ماسوله

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
ماسوله
Masouleh.jpg
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان گیلان
شهرستان فومن
نام(های) دیگر Mooslah به زبان تالشی
مردم
مذهب شیعه
جغرافیای طبیعی
مساحت 100 هکتار اراضی تحت حفاظت شهرداری ماسوله، سازمان میراث فرهنگی و گردشگریپایگاه میراث فرهنگی ماسوله و سازمان حفاظت از محیط زیست
ارتفاع از سطح دریا ۱۰۵۰ متر
تاسیس شهرداری ۱۳۱۱ مصادف با ۱۹۳۲ میلادی
مشخصات شهرک تاریخی ماسوله در کتیبه میراث فرهنگی گیلان

شهر تاریخی و توریستی ماسوله، یکی از نقاط تاریخی، سرسبز و خوش آب و هوای شمال ایران با هوای مه آلود، تابستانهای خنک و زمستانهای پر برف است. ماسوله در جنوب غربی استان گیلان در بخش سردارجنگل فومن،۶۰ کیلومتری شهر رشت ۳۶ کیلومتری شهر فومن و ۲۰ کیلومتری شهر ماکلوان واقع است.

راه قدیمی ماسوله به خلخال که در گذشته شاهراه ارتباطی گیلان و آذربایجان بوده است با دخالت سازمان حفاظت از محیط زیست و پایگاه میراث فرهنگی ماسولهبه منظور حفاظت از محیط زیست، طبیعت بکر و میراث معنوی ماسوله در چندین دهه گذشته امکان توسعه پیدا نکرده است.

زبان اصلی مردم ماسوله مانند زبان مردم غرب گیلان و جنوب جمهوری آذربایجان «زبان تالشی» است که ریشه در زبان پارسی پهلوی دارد.و با زبان گیلکی(زبان اصلی مرکز و شرق گیلان) متفاوت است.دین مردم ماسوله اسلام و مذهبشان شیعه است.

این شهر طی شماره ۱۰۹۰ در فهرست آثار ملی به عنوان میراث فرهنگی و طبیعی به ثبت رسیده‌است. ماسوله در پی احداث جاده ارتباطی جدید بین گیلان و آذربایجان و نیز قحطی ۱۳۲۰ و ... بیشتر جمعیت خود را از دست داد. پس از ثبت ماسوله به عنوان میراث فرهنگی و طبیعی، اجازه ساخت و ساز و توسعه شهر توسط شهرداری ماسوله(تاسیس۱۳۱۱)، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و سازمان حفاظت از محیط زیست داده نشد و در نتیجه هزاران تن از اهالی ماسوله طی هفتاد سال گذشته در نقاط مختلف ایران به ویژه تهران مقیم شدند.[۱] این شهر هم اکنون رویارو با مسائلی مانند ریزش سنگ، سیل، رانش زمین، زمین‌لرزه، تصرف به منظور توسعه عمرانی و انسانی و تخریب و... می‌باشد.

گردشگری ماسوله[ویرایش]

ماسوله شامل وسعتی معادل یکصد هکتار منطقه تحت حفاظت میراث فرهنگی و منابع طبیعی، یکی از خوش آب و هواترین نقاط ایران است که هر ساله پذیرای ده‌ها هزار گردشگر می‌باشد. شهر تاریخی و توریستی ماسوله به دلیل داشتن معماری منحصربه‌فرد در جهان شناخته شده است. ماسوله با کوهستان‌های مرتفع، جنگل و ییلاقات سرسبز از توریستی ترین مناطق شمالی ایران با جلوه‌های طبیعی فراوان به ویژه در اواخر بهار و فصل تابستان است و قله شاه معلم در ماسوله با ارتفاع ۳۰۵۰ متر بلندترین نقطه استان گیلان و هدفی جذاب برای گروههای کوهنوردی می‌باشد. دو هتل در داخل فضای معماری سنتی ماسوله و چندین هتل در جاده زیبای منتهی به آن پذیرای گردشگران ایرانی و خارجی هستند همچنین تعداد زیادی مهمانخانه و خانه اجاره ای هم در این زمینه وجود دارند.

