جمال‌الدین محمد خوانساری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
آقا جمال‌الدین محمد خوانساری
نام کامل جمال‌الدین محمد بن آقا حسین
اطلاعات علمی
تاریخ تولد مشخص نیست
زادگاه مشخص نیست
محل تحصیل اصفهان
محل زندگی اصفهان
محل وفات ۱۱۲۵ اصفهان، ایران
مدفن تخت فولاد
شاگردان سید ابوالقاسم خوانساری
میرزا رفیعا گیلانی
سید صدرالدین قمی
امیر محمدابراهیم قزوینی
و ...
تالیفات مبدأ و معاد
جبر و اختیار
نیت و اخلاص
شرح و تفسیر احادیث طینت
رساله نماز جمعه
و ...

جمال‌الدین محمد بن آقا حسین معروف به «جمال المحققین» محدث، اصولی، حکیم، متکلم، از فقیهان امامیه و از ملایان پر آوازه ایران محسوب می‌شود.[۱] تاریخ تولد و محل ولادت او معلوم نیست. اما مسلم است که وی اصالتاً خوانساری بوده و در اصفهان پرورش یافته است.[۲]

استادان[ویرایش]

شاگردان[ویرایش]

  • سید ابوالقاسم خوانساری[۵]
  • میرزا رفیعا گیلانی[۶]
  • سید صدرالدین قمی[۷]
  • امیر محمدابراهیم قزوینی[۸]
  • محمد زمان بن کلب علی تبریزی[۹]
  • آقا خلیل اصفهانی
  • سید غیاث‌الدین محمد خیال اصفهانی[۱۰]
  • سید فاضل میرعبدالباقی دزفولی
  • میرزا عبدالله افندی شیرازی[۱۱]
  • علی‌اصغر مشهدی رضوی
  • محمد خاتون‌آبادی[۱۲]
  • ملا محمد اکمل بهبهانی[۱۳]
  • محمدتقی طبسی[۱۴]
  • محمدحسین خاتون‌آبادی
  • حکیم محمدحسین مازندرانی
  • محمدحسین گیلانی
  • امیر محمد صالح قزوینی
  • سید محمدمهدی قزوینی
  • محمدکاظم تویسرکانی
  • محمدهادی سبزواری[۱۵]
  • سید نعمت‌الله جزایری[۱۶]
  • یوسف بحرانی[۱۷]

آثار[ویرایش]

الف) تألیفات[ویرایش]
  • مبدأ و معاد[۱۸]
  • جبر و اختیار
  • نیت و اخلاص[۱۹]
  • شرح و تفسیر احادیث طینت
  • رساله نماز جمعه
  • افعال واجب و مندوب نماز
  • شرح حدیث سحاب
  • مکاتبات و منشئات ادبی با علما و معاصران
  • شرح حدیث بساط
  • مجموعه اجازات به فضلاء و دانشمندان
  • شرح زیارت جامعه
  • اختیارات الایام و اللیالی و الساعات
  • الاسئلة السلطانیة
  • اصول الدین فی الامامة
  • رساله در تفسیر آیه عهد
  • مزار و توضیحاتی برالفاظ زیارت و دعاها
  • الحاشیة الجمالیة
  • رساله درباره قاعده الواحد لایصدر ...
  • سؤال و جواب‌های فقهی
  • رساله در خمس
  • رساله در نذر
  • تقویم الاولیاء
  • تحفة عباسی
  • عقاید النساء یا کلثوم ننه
  • اثبات الرجعة
  • رساله در معنی کراهیت در عبادات
ب) تعلیقات و حاشیه‌ها[ویرایش]
  • تعلیقات تهذیب الاحکام
  • تعلیقات من لایحضره الفقیه
  • حاشیه بر شرایع الاسلام
  • حاشیه شرح لمعه شهید ثانی
  • حاشیه بر طبیعیات شفای ابن سینا
  • حاشیه بر شرح اشارات ابن سینا
  • حاشیه بر حاشیه خفری بر شرح قوشجی بر تجرید
  • حاشیه بر شرح باغنوی بر شرح تجرید
  • حاشیه شرح مختصر الاصول عضدی
  • حاشیه بر معالم
  • حاشیه بر شرح حکمة العین
  • شرح و رد رساله اشتراک لفظی حکیم تبریزی
ج) ترجمه‌های فارسی[ویرایش]

