اردکان (فارس)

اردکان
اردکان °۵۱٫۹۸۳۲۵۶شرقی °۳۰٫۲۶۲۱۲۹شمالی / ۵۱٫۹۸۳۲۵۶;۳۰٫۲۶۲۱۲۹
اطلاعات کلی
کشور	ایران
استان	فارس
شهرستان	سپیدان
بخش	مرکزی
سال شهرشدن	1332
مردم
جمعیت	۱۶٬۲۱۲
زبان‌ گفتاری	فارسی (گویش اردکانی)
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا	۲۲۰۰-۲۳۰۰ متر

برای دیگر کاربردها، اردکان (ابهام‌زدایی) را ببینید.

اردکان مرکز شهرستان سپیدان در استان فارس در جنوب ایران است که با مساحتی حدود 375 هکتار در هفتاد کیلومتری شمال‌غرب شیراز در مسیر شیراز-یاسوج واقع شده است.این شهر که با ارتفاع ۲۲۰۰ تا ۲۳۰۰ متری از سطح دریا در دره‌ای میان کوه‌های زاگرس جنوبی واقع شده، به دلیل دریافت بارش سالانه‌ زیاد، در زمستان پربرف و در تابستان پرآب است. بنابراین در زمستان به خاطر ورزش های زمستانی و در تابستان به دلیل وجود آبشارها و رودخانه های مفرح مورد توجه اهالی جنوب کشور به خصوص مردم شیراز قرار می گیرد.

پیشینه

شهر اردکان قدمتی بیش از 900 سال دارد و دلیل این ادعا وجود بقعه سلطان نور الدین علی غازی در این شهر است. در الواح گلی تخت جمشید نیز از شهری بنام Parnuttis و یا Parnaamattsh در نزدیکی اردکان فعلی نام برده شده است و همچنین به استناد همین اسناد یکی از راه های دسترسی میان تخت جمشید به شوش مسیر تخت جمشید-ملیان-خلار-دالین-اردکان-کمهر و کاکان به شوش بوده است. اولین کتاب تاریخی که در رابطه با اردکان در آن شرحی آمده است، کتاب تاریخ یعقوبی تالیف احمدبن ابی یعقوبی ( متوفی 292 ه.ق.) می باشد که در شرح سلطنت ساسانیان و ملک پارس در آن عهد از اردکان به عنوان یکی از شهرهای منطقه پارس نام می برد.
در فارسنامه ناصری ازحاجی باباخان نیازی فرزندحاج علی خان فرزند حاج نیاز یاسیچی یاد شده واصالت این طایفه به[ کریم خان زند ] بر می گردد و وی درزمان اقامحمدخان قاجار به یاسیچ (یاسوج کنونی) که دارای جنگلهای پرپشت و صعب العبور بوده کوچ می‌کنند و با آرام شدن جو بر علیه طایفه زندیه به اردکان فارس مهاجرت می‌کنند. این شهر در قدیم دارای رونق و بازار و اقتصاد پویایی بوده است و از ساختمانها و عمارات با شکوه و زیبایی برخوردار بوده است. در گذشته اردکان هم‌پای شهرهای کهن ایران دارای مساجد زیادی بوده که مشهورترین آن مسجد ولی‌عصر ومسجد حاج نیازنیازی که اکنون تخریب شده و هم چنین مسجد جامع ومسجدحاج علم ترابی بوده است. حمام اردکان نشان دهنده شهریت و رونق منطقه بوده ودر گذر زمان به سبب زلزله و سایر بلایای طبیعی از شکوه و رونق آن کاسته شده است . اردکان به سبب رونق بسیار اقتصادی و بازار آن که مرکز داد و ستد عشایر و روستاهای پیرامون آن بوده و به عنوان مرکزیت آن منطقه محسوب میگردیده، همواره از گزند راهزنان و دزدان در امان نبوده و عرصه تاخت و تاز گردنه بگیران و سارقان مناطق دیگر بوده است. در اعصار گذشته مردان ادیب و فرهیخته و دانشمندان بسیاری در این شهر می‌زیسته اند که پس از سالیانی ترک دیار نموده اند و پی کسب علم و معرفت به سایر بلاد هجرت مینمودند و در جاهای دیگر ایران وفات یافته اند .تاریخچهٔ دقیق این شهر در فارسنامه ناصری موجود است.