تاریخ[ویرایش]

حدود سده هشتم هجری (قرن ۱۴ میلادی) مردم کهنه ماسوله که در ۶ کیلومتری شمال غرب این شهر واقع است به همراه مردمانی از نقاط مختلف سرزمین گسترده ایران به نقطه‌ای که هم اکنون به عنوان شهر ماسوله شناخته شده است کوچ کردند.

  • تحولات معاصر شهر ماسوله (تمامی تاریخها به هجری خورشیدی است)

۱۲۸۹: ایجاد کتابخانه (کتابخانه عمومی) ماسوله با هزار جلد کتاب خطی.

۱۲۸۹: تاسیس نخستین مدرسه در ماسوله (مدرسه اسلامیه).

۱۲۹۳: تاسیس نخستین مدرسه دولتی (مدرسه ایمان).

بهمن ۱۲۹۴: رویارویی قوای جنگل با قوای روس در جریان اشغال ایران در جنگ جهانی اول.

۱۲۹۵: تاسیس اداره پست.

۱۳۰۴: تاسیس اداره دارایی.

۱۳۰۸: تاسیس اداره آمار (ثبت احوال).

۱۳۱۱: تاسیس شهرداری ماسوله.

۱۳۱۶: راه ­اندازی تلفن.

۱۳۱۷: تاسیس اداره امنیه.

۱۳۲۴: رویارویی قوای دولتی در ماسوله با فرقه دموکرات آذربایجان که از راه ماسوله قصد ورود به گیلان را داشت. (فرقه دموکرات آذربایجان نام سازمانی سیاسی بود که شوروی برای ضمیمه ساختن شمال غربی ایران به خاک خود در سال ۱۹۴۵ میلادی تأسیس کردند.).

۳۰/۵/۱۳۵۴: ثبت ماسوله در فهرست آثار ملی به شماره ۱۰۹۰.

شهریور ۱۳۸۵: ثبت کهنه ماسوله در فهرست آثار ملی.

طی کاوش‌های انجام شده از محوطه باستانی کهنه ماسوله سفالینه هائی متعلق به قرون پنجم تا هشتم هجری قمری بدست آمده‌است که دقیق‌ترین مستندات قابل توجه تاریخی می‌باشند.[۲] در ۱۰ کیلومتری بالاتر از ماسوله جدید، ماسوله قدیم با آثار و بازمانده‌های انسانی از قبیل سنگ کوره و... در منطقه‌ای گسترده پراکنده شده‌است که جزء آثار باستانی بشمار می‌آیند.

ماسوله در پی احداث جاده ارتباطی جدید بین گیلان و آذربایجان و نیز قحطی ۱۳۲۰ و ... بیشتر جمعیت خود را از دست داد. کاروانسراهای شاهراه ارتباطی شمال و آذربایجان از رونق افتادند و بازار داد و ستد و صنایع فلزی و چرم آن نیز از دور افتاد. در پی آن اکثر مردم متمول ماسوله به پایتخت و سایر شهرهای بزرگ و یا به خارج از کشور مهاجرت کردند. پس از ثبت ماسوله به عنوان میراث فرهنگی و طبیعی، سازمان میراث فرهنگی و سازمان حفاظت از محیط زیست اجازه ساخت و ساز و توسعه شهر را ندادند. نسلهای بعدی هم در نقطه نقطه ایران به ویژه محدوده شمال ایران و تهران ساکن شدند.

