آنتیبیوتیک
از ویکیپدیا، دانشنامهٔ آزاد
در یک تعریف دقیق آنتی بیوتیکها فرآوردههای حاصل از فعالیت گونههایی از میکروارگانیسمها هستند که مانع رشد دستهای دیگر از میکروارگانیسمها میشوند. اما در کاربرد معمولتر این تعریف شامل انواع صناعی آنتیبیوتیکها همچون سولفونامیدها و کینولونها نیز میشود. انواع مختلف آنتیبیوتیکها از لحاظ خصوصیات شیمیایی، فیزیکی، داروشناسی، طیف ضذ میکروبی و مکانیسم عمل با هم متفاوت هستند.[۱]
آنتی بیوتیک های وسیع الطّیف، آنهایی هستند که در مقابل انواع مختلف میکرو ارگانیسم ها فعّال میباشند. مانند تتراسایکلین که در مقابل بسیاری از باکتری های گرم منفی، کلامیدیا، مایکو پلاسما و ریکتزیا ها موثّر است. آنتی بیوتیک های با طیف محدود، آنهایی هستند که فقط در مقابل یک میکرو ارگانیسم یا طیف بسیار محدودی از میکروارگانیسم ها فعّال میباشند؛ مانند وانکومایسین که عمدتاً در مقابل کوکسی های گرم مثبت یعنی استافیلو کوک ها و انترو کوک ها مورد استفاده قرار میگیرند.
فهرست مندرجات |
[ویرایش] اطلاعات اولیه
آنتی بیوتیکها مواد شیمیایی هستند که به دو طریقه صناعی و طبیعی به دست میآیند. آنتیبیوتیکهای طبیعی از میکروارگانیسمهایی مانند قارچها و باکتریها گرفته میشوند. امروزه با پیشرفت شیمی پزشکی بیشتر آنتیبیوتیکهای حاصل تغییرات مولکولی بر روی آنتیبیوتیکهای طبیعی هستند. آنتی بیوتیک ها به دو گروه عمده ی آنتی بیوتیک های باکتریوسید، که باعث کشتن سلول بیماریزا میشوند و باکتریواستاتیک، که باعث توقف رشد و افزایش سلول بیماریزا هستند طبقه بندی میشوند.
[ویرایش] تاریخچه
مدتها قبل از کشف پنیسیلین بشر آموخته بود بطور تجربی بعضی مواد خام را به عنوان عامل ضد میکروب مورد استفاده قرار دهد. ۶۰۰ - ۵۰۰ سال قبل از میلاد، چینیها شیره کپک زده لوبیای شور را برای درمان عفونتها بکار میبردند. اصطلاح آنتی بیوز (Antibiosis) اولین بار در سال ۱۸۸۹ بهوسیله ویلمین برای توجیه ماهیت رقابتی جوامع بیولوژیک که در آن فقط قویترین و اصلحترین زنده میماند بکار برده شد و چند سال بعد این اصطلاح برای آنتاگونیسم میکروارگانیسمها نیز مورد استفاده قرار گرفت. کشف اولین ماده آنتیبیوتیک به سال ۱۹۲۸ توسط فلیمینگ صورت گرفت، او به طور اتفاقی متوجه اثر ضدباکتریایی ماده مترشحه توسط قارچ پنیسیلیوم نوتاتوم شد. هاوارد فلوری Howard Florey این ماده را تخلیص کرد و با تجویز آن موفق به درمان عفونتها به روش سیستمیک شد. پس از این یافته دانشمندان مواد طبیعی دیگری را هم به عنوان آنتیبیوتیک به دست آوردند شامل تتراسایکلین، استرپتومایسین و سفالوسپورینها. پس از شناسایی ساختار این مواد توسط شیمیدانها، با ایجاد تغییرات در آنها انواع صناعی آنتیبیوتیکها تولید شدند. در نهایت انواع جدید کاملا صناعی آنتیبیوتیکها با اثر بخشی بیشتر و ثبات شیمیایی بیشتر نیز تولید شدند.[۲]
[ویرایش] انواع آنتیبیوتیکها و مکانیسم اثر
بحث اصلی: فهرست آنتیبیوتیکها
[ویرایش] جلوگیری از ساخت دیواره سلولی باکتری
شامل گروه بتالاکتامها(پنی سیلین، سفالوسپورینها و کارباپنمهاو...) و سایکلوسرین، ونکومایسین و باسیتراسین.
[ویرایش] تغییر در عملکرد غشاء سلولی
این دسته با ایجاد تغییراتی در غشاء سلولی باعث افزایش نفوذپذیری و در نتیجه تخریب غشاء میشوند. شامل: دترژانتهایی همچون پلیمیکسین، عوامل ضد قارچ پلیان (نیستاتین و آمفوتریسین بی) و داپتومایسین.
[ویرایش] مهار پروتئین سازی
این دسته با اتصال به اجزا 30S و 50S ریبوزوم باکتری باعث مهار برگشت پذیر ساخت پروتئین میشوند، که بیشتر باکتریواستاتیک هستند. شامل، کلرامفنیکل، تتراسایکلینها،اریترومایسین، کلیندامایسین، استرپتومایسین و لینزولید. گروه دیگر از این دسته با اتصال به جزء 30S ریبوزوم باعث مهار دائمی پروتئین سازی شده و باکتریوسید هستند همچون آمینوگلیکوزیدها.
[ویرایش] جلوگیری از ساخت اسید نوکلئیک
شامل ریفامایسنها (ریفامپین و ریفابوتین) که باعث تغییر متابولیسم اسید نوکلئیک میشوند و کینولونها که با مهار توپوایزومراز باعث مهار RNAسازی میشوند.