زبان (گویش اردکانی)

زبان و گویش در شهرستان سپیدان عمدتا فارسی است. روستاهای مجاور شهرستان ممسنی اغلب دارای گویشهای لری می باشند. شهر اردکان و تعدادی از روستاهای قدیمی این شهرستان دارای لهجه کهنی از زبان فارسی هستند که این لهجه در بخشی گسترده ای از فارس در زمان ساسانیان رایج بوده است. مردم این شهر گویش خاص و منحصر به فردی دارند که مشابه آن در کشور به سختی یافت می‌شود و برگرفته از فارسی پهلوی است، از نکات بسیار جالب این است که این گویش تنها در شهر اردکان -مرکز این شهرستان- وجود دارد و با فاصله‌ای اندکی از این شهر، زبان لری می‌شود. سایر روستاهایی که در منطقه سپیدان به گویش اردکانی صحبت میکنند، عبارتند از: ابنو، دالین، خلار، خوشمکان، چشمه اسپید، بهرغان و ... . علاوه بر منطقه سپیدان، مکان های دیگری نیز وجود دارند که به این گویش و زبان صحبت میکنند، نظیر: روستای دشتک در کامفیروز، روستای گاوکشک و پاپون در کازرون، بهبهان. پراکندگی این زبان در مناطقی از فارس شاید نشان دهنده این باشد که زمانی زبان رایج در منطقه بوده است.

آب و هوا

ایستگاه هواشناسی سینوپتیک شهر اردکان در سال 1383 تاسیس شد و از آن زمان تا کنون وضعیت آب و هوایی این شهر به صورت خودکار ثبت می شود. در این مدت (1383 تا 1390) مشخصات اقلیمی شهر اردکان بدین گونه ثبت شده است: میانگین بارندگی سالانه 623 میلی‌متر، میانگین دمای روزانه 14.9 درجه سلسیوس، حداقل دمای ثبت شده 15.5- درجه سلسیوس، حداکثر دمای ثبت شده 36.4 درجه سلسیوس و میانگین رطوبت نسبی 40 درصد . گفتنی است ایران و به خصوص منطقه زاگرس در سال‌های 1386 تا 1390 دستخوش خشکسالی‌های شدید بوده و بنابراین میانگین بارندگی سالانه این شهر در بلندمدت بیش‌تر از 623 میلی‌متر است که به طور غیر رسمی حدود 800 میلی‌متر عنوان می شود.
یکی از ویژگی‌های آب و هوایی شهراردکان بارش‌های بسیار شدیدی است که در فصول بارش در مدت زمان کوتاه رخ می‌دهد و در زمستان به صورت برف بسیار سنگین به وقوع می پیوندد. برای مثال می توان به بارش 200 میلی‌متری بهمن 1390 اشاره کرد که در 11 و 12 بهمن در ظرف مدت 36 ساعت انجام شد و در مرکز شهر 80 سانتی‌متر و در مناطق کوهستانی 150 سانتی‌متر برف به زمین نشست و موجب قطع شبکه برق و بسته شدن بسیاری از راه های روستایی شهرستان شد. هم چنین در جریان توفان برفی بهمن 1350 به گفته روزنامه اطلاعات شهر اردکان و روستاهای اطراف آن (از جمله دهستان کمهر) از جمله مناطقی بودند که بیشترین تأثیر را بر اثر بوران متحمل شدند و هزاران نفر از اهالی منطقه در زیر حجم عظیم برف مدفون شدند .

دیدنی‌ها

شهر اردکان چه در تابستان و چه در زمستان دارای جاذبه‌های فراوان توریستی و گردشگری می‌باشد . در تابستان با آب و هوای خنک و باغها و رود و چشمه‌های فراوان و در زمستان با سپیدی زیبای برف و پیست اسکی پذیرای گردشگران است. از جمله مناطق گردشگری که در اطراف این شهر قرار گرفته اند، میتوان موارد زیر را نام برد:

• کوه ها: کوه رنج، کوه برم فیروز
• آبشارها: آبشار مارگون، آبشار چیکان، آبشار مورزیان
• تنگه ها: تنگ تیزاب، تنگ آبسرد، تنگ بغدیون
• چله گاه
• پیست های اسکی: پیست اسکی پولادکف، پیست اسکی تربیت بدنی
• دریاچه ها: برم فیروز، برم شش پیر
• امامزاده ها: امامزاده سلطان علی،