جغرافیای ماسوله[ویرایش]

شهر امروزی ماسوله شامل مجموعه معماری سنتی کوچکی است که در دل ژرف طبیعت رشته کوههای سرسبز با وسعتی معادل ۱۰۰ هکتار در مختصات جغرافیایی ۴۸ درجه، ۵۹ دقیقه طول شرقی و ۳۷ درجه، ۹ دقیقه عرض شمالی قرار دارد. و محدوده­ آن از سمت شمال به شهرستان ماسال، از سمت جنوب به طارم علیا (استان زنجان)، از سمت شرق به جلگه شهر فومن و از سمت غرب به شهرستان خلخال (استان اردبیل) می­رسد محدوده مرکزی ماسوله از سه جهت شمال، جنوب و غرب به کوه و از طرف شرق بر دره­ای زیبا مشرف است ارتفاع آن از سطح دریاهای آزاد برابر با ۱۰۵۰ متر است آب و هوای ماسوله کوهستانی، با تابستانهای خنک و زمستانهای سرد و پر برف است اطراف ماسوله پوشیده از جنگل است و راه اصلی ارتباطی آن، جاده­ ایست که به سمت فومن کشیده شده است.

معماری ماسوله[ویرایش]

ماسوله دارای معماری منحصربه‌فردی است. محوطه جلوی خانه‌ها و پشت بام‌ها هر دو به عنوان پیاده‌رو استفاده می‌شوند. بافت معماری ماسوله در دوران زندیه شکل گرفته است و خیابان‌های کوچک و پله‌های بسیار به هیچ وسیله نقلیه موتوری اجازه ورود نمی‌دهد. معماری ماسوله در یک جمله توصیف می‌شود: حیاط ساختمان بالایی پشت بام ساختمان پایینی است. تعداد طبقات ساختمان‌ها معمولاً تا دو طبقه می‌رسد.

اقتصاد ماسوله[ویرایش]

قرار داشتن در شاهراه ارتباطی سابق و وجود هشت کاروانسرا موید این مطلب است که پیشه بسیاری از مردمان ماسوله داد و ستد بوده است. صنایع دستی ماسوله شامل صنایع فلزی و چوبی نیز تا حدود دهه شصت رواج داشته که در حال حاضر به کلی از بین رفته است.اقتصاد ماسوله در حال حاضر مبتنی بر توریسم است.

پیدایش ماسوله[ویرایش]

ماسوله­ ی قدیم یا «کهنه­ ماسوله» که در فاصله «هشت کیلومتری غرب جاده ماسوله به خلخال» قرار گرفته است سکونتگاه اصلی و اولیه ماسوله­ ایها بوده است که اکنون آنچه در این مکان به چشم می­خورد سنگ دیوار بناهای آن است. در نخستین کاوش­های باستان­شناسی شهرستان فومن که در شهریور ماه ۱۳۷۴ توسط هیئت پژوهشکده باستان­شناسی سازمان میراث فرهنگی استان گیلان در این محوطه صورت گرفت مشخص شد که از سده پنجم تا هشتم هجری «کهنه­ ماسوله» به عنوان یکی از مراکز مهم در زمینه فلزکاری بوده است.همچنین سفالینه های لعابدار با رنگهای متنوع که مشخصات دوره سلجوقی را داشته­ اند در این منطقه کشف شد این ناحیه به دلیل اهمیت و اعتبار تاریخی آن در شهریور ۱۳۸۵در فهرست آثار ملی ثبت شد. درباره منتقل شدن ماسوله­ ایها به مکان فعلی آرای مختلف و گوناگونی ارائه شده است یکی از مشهورترین آنها اینست که عون­ بن­ علی از نوادگان امام اول شیعیان به همراه سید جلال­ الدین اشرف از فرزندان موسی کاظم امام هفتم شیعیان که مزارش در شهر آستانه اشرفیه گیلان قرار دارد در جنگی در حوالی طارم زنجان زخمی شد و راه ماسوله در پیش گرفت و در مکان فعلی ماسوله جان سپرد و به خاک سپرده شد. سپس به تدریج ماسوله­ ایها در اطراف مزارش خانه ساختند و بدین ترتیب ماسوله فعلی شکل گرفت. روایتی زلزله بزرگ‌سال ۸۹۰ هجری قمری را علت کوچ ماسوله­ ایها به مکان فعلی بیان می­کند و روایتی دیگر نیز همه­ گیر شدن بیماری طاعون در سال ۹۴۳ هجری قمری در کشور را دلیل جا به ­جایی ذکر می­کند. ولی نسلهای بعدی، در همین مکان جدید هم ماندگار نشدند و شهری که مرکز داد و ستد و شاهراه ارتباطی بین گیلان و زنجان و آذربایجان بود و بازار، کاروانسراهای و صنایع فلزی و غیر فلزی آن رونق فراوان داشت با کاهش چشمگیر مواجه شد. زمانی قرار گرفتن ماسوله در نقطه ثقل گیلان، زنجان و آذربایجان اهمیت ویژه­ای به آن بخشیده بود ولی با با ایجاد راههای اصلی بین گیلان و آذربایجان و گیلان و زنجان از دیگر مسیرها، ماسوله رونق اقتصادی و به دنبال آن، جمعیت خود را از دست داد اشغال کشور در سال ۱۳۲۰ خورشیدی در جریان جنگ جهانی دوم و هرج و مرج ناشی از آن نیز بر مهاجرت اهالی ماسوله تاثیرگذار بود. شهرداری ماسوله در سال ۱۳۱۱ هجری خورشیدی تاسیس شد ولی در سال ۱۳۱۸ تعطیل گردید. و در سال ۱۳۴۱ مجدداً شروع به کار کرد. مردم ماسوله نقش والایی در تاریخ جنبش جنگل در برابرتهاجم روسیه و بریتانیا داشته‌اند. ماسوله­ ایها به قوای جنگل کمک می­کردند و عده­ ای مانند شهید باباغلامعلی در کنار آنها می­ جنگیدند.

