ادبیات پارسی میانه

ادبیات پارسی میانه یا زبان پهلوی در دوره ساسانیان بر روی پی اوستا و آیین ادب زرتشتی شکل گرفت و تا سه سده پس از اسلام ادامه پیداکرد و ازاینرو عمر این ادبیات را نزدیک به هزارسال برآورد می‌توان کرد.

نوشته‌های بازمانده از پهلوی

در دوران ساسانی کتاب‌های بسیاری به زبان پهلوی نوشته شد که البته بسیاری از آنها در رویدادهای مربوط به جنگ‌های ایران و روم و ایران و اعراب از میان رفت ولی بسیاری از اینها در دوران پس از اسلام مجدداً به الفبای زند باز نویسی شد.این فرایند بازنویسی بدست موبدان و دستوران زرتشتی انجام می‌شد تا از گزند و آسیب دور بمانند. در همان زمان بسیاری از آن نوشته‌ها بدست ایرانیان نومسلمان به عربی بازگردانده شد تا مجموعه فرهنگی ایران باستان هم وارد اسلام گردد و هم از خاموشی آن جلوگیری شود. این نهضتی بود که بدست ابن مقفع یا همان روزبه دادویه راه افتاد و هم او بسیاری کتاب‌های پارسی میانه مانند ادب الکبیر(آیین نویسندگی) و ادب الصغیر(آیین نامه نگاری) المنطق (ترجمه‌ای از کتاب منطق پهلوی ارسطو) و کلیله و دمنه را ترجمه کرد. حنین ابن اسحاق و ابن خرداذبه و ثعالبی نیز کتابهای دیگری را ترجمه کردند و ازاینرو بسیاری از کتاب‌ها مانند زیج شهریار و هزارویکشب و گاهنامه و ورزنامه خداینامه و مانند اینها از پارسی میانه به عربی ترجمه شد که بدون شک همین باعث غنی شدن و توانمندی نثر عربی گشت. در همین اوان کتاب‌هایی هم به پهلوی نوشته شد که نویسندگان آن باز هم از میان زرتشتیان بودند و آنها را برای دفاع از دین خود و نگاهداری از دین نیاکان تالیف نموده بودند. از این دست کتاب‌ها می‌توان به آثار باارزشی مانند دینکرد و بندهشن و گجستک و ابالیش و همچنین شکندگمانیک ویچار اشاره نمود. همچنین در دوره ساسانی کتابهای اوستا به زبان پهلوی (از اوستایی) ترجمه شد تا همه مردم بتوانند از آن بهره ببرند و آنرا بخوانند .ازاینرو کتاب‌های بسیاری بزبان پهلوی از روزی اوستا نیز نوشته شد و همه اینها باهم بر غنا و ارزش ادبی زبان و ادبیات پهلوی افزود.

نوشته‌های بازمانده از پهلوی

نام چند مورد از کتاب‌های برجسته پارسی میانه که به زبان اصلی بجا مانده و به ما رسیده‌اند، اینها هستند:

• زند اوستا
• زند ویسپرد
• زند وندیداد
• زند یشت
• بُندهش داستان آفرینش با پیش درآمدی طولانی
• کارنامه اردشیر بابکان (سرگذشت اردشیر پسر بابک، بنیادگذار دودمان ساسانی)
• شهرستان‌های ایران
• شگفتی و برجستگی سیستان
• زبور پهلوی ترجمه پهلوی انجیل مسیح
• شاپورگان کتاب مقدس آیین مانوی
• جاماسب نامه سخنان حکیم جاماسب از معاصران زردشت
• دین‌کرد (کردارهای دینی)
• اردویرازنامه (کتاب ویراز درستکار، این کتاب بنیاد کمدی الهی *دانته بوده است)
• دادستان مینوی خرد (حکم‌های روح خردگرایی)
• داروی خرسندی رساله‌ای مذهبی در مورد اهمیت ایمان و توکل
• رازان از سری کتاب‌های مانی
• پندنامه بزرگمهر بختگان
• گزارش شطرنج (وزارشنی چترنگ، در مورد پیدایش شترنج و نرد
• یادگار زریران (حماسه دودمان زریر)
• یادگار بزرگ مهر
• مادیان ماه فروردین روز خرداد سالشماری رویدادهای یک روز ویژه از سال
• اندرز آذرپاد مهراسپندان
• روز هرمزد ماه فروردین
• شایست نشایست
• پیمان نامه زناشویی
• چم کستی
• پرسش ها
• اندرز دستوران به بهدینان
• انجیل زنده از دیگر آثار آیین مانوی
• اندرز کنم بشما کودکان
• نامه تنسر در مورد رویدادهای اواخر
• پتیت خود در مورد زهد و ریاضت کشی
• داتستان دینیک
• درخت آسوری (یک داستان ادبی)
• خسرو و ریدگ (خسرو و خدمتکار)
• ماتیکان گجستک ابالیش
• یوشت فریان و آخت داستان‌های عرفانی آموزشی ایرانی
• نامگ نبیسشنیه (آیین نامه نگاری)
• هیربُدستان (کتاب تفسیر، راهنمای موبدان)
• نیرنگستان (تفسیر اوستا)
• چیدگ اندرزی پریوتکشان (گزیده اندرزهای پیشینیان فرزانه)
• زند بهمن یشت (تفسیر گفتار مربوط به پیشگویی‌ها در اوستا)
• شکند گمانیک ویچار (بیانات شبهه زدا)
• گزیده‌های زادسپرم (شرح فشرده دین زرتشت)

فهرست دسته‌بندی‌شده

این فهرست کاملی است از کتاب‌ها و رساله‌های بجامانده از زبان پارسی میانه (پهلوی). آن دسته از کتاب‌ها که تنها نامشان به دوران ما رسیده و خودشان موجود نیستند، در فهرست زیر قید نشده است.

پیوند به بیرون

• ادبیات و شعر و تاریخ‌نویسی در عصر ساسانی
• ترجمهٔ انگلیسی بسیاری از کتابهای پهلوی