لاتین‌نویسی فارسی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
زبان فارسی

گونه‌های منطقه‌ای و اجتماعی
زبان فارسی
:

دستور زبان:

ویژگی‌های زبان:

نوشتار:

گسترۀ جغرافیایی:

لاتین‌نویسی فارسی یعنی نوشتن زبان فارسی به الفبای لاتین.

در سال‌های گذشته به دلیل‌های فراوانی شیوه و ساختار خط لاتین برای زبان فارسی پیشنهاد شده است. اولین بیان ­کننده­ٔ این ایده میرزا فتحعلی آخوندزاده بود که در صدر مشروطیت رساله‌ه­ایی هم در این راستا نوشت اما مورد استقبال قرار نگرفت.[۱]

برگرداندن کلمه‌های فارسی و مشکلات آن[ویرایش]

برای برگرداندن کلمه‌های فارسی و اسامی ایرانی به الفبای لاتین قاعده یگانه و پذیرفته شده‌ای وجود ندارد. اغلب رسانه‌ها شیوهای ساده‌ای را معمول کرده‌اند که ظرافت‌های زبان در آن گم می‌شود. مثلاً باد baad و بد bad و گاهی هم بعد baed بعید baeed به خاطر سهل انگاری همگی به صورت bad نوشته می‌شود که مشکلات تلفظی برای بیگانگان ایجاد می‌کند.

به عنوان نمونه، هنگام گرفتن گذرنامه، به عنوان سندی رسمی و حقوقی، در نوشتن اسامی به الفبای لاتین، با توجه به استفادهٔ سلیقه‌ای از حروف لاتین سردرگمی‌هایی ایجاد می‌شود. مثلاً سه برادر ممکن است فامیل خود یا نام پدر خود را با املاهایی متفاوت نوشته باشند که می‌تواند پیامدهایی حقوقی و مالی داشته باشد.[۲]

مخالفان و موافقان[ویرایش]

Bodleian J2 fol 175 Y 28 1

به دلیل مشکلاتی که در بالا بیان شد، عده‌ای به فکر جایگزینی دبیرهٔ لاتین با دبیرهٔ نوشتاری کنونی کرده‌اند اما این ایده مخالفانی دارد. از جمله ابراهیم پورداوود می‌گوید:

چندی است که در ایران به کاستی‌های دبیرهٔ عرب برخورده و درصدد چارهٔ آن هستند. دسته‌ای می‌خواهند که دبیرهٔ لاتین را اختیار کنند. البته دبیرهٔ لاتین بسیار ساده و کامل است ولی گزینش آن از برای کشوری که همهٔ شئونات ملی خود را باخته است و تنها دارای یک زبان شکسته است صلاح نمی‌باشد. فردا پس از برگزیدن دبیرهٔ لاتین دسته دسته واژگان زبان‌های اروپایی به زبان ما راه خواهند یافت و صدها واژه مانند رولیسیون، کونستیسیون، پارلمان، کاندیدات، کمیسیون، بودجه و... با همان دبیرهٔ لاتین و املای درست فرانسه نوشته می‌شود: revolution , Constitution , Parlement , Candidate, Commission, budget,....

با این ترتیب زبان آلودهٔ ما آلوده تر خواهد شد.

بعضی نیز بجای لاتین اعتقاد دارند باید به خط اوستایی که جزوی از تاریخ ما است و یکی از کاملترین دبیره‌ها است برگردیم. این دبیره بسیار کامل است و نه مانند دبیره فارسی کنونی در نوشتن واج‌های صدادار بی تفاوت است و نه مانند خط لاتین برای نوشتن برخی از واج‌ها مانند kh = خ، ch = چ، gh = ق، و sh = ش در انگلیسی یا sch = ش، در آلمانی نیاز به کنار هم چینی چند واج دارد.