زبان ماسوله[ویرایش]

زبان تالشی که ریشه در پارسی پهلوی دارد زبان اصلی ماسوله است.

چند نمونه از تشابه زبان پهلوی و تاتی با تالشی و فارسی:

↓پهلوی ↓تاتی ↓تالشی ماسوله ↓فارسی

سوچ ← سوچ ← سوچ ← سوز

کالجار ← کلنجار ← کلنجار ← جدال

نرگت ← مچت ← مچت ← مسجد

وات ← وا ← وا ← باد

وره ک ← وره ← وره ← بره

وهرگ ← ورگ ← ورگ ← گرگ

وچک - وچه - وچه - بچه

وس ← وس ← وس ← بس

فرهنگ ماسوله[ویرایش]

نکته دیگر بارزی که در فرهنگ مردم ماسوله وجود دارد، پذیرا بودن است. آنچه از آیین گذشته ماسوله به جا مانده است، مراسم سنتی ماه محرم است. که از جاذبه های فرهنگی - توریستی ماسوله به شمار می رود و هر ساله جمعیت عظیمی را به خود جلب می کند و نکته جالب اینکه بر خلاف بسیاری از نقاط، خطیب و مداح و بازیگران تعزیه هیچ مبلغی دریافت نمی کنند.

وجه تسمیه نام ماسوله[ویرایش]

