ازبک‌ها

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ازبیکان
اوزبیکلر
Tamerlan.jpg
Alisher Navoiy's Portrait.jpg
Shaybani.jpg
Фирдуси читает поэму «Шах-Наме» шаху Махмуду Газневи (1913).jpg
Khoja Akhmet Yassawi Ashgabat.JPG
Ulugh Beg.jpg
Памятник Джелал ад-Дину Манкбурны.JPG
Babur.jpg
Portrait of Akbar by Manohar.jpg
Abdullah Khan Uzbek II slicing melons.jpg
Mirza Abdul Qadir Bedil Delhawi.JPG
Nadira.jpeg
Uzbek Abdurauf Fitrat stamp.jpg
Stamps of Uzbekistan, 2004-07.jpg
Hamza Niyazi.jpg
Alihantora Sog'uniy.jpg
Зульфия.jpg
Fayzullo Ubaydulloyevich Xojayev.JPG
Islam karimov.jpg
Alisher Usmanov podium 2013 Fencing WCH SMS-IN t204812.jpg
Abdul Rashid Dostum in September 2014.jpg
Sylvia Nasar - Flickr - Knight Foundation.jpg
Sharipov.jpg
Odil Ahmedov.jpg
Marsel Ilhan.jpg
Iroda Tulyaganova 1.jpg
جمعیت کل
۳۰ میلیون
مناطق دارای جمعیت قابل توجه
 ازبکستان 23,929,309 (2013) [۱]
 افغانستان 2,799,726 (2013) [۲]
 تاجیکستان 1,210,236 (2013) [۳]
 قرقیزستان 980,000 [۴]
 قزاقستان 490,000 [۵]
 ترکمنستان 260,000 [۶]
 روسیه 499,862 [۷]
 عربستان سعودی 300,000 [۷]
 پاکستان 70,133 (2005) [۸]
 چین 124,800 [۹]
 اوکراین 22,400 [۱۰]
 استرالیا 80,000
 امارات متحده عربی 15,960
 ترکیه 45,000 [۱۱]
 مغولستان 560 [۱۲]
زبان‌ها

ازبیکی

گروه‌های قومی مرتبط

اویغور

اعیاد تیمور در سمرقند
نگاره‌ای از دو خان ازبیک در شمال افغانستان کنونی، ۱۸۴۲
ازبیک‌های افغانستان

ازبیک ها[ویرایش]

ازبیک‌ها یکی از اقوام ترک‌تبار ساکن آسیای میانه هستند . ازبیک‌ها بیشینه جمعیت ازبیکستان، را تشکیل می‌دهند و در دره فرغانه که شامل شمال و باختر تاجیکستان و جنوب قرقیزستان می‌شود و سواحل آمودریا در خاور ترکمنستان و شمال افغانستان نیز جمعیت زیادی دارند. جمعیت این قوم حدود ۳۰ میلیون نفر برآورد می‌شود.

ازبیک‌ها به زبان ازبیکی از خانواده زبان‌های ترکی سخن می‌گویند و بیشتر آن‌ها مسلمان سنی و پیرو مکتب حنفی هستند.

از بین ترکانی که سابقاً تحت حاکمیت شوروی بودند، ازبیکان دچار کمترین آسیمیلاسیون روسی شده‌اند؛ و همگی هنوز هم ازبیکی را به عنوان زبان اول خود می‌شناسند.[۱۳]

مطالعات ژنتیکی از تنوع بالای ژنتیکی بین ازبیک‌ها حکایت دارد و نشان می‌دهد که تبار آسیای شرقی (شامل تورکها)، آسیای میانه‌ای، اروپایی و خاورمیانه‌ای به ترتیب شایعترین تبارها در این قوم هستند.