ادب فارسی[ویرایش]

وی افزون بر اینکه به عنوان مجتهد طراز اول و مدرس بزرگ عصر صفویه شناخته شده بود، یکی از ستارگان درخشان آسمان ادب فارسی شمرده می‌شد. این ویژگی او را می‌توان در چند محور بررسی نمود.

الف) انشائات، رساله‌ها و وقف‌نامه‌های فارسی کتاب‌ها، نامه‌ها، انشاءات ادبی، وقف‌نامه‌ها و ترجمه‌های روان به جا مانده از او، گواه روشنی بر این ادعاست.

ب) ترجمه متون دینی جمال ۸ منبعِ مهم علمی و دینی را به فارسی ترجمه کرد و به دو کتاب بزرگ حدیث حاشیه نوشت. ترجمه غرر الحکم، الفصول المختاره، مفتاح الفلاح، دعای صباح، صحیفه سجادیه، قرآن کریم، احادیث طینت و داستان طرماح، از جمله فعالیت‌های او در نهضت ترجمه می‌باشد.

ج) فارسی‌نگاری فقه استدلالی وی رساله‌ای تحقیقی در نیت نگاشت و مباحث پیچیده نیت را عرضه نمود. وی با نگارش رساله نماز جمعه و رساله خمس به گونه فقهی و استدلالی، دیدگاه‌های فقیهان بزرگ را در بوته نقد نهاد.

در نگاه ملایان[ویرایش]

مرتضی مطهری می‌نویسد:

«جمال الدین خوانساری معروف به آقا جمال خوانساری، فرزند آقا حسین خوانساری و شاگرد او و شاگرد دایی خود، (محقق سبزواری) بوده. وی مردی محقق و جامع معقول و منقول بوده. آقا جمال با دو واسطه، استادِ سید مهدی بحرالعلوم است.»[۲۳]

شیخ حر عاملی می‌نویسد:

«او دانشمندی فاضل، فیلسوفی متکلم و پژوهشگری ژرف‌نگر می‌باشد. او با ما معاصر بود و تألیفاتی نیز دارد.»[۲۴]

سید محمدباقر خوانساری می‌نویسد:

«آقا جمال در خاندان علم و فضیلت متولد شد و در دامان آن پرورش یافت. از مکتب او دانش پژوهان بلندنظری در علم فقه و اصول و فلسفه برخاستند. ریاست تدریس در زمان پر سعادت او در اصفهان به وی منتهی شد و بسیاری از فضلای نامدار و بزرگان عصر از انفاس قدسیه او به کمال رسیدند. آقا جمال شخصی شوخ طبع، ظریف، فقیهی خوش صورت و خوش فکر، بلند همت، گشاده رو، دارای سعه صدر و افکار متین بود.»[۲۵]

وفات[ویرایش]

جمال در ۲۶ رمضان سال ۱۱۲۵ در اصفهان وفات یافت و در تکیه آقا حسین خوانساری در تخت فولاد، کنار قبر پدرش، مدفون شد.

پانویس[ویرایش]

