مسجد گوهرشاد (مشهد)

برای دیگر کاربردها، گوهرشاد (ابهام‌زدایی) را ببینید.

برای مسجد دیگری به همین نام در افغانستان به مسجد گوهرشاد هرات مراجعه کنید.

کاشیکاری مسجد گوهرشاد

مسجد گوهرشاد، در جنوب حرم علی بن موسی (رضا) در شهر مشهد ساخته شده‌است. این مسجد در سال ۸۲۱ ه.ق به دستور گوهرشادآغا همسر شاهرخ از پادشاهان تیموری بنا شده‌است. به دلیل ظرافت و زیبایی کاشی‌کاری و خط و اسلوب معماری مسجد گوهرشاد، این مسجد از نفیس‌ترین شاهکارهای معماری ایرانی در دوره تیموری به شمار می‌رود. اسم گوهرشاد در دو محل با کاشی معرق نگاشته شده‌است: یکی در قسمت بالای در نقره‌ای که به دارالسیاده می‌رود و دیگری بر کتیبه ایوان مقصوره که به خط زیبای شاهزاده بایسنقر می‌باشد. در قسمت وسط نیز کتیبه‌ای به نام محمد رضا امامی وجود دارد. شیوه معماری این مسجد به سبک معماری مساجد چهار ایوانی ایران است و در طی سال‌ها گنبد آن چهار بار مورد مرمت قرار گرفته‌است.

سبک معماری این بنا به شیوه آذری و نام معمار آن استاد قوام‌الدین شیرازی ذکر گردیده است.

مدخل

بي‌ترديد مهم‌ترين اثر باقي‌مانده از دورة تيموري در ايران، مسجد گوهرشاد در مشهد است كه در جوار آرامگاه امام رضا (ع) واقع گرديده و ساختمان آن -بر اساس متن كتيبۀ ثلث اصلي ايوان جنوبي- در سال 821 هجري قمري به همّت گوهرشاد -زوجۀ شاهرخ تيموري- به اتمام رسيده‌است. اين مسجد در طيّ قرون مختلف، متحمّل خرابي‌هاي زيادي شده كه از جملة آن‌ها بمباران ارتش روس به سال 1330 هجري قمري است. با اين حال، هيأت اصلي بخش عمدة ساختماني آن نسبتاً محفوظ مانده است.

بناي مسجد گوهرشاد -كه به خاطر نام باني آن به اين نام خوانده مي‌شود- تقريباً 12 سال به‌طول انجاميده و معمار اصلي بنا به احتمال قوي "استاد قوام‌الدّين شيرازي" يكي از پركارترين و چيره‌ دست‌ ترين معماران دورة تيموري بوده‌است .

پلان و تزیینات مسجد

مسجد به شكل چهار ايواني ساخته شده و در طرفين ايوان اصلي آن دو منارۀ كاشي‌كاري جاي گرفته است كه از لحاظ زيبايي و دقّت در كاشي‌كاري داراي اهميّت خاصّي است. مناره‌هاي ضخيم و برج مانند ايوان -كه نقش كنترل فشار تاق را بر عهده دارند- توپر و به ضخامت 6 متر هستند و ارتفاع كلّي آن‌ها به 43 متر مي‌رسد. اين مناره‌ها (گلدسته‌ها) از روي زمين شروع مي‌شوند و چسبيده به ايوان مقصوره بالا مي‌روند. اهميّت فوق‌العادة اين مسجد، كه به اين جهت نيز آن را يكي از زيباترين آثار معماري دنيا محسوب داشته‌اند، به‌خاطر كاشي‌كاري و كتيبه‌هاي آن است. قسمتي از كتيبه‌ها به خطّ بايسنقرميرزا شاهزادة تيموري و قسمت ديگر كه در دورة صفوي نوشته شده به خطّ محمّدرضا امامي هنرمند معروف آن زمان است. آن‌ چه بر شكوه اين مسجد مي‌افزايد و بيننده را مسحور مي‌كند، گنبد پيازي شكل و سبزرنگ آن است كه با نقوشي زرد رنگ مزيّن گرديده است. كتيبة تاريخي مسجد كه از كاشي است، با حروف درشت سفيد بر زمينه‌‌اي آبي، جلوة ديگري است كه بر زيبايي اين مسجد افزوده و از نظر تاريخي حايز اهميّت بسيار مي‌باشد .

واقعه مسجد گوهرشاد مشهد

نوشتار اصلی: واقعه مسجد گوهرشاد مشهد (۱۳۱۴)

ماجرای کشتار و سرکوب مردم به دستور رضاشاه، به مناسبت اعتراض به تغییر لباس در سال ۱۳۱۴، درست چند ماه قبل از واقعه کشف حجاب نیز در این مسجد رخ داده‌است.

منابع

• (منبع اصلی نوشتار) شهبازی شیران، دکتر حبیب (1386). آثار مهم و برجستۀ ساختماني و ويژگي‌ها و دستاوردهاي معماري و تزييني تمدّن اسلامي ايران در دورة تيموريان. دانشگاه محقّق اردبیلی، اردبیل.

• هیلن برند، روبرت (1387). معماری اسلامی، ترجمۀ دکتر باقر آیت الله زاده شیرازی، چاپ چهارم. روزنه، تهران.
• جوادزاده، هاشم. کتاب خراسان. ۱۳۸۰، ص ۷۲، کانون آگهی ایران نوین.