  • اما موافقان بر این باور هستند که چون در زمان کنونی الفبای لاتین جهانی شده است و حتی اردو زبانان هندوستان و پاکستانی‌ها و عربها هم بطور فزاینده‌ای از لاتین نویسی استفاده می‌کنند برای زنده نگهداشتن و نزدیک کردن زبان فارسی به زبان جهانی بهتر است نگارش جهانی لاتین نیز مورد نگرش قرار گیرد، نواقصی که لاتین نویسی دارد قابل اصلاح است می‌توان لاتین نویسی با چند واژه اضافی برای فارسی زبانان (برای خ= jj (اسپانیولjoza) یا-x و برای ژ -je) برای صدای آی کشیده مانند آبادان می‌توان A را بصورت بزرگ و یا بصورت دو تا AA نوشت .AbAdAn و برای أ مانند أبر می‌توان abr برای "إ" emrouz باید e بکار برد و برای ای کشیده مانند خلیج فارس باید ee را khaleej استاندارد و یکسان‌سازی کرد بخصوص در گذرنامه ها-آدرس ها- کارتهای ویزیت و گذرنامه‌ها و اسناد حقوقی و نام‌ها و به عنوان تکمیلی اصطلاحات دارای تلفظ متفاوت در فارسی مورد استفاده قرار گیرد. امروزه رومنایز کردن یا لاتین نویسی از سوی کنفرانس و گروه یکسان‌سازی نامهای جغرافیایی سازمان ملل UNCSGN- UNGEGN به یک الزام در نامهای جغرافیایی و پدیده‌ها و اصطلاحات نوین تبدیل شده است و عملاً تمام کشورها تابلوی خیابانها و نامها و نقشه‌ها را برای سهولت ردیابی در دریانوردی، هواپیماها و مسافران لاتین نویسی کرده‌اند.[۳] لذا در ایران نیز چاره‌ای جز پذیرش آن نیست.

شیوه‌های لاتین‌نویسی[ویرایش]

حرف‌نویسی[ویرایش]

در حرف‌نویسی تلاش بر این است که جمله را همان‌گونه که با الفبای فارسی-عربی نوشته می‌شود، به لاتین بنویسند. در این‌گونه لاتین‌نویسی مثلاً جمله «من فارسی می‌نویسم» به صورت «Mn Fârsi minvism» نوشته می‌شود. این سبک نوشتن نمی‌تواند کاربرد عملی داشته باشد و تنها در متن‌های پژوهشی به زبان‌های غیر از فارسی بکار می‌رود.

آوانگاری[ویرایش]

در آوانگاری تلاش بر این است که جمله را همان‌گونه که خوانده می‌شود، به لاتین بنویسند. در این‌گونه لاتین‌نویسی مثلاً جمله «من فارسی می‌نویسم» به صورت «Man Fârsi minevisam» نوشته می‌شود.

مقایسه خطهای لاتین‌پایه پیشنهادی برای فارسی و خطهای لاتین‌پایه همسایه[ویرایش]

آی‌پی‌ای پارسیک یونی‌پرس یوروفارسی ترکمن آذربایجانی ترکی کردی فینگیلیش فارسی
/æ/ A a Ä ä Ə ə E e a xaz (خز)
/ɒ:/ Á á Â â Ã ã A a aa mâdar (مادر)
/ʃ/ Sc sc Š š Ş ş sh šir (شیر)
/ʒ/ Zc zc Ž ž J j zh može (مژه)
// C c Ç ç ch carx (چرخ)
// J j C c j jâru (جارو)
/ɣ/ Q q Q q q/gh qâli (قالی)
/χ/ X x X x x/kh xiyâbân (خیابان)
/بست چاکنایی/ ' ' e'lâm (اعلام)


پانگلیش[ویرایش]

فنگلیسی (فارسی + انگلیسی)، فارگلیسی (فارسی + انگلیسی)، پنگلیش و پینگلیش (پارسی + english)، فنگلیش و یا فینگیلیسی (فارسی + انگلیسی)، به نوشتن کلمات فارسی با الفبای انگلیسی لاتین گفته می‌شود.

از این الفبا معمولاً در پیامک, رایانامه و گپ (گفتگوی اینترنتی) استفاده می‌شود.

