قلعه ایرج

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو
فارسیEnglish

مختصات: ۳۵°۲۰′۳۵″شمالی ۵۱°۴۰′۵۱″شرقی / ۳۵٫۳۴۳۱°شمالی ۵۱٫۶۸۰۸°شرقی / 35.3431; 51.6808

قلعه‌ایرج
Iraj Citadel.jpg
قلعه منسوب به ایرج
نامقلعه‌ایرج
کشور ایران
استانتهران
شهرستانپیشوا
بخشعسگرآباد
اطلاعات اثر
نوع بناخشت و گل
کاربریشهر-دژ
کاربری کنونیزمین کشاورزی
دیرینگیساسانی
دورهٔ ساخت اثرساسانی
اطلاعات ثبتی
شمارهٔ ثبت۹۸۳۵
تاریخ ثبت ملی۱۱ شهریور ۱۳۸۲
میراث کهن

قلعه ایرج دژی باستانی مربوط به دوره ساسانی است و در شهرستان پیشوا، دهستان بهنام و و در نزدیکی روستای عسگرآباد عباسی (ضلع شمالی بزرگراه شهدای پرواز پیشوا - ورامین) جای گرفته‌است. این اثر در تاریخ ۱۱ شهریور ۱۳۸۲ با شمارهٔ ثبت ۹۸۳۵ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.[۱] قلعه ایرج به عنوان بزرگترین قلعه خشت خام در استان تهران، ایران و جهان شناخته می‌شود.[۲]

پیشینه[ویرایش]

ژان دیولافوا و کلایس، باستان‌شناسان اروپایی در این باره تحقیق کرده‌اند و کلایس در مورد قلعه ایرج آورده‌است که درازای شمالی - جنوبی قلعه ایرج ۱۲۱۴ متر و پهنای خاوری - باختری آن ۱۱۵۰ متر است که با هیچ‌یک از قلعه‌های خشتی و تاریخی جهان قابل مقایسه نیست.[۳]

به باور عموم، قلعه ایرج همان دژ وارنا است که در وندیداد نام آن آمده‌است. اعتمادالسلطنه در کتاب مرآت البلدان و جرج کرزن در سفرنامه اش[۴] قلعهٔ چهارگوش ایرج را با دژ وارنا که در اوستا آمده‌است برابر دانسته‌اند.

چهاردهمین کشور با نزهت که من اهورا مزدا آفریدم وارنای چهارگوش است، زادگاه فریدون، قاتل اژی‌دهاک.

— وندیداد، اوستا

همچنین چون ایرج نام فرزند فریدون بوده‌است احتمال این که قلعه ایرج همان وارنا باشد زیاداست.[۵][۶] اما مطالعات باستان‌شناسی نشان می‌دهد که این قلعه احتمالاً در دهه‌های پایانی قرن چهارم میلادی یا ربع اول قرن ۵ میلادی ساخته شده‌است. سفال‌های دوره ساسانی و سایر آثار کشف شده حاکی از آن است که در دوره ساسانی مورد استفاده بوده و در همان دوره رها شده‌است. عملکرد این ساختمان قبلاً به عنوان یک شهر، یک قلعه نظامی یا یک باغ شکار برای شکار سلطنتی یا یک عملکرد ممتاز احتمالی دیگر توصیف شده‌است.[۷]

توصیف معماری و کاربری[ویرایش]

ابعاد این قلعه بزرگ خشتی در حدود ۱۴۴۰ در ۱۲۸۰ متر است. در چهار سوی این دژ، دروازه‌هایی برای فراهم ساختن امکان درون‌نشد و برون‌نرفت از آن ساخته شده‌است. امروزه از چهار دروازه آن، تنها دروازه اصلی باقی‌مانده‌است. تنها دیوار دارای پهنایی نزدیک به ۱۷ تا ۲۲ متر و بیشترین بلندای آن ۱۶ متر است. نمای بیرونی دیوار در چهارسو ۱۴۶ برج و نیم دایره ای دارد که میان بازه هر دو برج با چهار تاق‌نما تزئین شده که این تاق‌نما در برخی بخش‌ها به گونه دو سطحی است. جمعیتی بین ۲۰۰۰ تا ۶۰۰۰ نفر می‌توانست در دیوارها جای بگیرد. با وجود این تمرکز قوی معماری بر روی دیوارها، هیچ فضای دائمی در محوطه داخلی وجود نداشته‌است.[۷][۸][۹]