اردکان در لغت نامه دهخدا

موضعی است از مضافات شیراز. (جهانگیری ) (برهان ). محلی است بین شیراز و اصفهان . (گلشن مراد). قصبه ایست در حوالی شیراز و بعضی گفته اند اردکان قصبه ایست در دامنه ٔ کوه شش پیر از کوههای فارس . درقدیم شهری بزرگ بوده اکنون بیش از پانصد خانوار ندارد. (مرآت البلدان ). و آن در 97000 گزی شیراز بشمال غربی مایین و شمال شرقی فهلیان و میان برقون و گردنه ٔ اردکان واقع و از بلوکات قشقائی فارس است . طول آن 30 هزار گز و عرض 5 هزارگز، آب و هوای آن معتدل و دارای 12000 تن سکنه است . مرکز وی اردکان و بین دو کوه پوشیده از جنگل واقع است و نهر عظیمی از آن گذرد و دارای یازده قریه و پستخانه و تلگرافخانه است . درازی آن از ده علی تا قصبه ٔ اردکان پنج فرسنگ ، پهنای آن از باسکان تا شهداء یک فرسنگ است و محدود است از جانب مشرق ببلوک کام فیروز و بیضا و از سمت شمال و مغرب و جنوب بنواحی ممسنی . از سردسیرات فارس است ، هوای تابستانش چون ماه ثور شیراز باشد و بر این قیاس شکارش بز و پازن و قوچ و میش کوهی و کبک و تیهو و در تابستان چاخرق و هوبره . درخت بساتینش سیب و گلابی و آلو وانگور است درخت کبوده و عرعر چهار ساله تنومند شود که در جای دیگر هشت سال . دشتش در دو ماه پر از برف است و برف کوهستانش محتاج بمحافظت نباشد. اهلش در تابستان از ایوان بیرون نخسبند آبش از رودخانه ٔ شش پیر و رودخانه ٔ اردکان است زراعتش گندم و جو و نخود و عدس و لوبیای قرمز و زرت مکه است که بعربی خندروس گویند و مال المعامله ٔ این بلوک لوبیای قرمز است و روغن که از کوه گیلویه خریده بشیراز آورند و نام قصبه ٔ این بلوک نیز اردکان است در دره ٔ کوهی افتاده و رودخانه ٔ پر آب بسیار خنک و شیرین از میان این قصبه دائماًبگذرد و درختان تنومند از دو جانبش فرسنگی از بالا وفرسنگی از زیر رسته بیکدیگر پیوسته است که در دوفرسنگی راه آفتاب کمتر دیده شود. عموم خانه های آن از خشت خام و گل و چوب است و شماره ٔ آنها از هزار و پانصددرب خانه بگذرد و این بلوک مشتمل بر ده قریه است .

بزرگان

میرزا علیرضا تجلی اردکانی: صاحب منظومه ی "معراج الخیال"، "حاشیه ای بر حاشیه ی مولا عبدالله یزدی"، " منطق" و "سفینه النجاه" می باشد. ایشان در اواخر دوره صفویه وفات کردند.
سید علی اکبر علوی اردکانی: متولد 1225، از فقها و مجتهدین مشهور در قرن سیزدهم هجری بود. در سال 1310 وفات کرد و در دارالسلام شیراز به خاک سپرده شد.
سید یعقوب انوار اردکانی: از خطبا، دانشمندان و سیاستمداران معاصر بود. از شیراز به تهران رفت و در مدرسه ی عالی سپهسالار به تدریس علوم مشغول شد. وی دوران مشروطه، چندین دوره از جانب اهالی فارس به عنوان نماینده ی مجلس، استخاب شد. انوار در سال 1331 درتهران وفات یافت.

حاج حسین علی رئیسی اردکانی: وی در عرفان و در نیکوکاری شهرت داشت. وی مدتی به عنوان مدیر تعاونی روستائی منطقه فعالیت کرد اما با دگرگونی فکری که در سال 1324 در وی ایجاد شد، به کشاورزی روی آورد و با مهاجرت به شیراز وارد وادی عرفان شد و شب ها در باباکوهی به سکوت عرفانی و راز و نیاز با خدای خود پرداخت. حاج حسینعلی رئیسی اردکانی اشعار خود را در کتابی با عنوان « سائل » منتشر کرد. وی در سال 1353 بر اثر سکته قلبی دار فانی را وداع گفت و در دارالرحمه شیراز به خاک سپرده شد. بیمارستان رئیسی واقع در شهر اردکان، وقفی نیمی از زمین دارالرحمه شیراز، کتابخانه رئیسی اردکانی در شیراز از جمله بناهایی است که به همت وی برپا شد. از وی دیوان شعری با عنوان سائل به جا مانده است.
پروفسور عزت الله رئیسی اردکانی: رئیس بخش زمین شناسی دانشگاه شیراز که از وی به عنوان پدر هیدروژئولوژی ایران نام برده می شود.
مجدالادبا اردکانی، حیرت اردکانی، علی اکبر اردکانی، احمد اردکانی، شیخ حسن اردکانی، سید ابراهیم انوار، حضرت آیت الله سید محمود علوی اردکانی و حجت الاسلام حاج شیخ عبدالرسول حسنی، حجت الاسلام حاج سید ابوفاضل رضوی اردکانی و ... .

محله های اردکان فارس

• محله ساقی که خود از ۴محله تشکیل شده:

*سراو (سرآب) 
 
* پس آس (پس آسیاب) 
 
*بازار 
 
*خنگ گک 
 

• محله بال
• محله ملا
• محله کلوالی

مقالات مرتبط

دانشگاه آزاد اسلامی واحد سپیدان

منابع

اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران: ۱۳۸۳ خ.