چهارشنبه‌سوری

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد

(تغییر مسیر از چهارشنبه سوری)

پرش به: ناوبری, جستجو

برای دیگر کاربردها چهارشنبه‌سوری (ابهام‌زدایی) را ببینید.

روشن کردن آتش بر روی هیزم و روشن کردن فشفشه، از رسوم جاافتاده در جشن چهارشنبه سوری است.

تصویری از یکی از دیوار نگاره‌های چهل‌ستون، متعلق به دوران صفویه که جشن و پایکوبی ایرانیان را در شب چهارشنبه‌سوری به تصویر کشیده است.

چهارشنبه‌سوری نام جشنی باستانی و برگرفته از آیین زرتشتی است که ایرانیان در آخرین شب چهارشنبه(سه شنبه شب) هر سال، آن را با روشن کردن آتش و پریدن از روی آن، برگزار می‌کنند.

در این شب رسم است که آتش روشن کنند و از روی آن بپرند و در زمان پریدن بخوانند: «زردی من از تو، سرخی تو از من».

در شاهنامه فردوسی اشاره‌هایی درباره بزم چارشنبه‌ای در نزدیکی نوروز وجود دارد که نشان دهنده کهن بودن این جشن است. مراسم سنتی مربوط به این جشن ملی، از دیرباز در فرهنگ سنتی مردمان ایران زنده نگاه داشته شده‌است. ^[۱]

امروزه در شهرهای سراسر جهان که جمعیت ایرانیان در آنها زیاد است، آتش‌بازی و انفجار ترقه‌ها و فشفشه‌ها نیز متداول است. ^[۲] در سال‌های اخیر، رسانه‌های ایران توجه بیشتری به خطرات احتمالی ناشی از این مواد نشان می‌دهند. ^[۳]

هایده و مهستی در حال پرش از آتش در آیین چهارشنبه سوری

[ویرایش] تاریخچه

رقص با آتش

یکی از دلایل عظمت تمدن ایران باستان، غنای فرهنگ عامه و ملی آن است که در وجود چشن ها و اعیاد بزرگ متجلی است و نظیر آن در بسیاری از اقوام دیگر بی بدیل است. مراسم و جشنهای ملی هر قوم نشانگر آسایش، تمدن، رفاه و دانایی مدبرانه حاکمان در امور اجتماعی و فردی آن ملت می باشد. چرا که واضح است تا اندیشه آدمی از بند گرفتاریهای روزمره رها واز دشواریهای زندگی آزاد نباشد و دل را خلوتگاه آسایش نیابد، چشن و شادمانی معنی و مفهمومی نمی یابد و لذا سرور و پایکوبی نشان از شادمانی و نشاط آدمی است. ایرانیان بیش از از اقوام دیگر چشن می آراستند و اغلب این چشنها همراه با آتش افروزی بوده است. که از جمله آنها چشن "چهارشنبه سوری" است.(مصطفوی، 1370)

آتش از عناصر چهارگانه ایست که از آغاز پیدایش پیوسته از ضروریات زندگانی آدمیان بوده است و اقوام گوناگون بنا به مقتضیات اقلیمی و ذوقیات خود آن را گرامی داشته و هاله ای از تقدس پیرامون نام آن پدیدآورده و افسانه های جذابی در پیدایش و نگاهداشت آن سینه به سینه نقل نشده است. با نگاهی گذرا به تمامی ادیان همچون ادیان آریایی، برهمنی، بودایی، زرتشتی و نیز مذاهب سامی مانند: یهودی، عیسوی، و اسلام و حتی نزد توتم پرستان آفریقا و استرالیا و آمریکای جنوبی، آتش از دیرباز تا امروز مقدس و دارای اهمیت بوده و هست.

جشن سور از گذشته بسیار دور در ایران مرسوم بوده است. که چشنی ملی و مردمی است که پس از ورود اعراب به ایران "چهارشنبه سوری" نا گرفته است که طلایه دار نوروز بشمار می رود (مصطفوی، 1370).

جشن سوری در ایران قدیم در یکی از پنج روز اخر اسفند ماه بر پا می گشت، چرا که ایرانیان شنبه و آدینه نداشتند و ماه را به هفته ها تقسیم نمی کردند بلکه قبل از ورود اسلام به ایران هر سال ۱۲ ماه ، و هر ماه به ۳۰ روز بوده که هر کدام از این ۳۰ روز اسمی مشخص داشته است که بنام یکی از فرشتگان خوانده می شد چون هرمزد روز، بهمن روز اردی بهشت روز و غیره که بعد از ورود اسلام به ایران تقسیمات هفته نیز به ان اضافه شد.

در ایران باستان در پایان هر ماه جشن و پای کوبی با نام سور مرسوم بوده است و از سوی دیگر چهارشنبه نزد اعراب "یوم الارباع" خوانده می شد و از روزهای شوم و نحس بشمار می رفت و اعتقاذ داشتند که روزهای نحس و شوم را می بایست با عیش و شادمانی سپری کرد تا شیاطین و اجنه فرصت رخنه در وجود آدمیان را نیابند. بدین ترتیب ایرانیان آخرین جشن آتش خود را به آخرین چهارشنبه سال انداختند و در آن به شادمانی و پایکوبی پرداختند تا هم چشن ملی خود را حفظ کنند هم بهانه بدست دیگران ندهند و بدین ترتیب چشن سوری از حادثه روزگار مصون مانند و برای ایرانیان تا به امروز باقی ماند.(مصطفوی، 1370)

مختار برای کشتن یزید که در شهر کوفه که اکثر آنان ایرانی بوده اند از این فرصت استفاده کرده و در زمان همین جشن که مصادف با چهارشنبه بود یزید را قصاص نمود.