مصالح به کار رفته در آن خشت و گل است و به بزرگترین قلعه خشتی و گلی دفاعی ایران معروف است. درون دیوارهای کلفت دژ ایرج راهروهایی پیش‌بینی شده که برجک‌های دیده‌بانی را به هم پیوند می‌داده‌است. ملات دیوارها از خشت و آجر است. در پهنه بیرونی دژ نیز سنگرهایی قرار دارد.[۳]

قلعه ایرج بزرگترین استحکام دائمی قبل از دوران معاصر و غیر شهری در جنوب غربی آسیا، اروپا و آفریقا است. سایر ساختارهای نظامی مشابه بسیار بزرگ، زادیان، افغانستانامروزی و اردوگاه محاصره اولیه ساسانیان در هترا، عراق امروزی است. طرح کلی قلعه ایرج، یعنی استحکامات عظیم و فضای داخلی خالی گسترده، شبیه به پایگاه‌های نظامی ساسانی مانند قلعه پل‌گنبد در دشت گرگان و تورپاخ‌قلعه در نزدیکی دربند است. نمونه دیگر، قلعه خرابه در نزدیکی دیوار بزرگ گرگان است که دو ردیف مرتب چادرها با راهروهای گسترده در بین آنها بوده‌است، که نشانگر نقش مشابه محوطه داخلی در سایر پایگاه‌ها است. ساختار مشابه دیگر اواخر قرن سوم قبل از میلاد آخاچان‌قلعه در خوارزم است.[۷]

در مجموع حدود ۵۰۰۰۰ جنگجو می‌توانستند به راحتی در این سازه ساکن شوند. ممکن است اتاق‌ها، ی دائمی را در خود جای می‌داده‌است، در حالی که فضای داخلی باز موقتاً مورد استفاده بوده‌است.[۷]

قلعه ایرج احتمالاً در مقابله با مهاجمان عشایر شمالی ساخته شده بود که برخی مواقع به اعماق قلمرو ساسانی نفوذ می‌کردند. احتمالاً این قلعه عمدتاً به عنوان پایگاه مرکزی برای عملیات نظامی در جاهای دیگر، به ویژه در مرزهای شمالی عمل می‌کرده‌است. بنا ممکن است برای آموزش‌های نظامی یا مجامع نظامی نیز مورد استفاده قرار می‌گرفته‌است. پایگاه ۳۶ هکتاری قلعه‌گبری در نزدیکی گنبد کاووس در همین دوره ساخته شده‌است؛ بنابراین هر پیش از دیوار بزرگ گرگان ساخته شده‌اند. این پایگاه‌های نظامی ساسانی ممکن است قبل از اینکه مرزهای شمالی توسط خطوط دفاع ساسانی محافظت شوند، ساخته شده باشند.[۷]

منطقه ری از جنبه‌های مختلفی به عنوان یک پایگاه مرکزی مناسب بود. با قرارگیری در مرکز ایران بزرگ و ایجاد ارتباطات مرکزی، همیشه یک منطقه مهم از نظر نظامی بوده‌است. بعلاوه، این پایگاه همچنین پایگاه خاندان قدرتمند مهران در دوره ساسانیان بوده‌است.[۷]

وضعیت کنونی[ویرایش]

بخش‌هایی از دیوارها فرسوده شده‌اند و از میان چهار دروازه، امروز تنها دروازه اصلی در جنوب باقی مانده‌است. قلعه ایرج به عنوان بزرگ‌ترین قلعه آجر گلی جهان با ارتفاع ۵۰ پا و مساحت ۲۰۰ هکتار شناخته شده‌است.[۱۰][۸] همچنین به علت نگهداری نکردن و تخریب توسط افراد سودجو (کندن با لودر به بهانهٔ تعریض جاده‌های اطراف قلعه یا حفر استخر) به شدت آسیب دیده‌است.[۳]

در سال ۲۰۰۸، تلاش‌هایی از سوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری ایران برای ثبت آن به عنوان میراث جهانی یونسکو صورت گرفته‌است، اما این تلاش‌ها به دلیل «کاستی‌های جدی» و وضعیت منطقه از جمله فعالیت‌های کشاورزی کشاورزان محلی در داخل محوط قلعه بی‌ثمر ماند.[۱۱]

