مسجد جامع یزد

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
مسجد جامع یزد
260px
نام مسجد جامع یزد
کشور  ایران
استان استان یزد
شهرستان یزد
اطلاعات اثر
کاربری مذهبی
دیرینگی دوره ایلخانی
دورهٔ ساخت اثر ایلخانی، آل مظفر،تیموریان، صفوی،
قاجاریه
بانی اثر امیر علاءالدوله گرشاسب،
سید رکن الدین محمد قاضی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت ۲۰۶
تاریخ ثبت ملی ۳۱ تیر ۱۳۱۳

مختصات: ۳۱°۵۴′۵″ شمالی ۵۴°۲۲′۷″ شرقی / ۳۱.۹۰۱۳۹° شمالی ۵۴.۳۶۸۶۱° شرقی / 31.90139; 54.36861

مسجد جامع یزد به شیوه یک ایوان در دل کویر می‌باشد و در طی حدود ۱۰۰ سال و سه دوره بنا شده‌است. پایه‌های اصلی مسجد را ساسانیان و بنای فعلی مسجد، از لحاظ شیوه معماری متعلق به دو دوره موسوم به آذری دانسته‌اند. بنای گنبد خانه متعلق به دوره ایلخانی و سر در رفیع مسجد را متعلق به زمان شاهرخ و دوره تیموری دانسته‌اند. این بنا از لحاظ خوابیدگی گنبد، سردر رفیع وبلند و همچنین کاشیکاری زیبا و منحصربه‌فرد، شهرت دارد.

سبک معماری این بنا به شیوه آذری است.[۱]

مدخل[ویرایش]

سراسرنما از مسجد جامع یزد
(نمایش سه بعدی)
نقشه مسجد جامع یزد
ماکسیم سیرو، سال ۱۳۱۵ خورشیدی

مسجد جامع کبیر یزد،یکی ازشاهکارهای تاریخی ایران بوده که در هر گوشه و کنار آن ،یادگارهایی از دوران گوناگون برجای مانده است.تاریخچه و ساخت مسجد جامع از دوران پیش از اسلام آغاز شده و پایان کار آن به دهه اخیر برمیگردد. مسجدجامع کبیریزد(حسین مسرت )،8:1391</ref>. این مسجد یکی از زیباترین مساجد دورهٔ تیموری است که از نظر کاشی‌کاری، سَردَر رفیع، منارهها و کتیبهٔ آن در عداد زیباترین شاهکارهای معماری قرن نهم هجری قمری می‌باشد. گرچه ساختمان اصلی مسجد را به قبل از دورة تیموری نسبت می‌دهند ولی ساختمان فعلی بر طبق کتیبه‌های موجود نشان می‌دهد که در دورهٔ تیموری بنا گردیده‌است. کتیبه‌های مسجد یکی به خطّ کوفی آجری و دیگری به خطّ ثلث سفید بر روی کاشی لاجوردی است. در متن کتیبة سَردَرْ، نام شاهرخ تیموری و سلطان جهانشاه و تاریخ ۸۶۱ هجری قمری خوانده می‌شود. دردوران پیش از اسلام درمکان کنونی مسجد جامع،احتمالا آتشکده ساسانی برپابوده که تادوران پس ازاسلام نیزدوام داشته است. مسجدجامع کبیریزد(حسین مسرت)،8:1391</ref>. بنای کنونی مسجد با وسعتی حدود ۱۰٬۰۰۰ مترمربّع مشتمل بر سَردَر ورودی و جلوخان، صحن وسیع، رواقهای جانبی صحن، ایوان، گنبدخانه و شبستانهای طرفین آن، شبستان بزرگ ستوندار، کتابخانه، تزیینات غنیّ و زیبا و کتیبه‌ها و سنگ نوشته‌های تاریخی و غیر تاریخی است[۲].خاورشناسی به نام ماکسیم سیرو اعتقاد داردنخستین مسجدی که به جای آتشکده،به نام مسجدعتیق شکل گرفته،مربوط به سده های اولیه اسلام است.مسجدجامع کبیریزد(حسین مسرت)،8:1391</ref>. پیشینه تاریخی : قدیمی ترین تاریخی که برای انجام فعالیت های مذهبی-اسلامی،دربخشی ازفضای کنونی مسجدجامع یزد ذکرمیشود،متعلق به نیمه دوم قمری است.احداث مسجدجامعرانیزمربوط به نیمه دوم سده سوم قمری،درزمان حکومت "عمرولیث"ودرعصر صفاریان ویاقبل از سلاجقه می دانند،مسجدی که در ترسیم ماکسیم سیرو دارای انحراف قبله بود.درسده چهارم قمری،مسجدجامع یزد در حومه شهرقرارداشته،که درواقع درکنار آتشکده زرتشتی بنا شده بود. مسجد جامع کبیریزد(حسین مسرت)9:1391</ref>.