نام ماسوله ی­ا با تلفظ اصلی "Mooslah" به زبان تالشی از سده­ ی هشتم و نهم هجری به بعد به همین صورت کنونی خود کاربرد دارد. برخی آنرا برگرفته از نام کوهی در جوار ماسوله به نام «ماه­سالار» می­دانند به باور ایشان این ناحیه ابتدا «ماسالا» خوانده می­شد و بر اثر کثرت استعمال بعدها به «ماسوله» مبدل شد. به روایتی دیگر کلمه «ماسوله» از دو بخش «ماس» و «اوله» تشکیل شده است. بخش نخست در فرهنگ­های ایرانی به معنای کوه و مانع و بخش دوم نیز به معنای بلند است که در ترکیب با «های» تصغیر به مفهوم «مانند» آمده است. بنابر این ماسوله را می­توان «کوه بلند» و «کوه­ مانند» معنا کرد. با تکیه بر زبانهای­ سانسکریت و پارسی پهلوی آنرا «ماه کوچک» یا «سرزمین ماه کوچک» نیز معنا کرده­ اند. برخی این نام را برگرفته از نام «موصل» شهری در اقلیم­ کردستان­ می­دانند و معتقدند ماسوله ایهای اولیه کرد بودند و آیین ایزدی (از ادیان باستانی آریایی یا دین ساختگی قرن ششم هجری) داشتند. حال آنکه به یک تفاوت ساده یعنی تفاوت «ص» و «س» توجه نشده است. از این رو این تعبیر سطحی به نظر می‌رسد این تعبیر باعث داستانسراییهای دیگری نیز نزد افراد مغرض، کم سواد یا بی سواد شده است.(مثل ربط دادن قیام مختار علیه خلیفه اموی یزید و اینکه مردم ماسوله از بیم مختار به محل فعلی فرار کردند) بدون توجه به اینکه تمام مردم ماسوله از دیر باز شیعه‌اند و مراسم ویژه ماه محرم ماسوله جز دیدنیهای این شهر محسوب می‌شود. تعبیری دیگر ماسوله را کلمه­ ای عربی و مرکب از واژه­ای «ما»، «سو»، «ل» و «ه» و به معنای «جایگاهی که فقر و زشتی در آن راه ندارد» معنا می­کند. بسیاری از ­پژوهشگران چنین توجیه و روایاتی را صحیح نمی‌دانند. آنچه صحیح تر به نظر می‌رسد این است که: با توجه به شباهت نام ماسوله با نام ماسال،(شهری در نزدیکی ماسوله) و نیز با توجه به اینکه ابتدا این نام مربوط به کهنه ماسوله یاماسوله قدیم که به زبان تالشی(Knah mooslah) تلفظ می‌شود بوده است، چنین استنباط می‌شود که: هسته اصلی مردم ماسوله مانند مردم ماسال تالش (تیره آریایی ساکن در البرز غربی) بوده‌اند. حتی عده‌ای معتقدند مردم ماسوله، متمولین ماسال هستند که برای در امان بودن از دزدی و چپاولهای دسته‌های غارتگر - که تا اواخر دوره قاجار نیز بسیار رواج داشت - در این ناحیه ساکن شده‌اند. و معماری ماسوله که متعلق به دوران زند است برای دفاع راحت تر در برابر گروههای چپاولگر مشابه نقاط دیگری در غرب و شمال غربی ایران و خراسان زنجیروار ساخته شده است. و نیز شواهدی چون گویش قدیمیهای ماسوله که حتی به فارسی پیش از ورود اعراب بر می‌گردد مثلاً "هفت"، " هپت" و "اسب"، "اسپ" تلفظ می‌شود و به "خانه" ،"ک ء" گفته می‌شود همانطور که در فارسی باستان گفته می‌شد و مرد را کدوان و زن را کدبانو می‌گفتند و در واقع می‌شود گفت ماسوله شهری است با ناگفته‌ها و ناشناخته‌های بسیار.

نگارخانه[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

.[۳] - فارسی۲ .[۴] .[۵]

منابع[ویرایش]

  • ماسوله قدیم کجاست؟ بلایای طبیعیِ ماسوله جدید کدام است؟ بهمن رمضانی - استادیار دانشگاه آزاد اسلامی رشت
  • بروشور سازمان میراث فرهنگی
  • گزارش صعود - ابراهیم حداد
  • شرفی­ ماسوله فرهاد و فروغی­ ماسوله ناصر(۱۳۷۲)، شهر من ماسوله، شهرداری ماسوله.
  • بانک اطلاعات شهری استان گیلان، ۱۳۸۳، سازمان مدیریت و برنامه­ریزی استان گیلان.
  • پندی کیوان(۱۳۸۸)، ماسوله نگین ایران زمین، انتشارات طاعتی.
  • شهبازی ماسوله مصطفی(۱۳۸۹)، پایان‌نامه "تاثیر گردشگری فرهنگی بر احیا صنایع دستی و هنرهای سنتی ماسوله"، دانشگاه سوره تهران.(کتابخانه دانشگاه سوره تهران)
جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ ماسوله موجود است.