حفاری‌های غیرقانونی باعث آسیب دیدن قسمت‌هایی از دیوارها شده‌است. در تاریخ ۲۶ مه ۲۰۱۸، حفاری غیرقانونی در دروازه شمالی گزارش شد. مجید ژاله، رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان پیشوا اظهار داشت که سازمان وی فاقد نیروی انسانی کافی برای نگهبانی از قلعه است.[۱۲]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایران‌شهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافت‌شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۹.
  2. http://www.irna.ir/fa/News/81756424/
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ ۳٫۲ «آشنایی با قلعه ایرج - تهران». همشهری آنلاین. ۳ خرداد ۱۳۹۰. دریافت‌شده در ۱۸ مهر ۱۳۹۳.
  4. جغرافیای تاریخی ورامین
  5. «وب سایت رسمی شهرداری ورامین». بایگانی‌شده از اصلی در ۹ آوریل ۲۰۱۷. دریافت‌شده در ۲۶ اکتبر ۲۰۱۹.
  6. «IRANSEDA Network- شکوه ایران -شبکه ایران صدا». بایگانی‌شده از اصلی در ۱۵ ژوئن ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۴.
  7. ۷٫۰ ۷٫۱ ۷٫۲ ۷٫۳ ۷٫۴ ۷٫۵ Nemati, Mohammadreza; Mousavinia, Mehdi; Sauer, Eberhard; Cereti, Carlo G. (5 March 2019). "Largest Ancient Fortress of South-West Asia and the Western World? Recent Fieldwork at Sasanian Qaleh Iraj at Pishva, Iran". Iran: 1–31. doi:10.1080/05786967.2019.1586449. ISSN 0578-6967.
  8. ۸٫۰ ۸٫۱ "Iran's Iraj castle yields new finds". Press TV. 20 October 2008.
  9. "قلعه ایرج پیشوا، بزرگترین قلعه خشتی جهان در آستانه تخریب". IRNA. Retrieved 18 October 2019.
  10. iran.farsfoundation.net بایگانی‌شده در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine
  11. "بزرگ‌ترین قلعه خشتی ساسانی در قرق کشاورزان /قلعه ایرج ورامین به‌تازگی ترک برداشته/ عکس". خبرآنلاین. 15 October 2017. Retrieved 18 October 2019.
  12. "شبیخون حفاران به بزرگترین قلعه نظامی جهان در پیشوا". Islamic Republic News Agency (به Persian). 28 May 2018. Retrieved 29 October 2019.

پیوند به بیرون[ویرایش]

Iraj Castle
Native name
Persian: قلعه ایرج
Qaleh Iraj, Iraj Citadel, Citadel of Varamin
Iraj Citadel.jpg
The eroded walls of the Iraj Castle
TypeFortification
EtymologyMythical king Iraj
LocationNear Ray, Sasanian Empire (modern-day Asgarabad-e Abbasi, Iran)
Coordinates35°20′35″N 51°40′51″E / 35.3431°N 51.6808°E / 35.3431; 51.6808Coordinates: 35°20′35″N 51°40′51″E / 35.3431°N 51.6808°E / 35.3431; 51.6808
Area190 hectares (470 acres)[1]
Elevation1,440 metres (4,720 ft)
Height25 metres (82 ft)
Built4th or 5th century AD
Built forSasanian army
Original useMilitary base
Current useAgriculture
Architectural style(s)Sasanian
Governing bodyCultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Pishva County
Iraj Castle is located in Iran
Iraj Castle
Location of the Iraj Castle on the map of Iran

Iraj Castle (Persian: قلعه ایرجQal'eh Iraj)[2] or the Citadel of Varamin[citation needed] is a fortification built in 4th or 5th century AD in the central region of Ray, Sasanian Empire, near modern-day Asgarabad-e Abbasi, Iran. The monument is known for its peculiar design: large defensive walls with embedded rooms and arches, with towers at regular intervals, enclosing a vast empty interior.

The design is similar to several other Sasanian campaign bases. The permanent service members supposedly occupied the walls and the rooms inside it, while the empty interior would be occupied by tents or used for training or military assemblies. It probably served as a central military base for operations elsewhere, especially against the incursions of nomadic nations in the north.

Description and purpose

The structure consists of an empty area approximately 175 hectares (430 acres), surrounded by a wall 15–22 metres (49–72 ft) in width and up to 25 metres (82 ft) in height. It featured 148 densely spaced towers and four monumental gates. The massive walls contained a wealth of embedded structures: a row of around 828 rooms (circa 12 square metres (130 sq ft) in size) and hundreds of monumental arches, evoking royal Sasanian architecture. The structure was further protected by a ditch around the wall. A population of 2,000-6,000 could have been accommodated in the walls. Despite this strong architectural focus on the walls, there were no permanent buildings in the interior space.[3][4][5]