ویژگی‌های مهمّ بنا[ویرایش]

این مسجد به چند دلیل حایز اهمیّت است: نخست آن که قدیم‌ترین نمونهٔ معماری است که طی قرن نهم هجری قمری، در معماری مذهبی ناحیّهٔ یزد از آن تقلید شده‌است؛ این طرح مرکّب از یک مقصورهٔ گنبددار و یک شبستان مستطیل بلند و کشیده‌است. چهارگوش بودن پلان مسجد برگرفته از الگوی معماری کعبه است.بنایی کاملا قدسی و متعالی در اسلام دارد و به عنوان نمادی کیهانی در الگوهای معماری مسلمین مورد استفاده قرار میگیرد.

پلان گنبد خانه مسجد چهارگوش ومربع است ودرجهان شناسی اسلامی مربع متجسدترین صورت خلقت درزمین ونماینده کمیت محسوب می شود درحالی که دایره درحدآسمان ونماینده کیفیت به حساب می آید.
مسجدجامع کبیر یزد(حسین مسرت)27:1391</ref>.

به نقل ازاستادپیرنیااین گنبددارای دوپوسته می باشدکه پوشش درونی گنبدکه متناسب بااقتضائات فضایی واجرایی معماری داخلی مسجدشکل می گیرد،شرایطی رابه وجود می آورد که باپوشش بیرونی که متناسب بااقتضائات بیرونی شکل می گیرد،متفاوت است. مسجدجامع کبیریزد(حسین مسرت)45:1365</ref>. دیگر ویژگی مهمّ بنا کاربرد وسیع تاق‌های سراسری (تاق و تویزه) در شبستان‌هاست که با کاشی معرّق همراه‌است. نکتهٔ قابل توجّه دیگر در ساختمان مسجد جامع یزد، مسألهٔ ایجاد روشنایی غیر مستقیم به وسیلهٔ انعکاس نور از گچ سفید گنبد و دیوارهاست. همچنین تزیینات داخل و خارج گنبد، نمای خارجی- داخلی ایوان اصلی و محراب زیبای آن که از قسمت‌های مهمّ مسجد به شمار می‌رود، بی‌نهایت ارزنده و جالب است[۲] نحوه شکل گیری مسجد: مسجد فعلی برجای سه مسجدی بنا شده که درقرون متمادی،درجواریکدیگر ساخته اند.این سه نهایتادردوره قاجاریان به مسجدی واحد باصحن وسیع تبدیل شده است. مسجدجامع کبیریزد(حسین مسرت)46:1391</ref>.

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. سبک‌شناسی معماری ایرانی. محمد کریم پیرنیا. نشر معمار. ۱۳۸۳. ص۲۰۴
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ شهبازی شیران (دکتر حبیب)، ۱۳۸۶: ۲۹ و ۳۰

نابع[ویرایش]

  • آرشیو کتابخانه اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان یزد.
  • کتاب مسجد جامع کبیر یزد، به کوشش حسین مسرت، زیر نظر بهرام رضایی چراتی.انتشارات اندیشمندان یزد،۱۳۹۱.
  • اسلامی، فاطمه و دیگران: شاهکار فیروزه‌ای کویر (مسجد جامع کبیر یزد از ظهور تا شکوه)، تهران: ورای دانش، ۱۳۸۸، ص ۲۵٬۶.
  • ویلبر، دونالد: معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان، ترجمه: عبدالله فریار، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۶، ص ۱۷۲.
  • ابن حوقل، ابوالقاسم: صورةالارض؛ ترجمه: جعفر شعار، تهران: بنگاه فرهنگ ایران، ۱۳۴۵، ص ۴۹.
  • گنجنامه (مساجد جامع، بخش دوم)،۱۳۸۳، زیرنظر: کامبیز حاجی‌قاسمی، مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ص ۱۶۹.

پیوند به بیرون[ویرایش]