تاریخچه[ویرایش]

ریشه واژه ازبیک به نام اوغوز خان میرسد، اوغوزخان بنام اوغوز بیک نیز مشهور بود است. این واژه به احتمال زیاد از نام این امپراتور ترک ریشه دارد.[۱۴] باتو فرزند جوچی و نوادهٔ چنگیز به اروپا حمله کرد و برادرش شیبان را به فرمانروایی مجارستان برگزید. بیشتر سربازان باتو از میان اقوام ترک بودند و تنها افسران عالی رتبه از میان مغولان بودند. سربازان تحت فرماندهی شیبان بعدها در تیومن در مرکز روسیه امروزی و سیبری حاکمیت یافتند. محمد خان شیبانی به افتخار جدش تخلص شیبک را برگزید و به سرزمین‌های آباد فرارود یورش برد. او دولت تیموریان را از میان برد ولی خودش گرفتار شاه اسماعیل صفوی گشت. بعد از او ازبیکان در آسیای میانه باقی‌ماندند.

وجه تسمیه ازبیک به سربازان شیبانیان این بود که فرمانروای اردوی زرین در زمان منگو تیمور فرزند هولاکو و پشت ششم شیبان فردی به نام ازبیک خان بود. از فرمانروایان ازبیک، ازبیک‌خان و پسرش جانی‌بیگ در تاریخ قبل از تیمور مشهورند. بعد از دورهٔ تیمور این امرا در ماوراءالنهر قدرت یافتند. در دوره صفوی، ازبیک و ازبیکان عنوان سلسله امرای شیبانی است که بوسیلهٔ محمدشاه‌بخت (محمد شیبانی) مشهور به شاهی‌بیک یا شیبیک تأسیس شد (۹۰۵ ه‍. ق.) و غالباً بسبب تعصب در مذهب تسنن و تجاوز به خراسان با شاهان صفوی در زدوخورد بوده‌اند. مرکز امرای این سلسله سمرقند بوده‌است و امرای مزبور با خانات خیوه و خانات بخارا و خانات خوقند و امرای آستراخان (معروف به خانان جانی) خویشاوند و منسوب بوده‌اند. دولت آنها نیز عاقبت بوسیلهٔ امرای هشترخان (حاجی طرخان) منقرض شد.

منابع[ویرایش]

  1. "Population: 28,661,637 (July 2013 est.) [Uzbeks = 80%]". Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook. Retrieved 10 June 2013. 
  2. "Afghan Population: 31,108,077 (July 2013 est.) [Uzbeks = 9%]". Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook. Retrieved 10 June 2013. 
  3. "Population: 7,910,041 (July 2013 est.) [Uzbeks = 15.3%]". Central Intelligence Agency (CIA). The World Factbook. Retrieved 10 June 2013. 
  4. CIA World Factbook – Kyrgyzstan
  5. Ethnic groups in Kazakhstan, official estimation 2010-01-01 based on National Census 2009
  6. CIA World Factbook – Turkmenistan
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ (روسی) Russia Census 2002
  8. Rhoda Margesson (January 26, 2007). "Afghan Refugees: Current Status and Future Prospects" p.7. Report RL33851, Congressional Research Service.
  9. Chinese National Minorities
  10. State Statistics Committee of Ukraine: The distribution of the population by nationality and mother tongue
  11. Evrenpaşa Köyü | Güney Türkistan'dan Anadoluya Urfa Ceylanpınar Özbek Türkleri. Evrenpasakoyu.wordpress.com. Retrieved on 2013-07-12.
  12. Census of Mongolia, slide# 23. http://www.toollogo2010.mn/doc/Main%20results_20110615_to%20EZBH_for%20print.pdf
  13. «Uzbek». Encyclopedia Britannica. 
  14. A. H. Keane,A. Hingston Quiggin, A. C. Haddon, Man: Past and Present, p.312, Cambridge University Press, 2011, Google Books, quoted: "Who take their name from a mythical Uz-beg, Prince Uz (beg in Turki=a chief, or hereditary ruler)."
  • دائرةالمعارف فارسی
  • ویکی‌پدیای انگلیسی