[ویرایش] آنتیمتابولیتها
شامل تریمتوپریم و سولفونامیدها که سنتز فولات را مهار میکنند.
مکانیسمهای اثر بعضی از آنتیبیوتیکها ناشناخته است.
| مکانیسم عمل | داروها | |
|---|---|---|
| 1 | جلوگیری از ساخت دیواره سلولی | پنی سیلین ها، سفالوسپورین ها،ایمی پنم، آزترئونام، وانکومایسن ، سیکلوسپورین، باسیتراسین |
| 2 | مهار پروتئین سازی | کلرامفنیکل، ماکرولیدها، کلیندامایسین، تتراسایکلین، آمینو گلیکوزیدها |
| 3 | جلوگیری از ساخت اسید های نوکلئیک | سولفونامیدها،تری متوپریم، کینولونها، فلوروکینولونها، ریفامپین |
| 4 | تغییر در عملکرد غشاء سلولی | پلی میکسین، آمفوتریسین B، نیستاتین، کتوکونازول |
| 5 | سایر مکانیسم های اثر | ایزونیازید، مترونیندازول، اتامبوتول، پیرازینامید، گریزوفولوین، پنتامیدین |
[ویرایش] منابع و اختصاصات برخی از آنتی بیوتیکهای متداول
آنتی بیوتیک تاریخ کشف منبع ماهیت شیمیایی موارد مصرف اختصاصی
پنیسیلین ۱۹۲۹ پنیسیلیوم نوتاتوم دیپپتید علیه باکتریهای گرم منفی، گونوککها، مننگوکوکها و اسپیروکت
استرپتومایسین ۱۹۴۴ استرپتومیسس تری رئوس گلوکوزید بازی علیه سالمونلا و در درمان بیماری سل
نئومایسین ۱۹۴۹ استرپتومیسس فرادی آمینو گلوکوزید علیه باکتریهای گرم مثبت و منفی و بکار رفتن آن به عنوان ضدعفونی کننده موضعی و عمومی
نیستاتین ۱۹۵۱ استرپتومیسس نورسئی نامشخص موثر علیه قارچ کاندیدا آلبیکنس و سایر قارچها
کانامایسین ۱۹۵۷ استرپتومیسس نیوئوس آمینو گلیکوزید موثر علیه استافیلوکوکوس طلایی و اغلب باکتریهای گرم منفی بجز سودوموناس و درمان عفونت مجاری ادراری
[ویرایش] خصوصیات آنتیبیوتیک موفق برای درمان بیماریها
یک آنتی بیوتیک وقتی میتواند برای درمان بیماریها با موفقیت بکار رود که دارای خصوصیات زیر باشد.
روی عامل بیماری اثر داشته باشد بدون اینکه آثار جانبی سمی قابل توجهی ایجاد نماید.
باید به حد کافی پایدار باشد بطوری که بتوان آنرا از محیط کشت جدا نمود و برای مدت معقولی ذخیره کرد بدون اینکه اثرش کاهش یابد.
سرعت دتوکسیفیکاسیون (سم زدایی) و دفع دارو از بدن به گونهای باشد که غلظت کافی را برای مدت معینی در خون نگاه داشته و احتیاجی به دوزهای مکرر نباشد.
دفع دارو به حد کافی سریع و کامل باشد و پس از قطع مصرف دارو بطور کامل دفع گردد.{منبع}
[ویرایش] مقاومت علیه آنتی بیوتیکها
در هر یک میلیون تقسیم سلولی یک جهش یافته را میتوان یافت که به یک آنتی بیوتیک مقاوم باشد. هر گاه این جهش در بیمار تحت درمان با آنتی بیوتیک رخ دهد، جهش یافته قدرت زنده ماندن بیشتر از سایر میکروارگانیسمهای میزبان را دارا بوده و در مدت کوتاهی تعداد آنها افزایش مییابد و از این رو درمان با همان آنتی بیوتیک نتیجه مطلوبی بدست نمیدهد. و باید آنتی بیوتیک دیگری جایگزین آن شود.{منبع}
[ویرایش] چشم انداز
آنتیبیوتیکها از شایعترین داروهای مورد استفاده نابجا هستند. نتیجه کاربرد وسیع آنتیبیوتیکها به وجود آمدن عوامل بیماریزای مقاوم بوده که خود نیاز به تولید همیشگی انواع جدیدتر آنتیبیوتیکها را ایجاد کرده. متاسفانه سرعت توسعه داروهای جدیدتر کاهش قابل توجهی یافته است. لذا لازم است درآینده از تجویز غیر ضروری این داروها توسط پزشکان پرهیز شود. این تجویزها که به طور گسترده و معمولا توسط درخواست شدید بیماران و کمبود وقت پزشکان در اقدامات تشخیصی صورت میگیرد لازم است به سمت تجویز محتاطانه و دقیق آنتیبیوتیکها پیش برود.[۳]
[ویرایش] منبع
- دانشنامه رشد
- مالک نژاد، پرویز. "خلاصه و آزمون های میکروب شناسی پزشکی جاوتز". ویرایش نهم، 2006
- ↑ GOODMAN & GILMAN'S THE PHARMACOLOGICAL BASIS OF THERAPEUTICS - 11th Ed. (2006)
- ↑ Modern Pharmacology With Clinical Applications, 6th ed. p510
- ↑ GOODMAN & GILMAN'S THE PHARMACOLOGICAL BASIS OF THERAPEUTICS - 11th Ed. (2006)