  1. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج ۱، ص ۴۵۸.
  2. اعیان الشیعة، ج ۹، ص ۲۳۱.
  3. آقا حسین، چهره درخشان خاندان خوانساری، استاد فضلای عصر خود بود. او در سال ۱۰۱۶ ه.ق در خوانسار به دنیا آمد و بعد از بلوغ، برای تحصیل علم و حکمت و معارف به اصفهان هجرت کرد. او در مدت کوتاهی به مرحله‌ای از دانش رسید که نوشته‌اند: «او استاد الکل فی الکل عند الکل بود.» (روضات الجنات، ج ۲، ص ۳۴۹).
    این لقب به جهت تسلط او بر تمام علوم عصرش، اطلاق شده است و معنای آن این است که آقا حسین استاد همه علمای عصر در همه علوم، به عقیده همه معاصرانش می‌باشد. (شرح آقا جمال بر غرر و درر آمدی، ج ۱، ص ۸۹).
    آقا حسین کتاب‌های ارزشمندی در موضوعات گوناگون از خویش بر جای نهاد و شاگردان برجسته‌ای مانند: آقا جمال خوانساری، علامه مجلسی و میرزا محمد شیروانی پرورش داد. وی در سال ۱۰۹۹ ه.ق در اصفهان چشم از جهان فرو بست. (روضات الجنات، ج ۲، ص ۳۵۸).
  4. ملا محمدباقر سبزواری استاد و مربی آقا جمال و دایی او بود. محقق سبزواری از استادان زبده‌ای همچون میر فندرسکی، شیخ بهایی و مولی محمدتقی مجلسی کسب دانش نمود. وی سپس در حوزه‌های علمیه اصفهان و مشهد به تدریس علوم و معارف دینی پرداخت. او دانش پژوهان بی شماری را تربیت کرد که آقا حسین خوانساری و دو پسرش، آقا جمال و آقا رضی از آن جمله‌اند. از معروف‌ترین تألیفات او می‌توان به ذخیرة المعاد، روضة الانوار عباسی و کفایة الاحکام اشاره کرد. وی در سال ۱۰۹۰ ه.ق درگذشت و در مدرسه میرزا جعفر، واقع در صحن حرم علی بن موسی الرضا (ع) به خاک سپرده شد. (اعلام المکاسب، ص ۵۹؛ نگاهی به خوانسار، ص ۲۷).
  5. نویسنده مناهج المعارف.
  6. پدیدآورنده شواهد الاسلام، حاشیه بر اصول کافی و ۱۶ کتاب دیگر.
  7. شارح «وافیه» و از برجسته‌ترین فقیهان قرن ۱۲ هجری.
  8. بالغ بر ۱۵۰۰ نسخه کتاب را مقابله، حاشیه نویسی و تصحیح نموده و دارای ۱۸ تألیف است.
  9. نویسنده فوائد الفوائد.
  10. داماد آقا جمال.
  11. نویسنده ریاض العلماء.
  12. نوه علامه مجلسی.
  13. پدرِ استاد الکل آقا وحید بهبهانی.
  14. نویسنده حاشیه مدارک.
  15. فرزند محقق سبزواری.
  16. نویسنده انوار نعمانیة، غایة المرام، زهر الربیع و ریاض الابرار.
  17. فقیه و محدث معروف، پدید آورنده الحدائق الناظرة فی احکام العترة الطاهرة (الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج ۴، ص ۱۴۱؛ دانشمندان خوانسار، ص ۲۵۱؛ فرزانگان خوانسار، ص ۴۵؛ ویژه نامه کنگره خوانساری، ص ۱۳).
  18. در اصول دین و اعتقادات.
  19. در نیت طهارت.
  20. حاوی سخنان امام علی (ع)
  21. مناظرات شیخ مفید که سید مرتضی آن‌ها را در این مجموعه گلچین نموده است.
  22. در تنظیم فهرستِ آثار آقا جمال خوانساری، از کتاب‌های الذریعة الی تصانیف الشیعة، ج ۱، ص ۳۶۷ و ج ۴، ص ۱۲۲؛ ریحانة الادب، ج ۱، ص ۵۴؛ روضات الجنات، ج ۲، ص ۲۱۴؛ ویژه نامه کنگره محققان خوانساری به نام خدیو خرد؛ فوائد الرضویة، ص ۸۳ و ج ۹، ص ۲۳۱ و اعیان الشیعة، استفاده شد.
  23. خدمات متقابل اسلام و ایران، ص ۵۹۰؛ آشنایی با علوم اسلامی، ص ۳۰۶.
  24. امل الآمل، ج ۲، ص ۵۷.
  25. روضات الجنات، ج ۲، ص ۲۱۴.

منابع[ویرایش]