"Citadel of Varamin" by Jane Dieulafoy

Popular beliefs identify the structure with the Citadel of Varena mentioned in the holy Zoroastrian text Vendidad.[6] Archaeological studies suggest it was built probably in the final decades of the 4th century AD or the first quarter of the 5th century AD. Excavated Sasanian-era pottery, ostraca and bullae suggest it was occupied and abandoned within the Sasanian period. The structure's function had been previously described as a city, a military fortress, or a game park for the royal hunt, or of a possible prestige function.[3]

Qaleh Iraj is the largest pre-modern, non-urban permanent fortification in South-west Asia, Europe and Africa. Other similarly vast military structures are Zadian in modern Afghanistan and the early Sasanian siege camp at Hatra, modern Iraq. The general design of Qaleh Iraj, i.e. massive fortifications and a massive empty interior, is similar to the Sasanian campaign bases Qaleh Pol Gonbad in the Gorgan Plain and Torpakh Kala near Derbent. Another example is Qaleh Kharabeh near the Great Wall of Gorgan which had accommodated two neatly aligned rows of tents with wide corridors in between, suggesting similar role of the interior space in other bases. Another similar structure is the late third-century BC Kazakl'i-Yatkan/Akchakhan-Kala in Chorasmia.[3]

A total of about 50,000 warriors could have comfortably occupied the structure. The rooms may have housed the permanent garrison, while the open interior space was occupied temporarily.[3]

Qaleh Iraj was probably built in response to northern nomadic invaders which, on some occasions, penetrated deep into the Sasanian territory. It probably functioned mainly as a central base for military operations elsewhere, especially at the northern frontiers. It may have been used for military training and/or military assemblies as well. The 36 hectares (89 acres) campaign base at Gabri Qaleh near Gonbad-e Kavus was built in the same period. Both thus predate the Great Wall of Gorgan. These Sasanian campaign bases may have been built before the northern frontiers were protected by the linear Sasanian defence lines.[3]

The region Ray was suitable as a central base from several aspects. Sitting at the center of Greater Iran and on a central communication hub, it was always a militarily significant region. Plus, it was also the base of the powerful House of Mihran during the Sasanian period.[3]

Current status

Parts of the walls have been eroded, and out of the four gates, only the main, southern gate remains today. Iraj Castle is considered as the world's largest mud-brick fort with a height of 50 feet and an area of 200 hectares.[7][4]

There have been attempts by the Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Iran in 2008 to designate it as a UNESCO World Heritage Site, but the efforts were abandoned due to "serious shortcomings" and the situation of the area, including the agricultural activities of local farmers in the interior of the structure.[6]

Illegal excavation have damaged parts of the walls. On 26 May 2018, an illegal excavation was reported in the Northern Gate. Majid Zhaleh, the head of the Cultural Heritage, Handicrafts and Tourism Organization of Pishva County, stated that his organization lacks enough manpower.[8]

See also

References

  1. ^ موسوی نیا, سید مهدی; نعمتی, محمدرضا (19 February 2017). "بررسی باستان‌شناسی قلعه ایرج ورامین؛ تاریخ‌گذاری و کاربری". مطالعات باستان شناسی (in Persian). 8 (2): 189–208. doi:10.22059/jarcs.2017.61778. ISSN 2251-9297. Retrieved 18 October 2019.
  2. ^ Persian pronunciation: [ɢæˌle iːˈɾæd͡ʒ]
  3. ^ a b c d e f Nemati, Mohammadreza; Mousavinia, Mehdi; Sauer, Eberhard; Cereti, Carlo G. (5 March 2019). "Largest Ancient Fortress of South-West Asia and the Western World? Recent Fieldwork at Sasanian Qaleh Iraj at Pishva, Iran". Iran: 1–31. doi:10.1080/05786967.2019.1586449. ISSN 0578-6967.
  4. ^ a b "Iran's Iraj castle yields new finds". Press TV. 20 October 2008.
  5. ^ "قلعه ایرج پیشوا، بزرگترین قلعه خشتی جهان در آستانه تخریب". IRNA. Retrieved 18 October 2019.
  6. ^ a b "بزرگ‌ترین قلعه خشتی ساسانی در قرق کشاورزان /قلعه ایرج ورامین به‌تازگی ترک برداشته/ عکس". خبرآنلاین (in Persian). 15 October 2017. Retrieved 18 October 2019.
  7. ^ iran.farsfoundation.net Archived 13 June 2013 at the Wayback Machine
  8. ^ "شبیخون حفاران به بزرگترین قلعه نظامی جهان در پیشوا". Islamic Republic News Agency (in Persian). 28 May 2018. Retrieved 29 October 2019.

External links