جداول الفبای فارگلیسی[ویرایش]

با وجود اینکه قوانین مشخصی برای این حروف وجود ندارد؛ جدول زیر نشان می‌دهد که حروف فارسی چگونه با حروف لاتین (البته فقط حروف انگلیسی لاتین) جایگزین می‌شوند. این جدول بر اساس عرف و اصل فارگلیسی است که همیشه رعایت نمی‌شود.

همخوان‌ها[ویرایش]

دبیرهٔ فارسی آوا دبیرهٔ فارگلیسی دبیرهٔ فارسی آوا دبیرهٔ فارگلیسی
الف A A ب b b
پ p p ت t t
ث s s, th ج j j
چ č ch, c ح h h
خ - x, kh د d d
ذ z z, dh ر r r
ز z z ژ ž zh, j
س s s ش š sh
ص s s ض z z
ط t t ظ z z
ع - A غ gh gh
ف f f ق q q
ک k k گ g g
ل l l م m m
ن n n و v v
ه h h ی y y
ـّ - تکرار دوبارهٔ حرف هٔ eye eye
ة t t ی y y
ک k k ئ، ء، أ، إ، ؤ - A، '
، , , «...» "..." "..."

واکه‌ها[ویرایش]

دبیرهٔ فارسی آوا دبیرهٔ فارگیلیسی دبیرهٔ فارسی آوا دبیرهٔ فارگیلیسی
آ ā aa, a اَ a a
ـَ a a ا ā a, a
اِ e e ـِ e e
اِی ee i, ee ـِی i, ee i
ـُ o o اُ o o
اُو u u, oo ـُو u u, oo
اَو (مانند اَورنگ) ō, ow aw, ow, o ـَو (مانند فردَوس) ō, ow aw, ow, o
ـَی (مانند مَیدان) ey ay, ey اَی (مانند اَیوان) ey ay, ey
ـَه (مانند نَه) a a ـِه (مانند خانِه) e e, eh

سامانه‌های نویسه‌گردان[ویرایش]

هم‌اکنون چند وبگاه برای نویسه‌گردانی یعنی تبدیل فارگیلیسی به فارسی هست. این وبگاه‌ها با گرفتن متن لاتین، نمود الفبایی فارسی‌اش را نمایش می‌دهند.

هر کدام از نویسه‌گردان‌ها قوانین ویژهٔ خود را دارند که معمولاً در وبگاهشان آورده‌اند.

نویسه‌گردان‌های فارسی برخط[ویرایش]

برای زبان فارسی نویسه‌گردان‌های وجود دارد:

لاتین نویسی در سایر زبانها[ویرایش]

عرب زبان‌ها امروزه به مراتب بیشتر از فارس‌ها از لاتین نویسی استفاده می‌کنند هندی‌ها و پاکستانی‌ها نیز بطور فزاینده‌ای از لاتین نویسی استفاده می‌کنند.

یکسان‌سازی و استاندارد کردن لاتین نویسی[ویرایش]

امروزه رومن نویسی یا لاتین نویسی بطور گسترده‌ای در زبان‌های شرقی رایج شده است. عرب زبان‌ها امروزه به مراتب بیشتر از فارس‌ها از لاتین نویسی استفاده می‌کنند، هندی‌ها و پاکستانی‌ها نیز بطور فزاینده‌ای از لاتین نویسی استفاده می‌کنند. یکسان‌سازی و استاندارد کردن لاتین نویسی از وظایف فرهنگستان زبان است با توجه به استفاده روزافزون از لاتین نویسی لازم است که از استاندارد یکسانی استفاده شود بطور نمونه:

  • صدای کشیده " ایی" ee
  • صدای کشیده:" آی " aa
  • حرف خ xj = خ =kh =xj - Khomeini = Xjomeini

. khorasaan= xjorasaan

عربها - هندی‌ها و پاکستانی‌ها صدای "ایی" کشیده را با دوتا ee می‌نویسند که بیگانگان کاملاً آن را درست تلفظ می کنند زیرا دو تا ee تلفظ کشیده معادل - ایی - فارسی دارد، مثلاً در خلیج فارس khaleej e Fars در حالیکه ایرانی ها به غلط می‌نویسند khalij e fars - پیروزی peerouzee درست است نه pirouzi چون همانطور که می دانید:

  • - i- لاتین صداهای مختلفی دارد در نتیجه فرد بیگانه خلج و یا خلاج یا خیلیج و پایروزای یا پروزه تلفظ خواهد کرد. همینطور است صدای آی کشیده مانند آبادان، آزاد، باران، در اینگونه موارد بویژه در کلماتی که اسم برای فرد خارجی کاملاً ناشناخته است بهتر است دوتا aa- نوشته شود البته بازار Bazaar کلمه بین‌المللی است اما - Baaraan - باران کلمه ناشناخته‌ای است باید با دو تا aa نوشته شود اگر یکبار آA بکار رود یک فرد بیگانه با زبان فارسی - آن را غلط تلفظ خواهد کرد.
  • صدای - إ - را حتماً با E - باید نوشت مانند Enghelaab.
  • صدای - أ- را حتماً باید با a - نوشت مانند Arous

صدای خ - خ در زبان انگلیسی نیست اما زبان آلمانی - اسپانیولی و روسی صدای خ را دارند. در اسپانیولی J را خ تلفظ می‌کنند در جوان - یوان - خوان - علامت بین‌المللی خ x است حال در لاتین نویسی فارسی یا پنگلیش باید بجای خ علامت ویژه پنگلیس درست کنیم تا آن را از سایر زبان‌ها و لاتین نویسی سایر زبان‌ها جدا کند برای اینکار می‌توانیم حرف xj=خ استفاده کنیم. چون وقتی مثلاً خراسان با الفبای لاتین انگلیسی نوشته شود افراد خارجی آن را کوراسان تلفظ می‌کنند نه خوراسان ولی اگر آن را بصورت اسپانیولی/روسی بنویسید خ را درست تلفظ خواهند کرد. khorasaan= xjorasaan [۱]

الفبای تاجیکی لاتین[ویرایش]

زبان تاجیک یا تاجیک فارسی یکی از گونه‌های زبان فارسی است. این زبان در جمهوری شوروی سوسیالیستی تاجیکستان در سالهای بین ۱۹۲۶ تا اواخر دهه سی میلادی به صورت استاندارد با استفاده از نسخه‌ای مخصوص از خط لاتین نوشته می‌شده‌است.

در اواخر دهه سی میلادی این خط با نسخه‌ای برگرفته شده از خط سیریلیک عوض شد.

الفبای تاجیکی لاتین
A a B ʙ C c Ç ç D d E e F f G g Ƣ ƣ H h I i Ī ī
/a/ /b/ /tʃ/ /dʒ/ /d/ /e/ /f/ /ɡ/ /ʁ/ /h/ /i/ /ˈi/
J j K k L l M m N n O o P p Q q R r S s Ş ş T t
/j/ /k/ /l/ /m/ /n/ /o/ /p/ /q/ /ɾ/ /s/ /ʃ/ /t/
U u Ū ū V v X x Z z Ƶ ƶ '
/u/ /ɵ/ /v/ /χ/ /z/ /ʒ/ /ʔ/

به‌نویس[ویرایش]

وبگاه بهنویس در حال حاضر ویژهٔ نویسه‌گردانی برای زبان فارسی بنیان نهاده شده، این وبگاه امکان ترجمه را نیز دارد.

گوگل[ویرایش]

وبگاه گوگل نیز هم‌اکنون کارآیی نویسه‌گردانی را به نام نویسه‌گردانی گوگل (به انگلیسی: Google transliteration) راه انداخته‌است. این نویسه‌گردان از زبان‌های زیادی از جمله فارسی پشتیبانی می‌کند.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. ^  Perry, J. R. (2005) A Tajik Persian Reference Grammar (Boston: Brill) p. 35
  2. [۲] رادیو زمانه، مقاله زبان فارسی و خط لاتین
  3. وبسایت پارسی جهانی / Unipers
  4. ویکی‌پدیای انگلیسی مقاله Romanization of Persian
  5. فارسی به الفبای لاتین، جدیدنیوز ۱۲/۰۶/۲۰۰۸

پیوند به بیرون[ویرایش]