی این شهرستان از موقعیت خاص کشاورزی برخوردار بوده و وجود پنج دشت مسطح و حاصل خیز و منابع طبیعی آبی قابل توجه این منطقه را به یکی از مهم‌ترین قطب‌های کشاورزی استان فارس تبدیل کرده‌است، هم اکنون میزان ۱۴۰ هزار هکتار زمین قابل کشت وجود دارد که تا ۲۰۰ هزارهکتار نیز قابل گسترش می‌باشد و عمده تولیدات کشاورزی عبارتند از: گندم، جو، چغندرقند، سیب زمینی، حبوبات (نخود، لوبیا، عدس)، سیب درختی، علوفه (یونجه، اسپرس، شبدر). علاوه بر تولید محصولات زراعی در این شهرستان انواع محصولات باغی توسط کشاورزان تولید می‌شود که براساس جدیدترین آمار موجود با سطح زیرکشت ۸۵۸۱ هکتار می‌باشد که عمده‌ترین محصولات باغی عبارتند از سیب درختی، بادام، انگور، گردو که سطح زیرکشت سیب درختی ۳۰۹۴ هکتار، بادام (آبی ۲۱۸ هکتار، دیم ۲۹۸۶) انگور (آبی ۴۴۳ هکتار، دیم ۸۳۹ هکتار) و گردو ۳۹۱ هکتار می‌باشد، باغ داران محصولات دیگر از جمله زردآلو، آلبالو، گیلاس، هلو، شلیل، شفتالو، انواع آلو، انواع گوجه، به، گلابی، خرمالو، انار، توت، انجیر، سنجد و زعفران نیز تولید می‌شود. شهرستان اقلید یکی از شهرستانهای مستعد دامپروری می‌باشد که تقریباً حدود ۴۰۰ هزار واحد دامی، توسط حدوداً ۵۰۰ بهره بردار(دامدار و دامپرور) در بافت شهر و روستاهای شهرستان نگهداری می‌شوند و در طول شش ماه از سال بیش از ۵۰ هزار نفر از عشایر بدلیل ییلاقی بودن منطقه به این شهرستان کوچ می‌نمایند که این امر موجب رونق دام پروری گردیده و سالیانه میزان قابل دام به صورت زنده مازاد بر نیاز شهرستان به استانهای یزد، اصفهان، فارس صادر می‌گردد. اخیراً نیز با احداث و راه اندازی مجتمع گوشت این شهرستان، انواع دام‌های مختلف از دام داران منطقه توسط این مجتمع خریداری و پس از کشتار، بسته بندی گردیده و به سایر نقاط کشور ارسال می‌گردد. دام داری بر عهده تیره‌های گوناگون ایل‌ها است و دام‌ها شامل گاو، گوسفند، بز و شتر است. انواع فرآورده‌های دامی و لبنی از محصولات بخش دام داری این شهرستان می‌باشد. به طور کلی استان فارس قطب تولید گندم در کشور است که در استان فارس شهرستان اقلید رتبه نخست را در تولید گندم دارد.

مشخصات جغرافیایی

اقلید واقع در طول جغرافیایی ۵۲ درجه و ۴۱ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۰ درجه و ۵۳ دقیقه و بلندی ۲۵۵۰ متری از سطح دریا می‌باشدومرتفع ترین شهر و منطقه در استان فارس محسوب می‌شود همچنین بلند ترین قلهٔ استان فارس یعنی کوه بل (بلوند)واقع در رشته کوه‌های سفید (سفید کوه) از دنباله‌های رشته کوه‌های زاگرس باارتفاع ۴۰۵۰ متر در این شهرستان قرار داردو از مرتفع ترین قلل این رشته کوه (زاگرس)به شمار می‌آید. همچنین رود کر پر آب ترین و مهم ترین رود استان از ارتفاعات این شهرستان سر چشمه می‌گیرد. اقلید یکی از شهرستان‌های استان فارس است که از شمال و شمال‌خاوری با شهرستان آباده، از جنوب خاوری با شهرستان خرم بید، از جنوب با شهرستان مرودشت، از باختر با شهرستان سپیدان و استان کهگیلویه و بویر احمدو از شمال باختر با شهرستان سمیرم از استان اصفهان هم مرز است. چون این سرزمین کوهستانی است چشمه سارهای فراوان دارد که بیش‌تر آن‌ها، سرچشمه‌های رودخانه کر هستند. جمعیت شهرستان اقلید درسال ۱۳۷۵ تعداد ۸۰۹۴۷ نفر، و درسال ۱۳۸۵حدود ۱۰۳۰۰۰نفر جمعیت ساکن و ۴۰۰۰۰نفر عشایر بر آورده شده‌است. شغل‌اصلی مردم اقلید کشاورزی، دام داری، پیشه وری، بازرگانی، کارگری و فرش بافی است. مسیرهای این شهرستان به مناطق اطراف عبارت اند از: - راه آسفالته‌ای که از اقلید به سوی شمال خاوری کشیده شده که اقلید را به بزرگراه اصفهان - شیراز در سورمق متصل می‌سازد. درازای این راه ۱۸ کیلو متر است. - جاده اقلید - یاسوج که ۱۲۰ کیلومتر است و از اقلید به سوی جنوب باختری می‌رود و به یاسوج می‌رسد و مطالعه احداث بزرگراه طریق الرضا (ع)بر روی آن در حال انجام است. -راه آهن اصفهان -شیراز که در کنار شهر اقلید ایستگاه دارد و مطالعه و امکان سنجی احداث راه آهن یزد -اقلید -یاسوج در دست پی گیری است. - جاده‌ای که از سوی شمال از اقلید به سوی شهر صغاد و شهر بهمن و سپس به ایزد خواست و شهر سمیرم می‌رسد. -آزاد راه در حال احداث شمال -جنوب که از غرب این شهرستان و ۷۰ کیلومتری شهر اقلید و از نزدیکی شهر سده می‌گذرد. - راه‌های دیگری که مرکز بخش اقلید را به آبادی‌های پیرامونش می‌رساند.

منابع

• سایت میراث آریا