[ویرایش] برخی آیین‌ها سوری

[ویرایش] سال نو - کوزه نو

ایرانیان در شب چهارشنبه سوری کوزه های سفالی کهنه را بالای بام خانه برده، بریز افکنده و آنها را می شکستند و کوزه نویی را جایگزین می ساختند. که این رسم اکنون نیز در برخی از مناطق ایران معمول است و اعتقاد دارند که در طول سال بلاها و قضاهای بد در کوزه متراکم می کردد که با شکستن کوزه، آن بلاها دفع خواهد شد.(مصطفوی، 1370)

[ویرایش] آجیل مشگل گشای، چهارشنبه سوری

ایرانیان پس ار پایان آتش افروزی، اهل خانه و خویشاوندان گردهم می آمدند و آخرین دانه های نباتی مانند:تخم هندوانه، تخم کدو، پسته، فندق،بادام، نخود، تخم خربزه، گندم و شاهدانه را که از ذخیره زمستان باقی مانده بود، روی آتش مقدس بو داده و با نمک تبرک می کردند و می خوردند. ایرانیان بر این باور بودند که هر کس از این معجون بخورد نسبت به افراد دیگر مهربان تر می گردد و کینه و رشک از وی دور می گردد. امروزه اصطلاح نمک گیر شدن و نان و نمک کسی را خوردن و در حق وی خیانت نورزیدن، از همین اعتقاد سرچشمه گرفته است.(مصطفوی، 1370)

[ویرایش] پختن حلوا

[ویرایش] فال گوشی و گره گشایی

یکی از رسم‌های چهارشنبه‌سوری است که در آن دختران جوان نیت می‌کنند، پشت دیواری می‌ایستند و به سخن رهگذران گوش فرا می‌دهند و سپس با تفسیر این سخنان پاسخ نیت خود را می‌گیرند.

[ویرایش] قاشق‌زنی

نوشتار اصلی: قاشق‌زنی

در این رسم دختران و پسران جوان چادری بر سر و روی خود می‌کشند تا شناخته نشوند و به در خانهٔ دوستان و همسایگان خود می‌روند. صاحبخانه از صدای قاشق‌هایی که به کاسه‌ها می‌خورد به در خانه آمده و به کاسه‌های آنها آجیل چهارشنبه سوری، شیرینی، شکلات، نقل و حتی پول می‌ریزد. در عین حال دختران امیدوارند زود تر به خانه بخت بروند.

[ویرایش] شال انداختن

"شال اندازی" از دیگر مراسم شب سوری است که از دیر باز تاکنون باقی ماننده است و اکنون اعتبار خود را در شهرها و روستاهای همدان و زنجان حفظ کرده است. پس از خاموشی آتش و کوزه شکستن و فالگوشی و گره گشایی و قاشق زنی جوانان نوبت به "شال اندازی" می رسید. جوانان چندین دستمال حریر و ابریشمی را به یکدیگر گره زده، از آن طنابی رنگین به بلندی سه متر می ساختند. آنگاه از راه پلکان خانه ها یا ازروی دیوار، آنرا از روزنه دودکش وارد منزل می نمایند و یک سر آن را خود در بالای بام در دست می گرفتند، آنگاه با چند سرفه بلند صاحبخانه را متوجه ورودشان می سازند. صاحبخانه که منتظر آویختن چنین شالهایی هستند، به محض مشاهده طناب رنگین، آنچه قبلا آماده کرده، در گوشه شال می ریزند و گره ای بر آن زده، با یک تکان ملایم، صاحب شال را آگاه می سازند که هدیه سوری آماده است. آنگاه شال انداز شال را بالا می کشد. آنچه در شال است هم هدیه چهارشنبه سوری است و هم فال. اگر هدیه نان باشد آن نشانه نعمت است، اگر شیرینی نشانه شیرین کامی و شادمانی، انار نشانه کسرت اولاد آینده و گردو نشان طول عمر، بادام و فندق نشانه استقامت و بردباری در برابر دشواریها، کشمش نشانه پر آبی و پر بارانی سال جدید و اگر سکه نقره نشانه سپید بختی است.(مصطفوی، 1370)

[ویرایش] پانویس

↑ آداب شب چهارشنبه سوری. پیام آشنا. بازدید در تاریخ ۱۳ مارس ۲۰۰۷.
↑ چهارشنبه سوری. ایران مانیا. بازدید در تاریخ ۱۴ مارس ۲۰۰۷.
↑ چهارشنبه سوری پریدن از روی حادثه. سایت آفتاب. بازدید در تاریخ ۱۳ مارس ۲۰۰۷.

‎‎

[ویرایش] منابع

رضی، هاشم. «بخش ششم: جشن سوری-چهارشنبه‌سوری». گاه‌شماری و جشن‌های ایرانی باستان. چاپ سوم، تهران: بهجت، ۱۳۸۴، ISBN ۹۶۴-۶۶۷۱-۳۷-۳. ‏
آوای دل
مصطفوی، آناهیتا (1370)، "چهارشنبه سوری"، ایران شناسی، سال اول شماره 3و 4 اسفند 1370، فروردین 1371، صفحه 4-8)