تیرگان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
برای دیگر کاربردهای تیرگان به صفحه تیرگان (ابهام‌زدایی) بروید.

تیرگان' یکی از جشن‌های ایرانی در روز تیر از ماه تیر برابر با دهم تیرماه است[۱] [۲] [۳] [۴] [۵] [۶] [۷] [۸]

جشن تیرگان هر ساله در یکم تیر ماه در فراهان بر‌گزار می‌شود. این جشن به شکرانه برداشت گندم انجام می‌شود و ریشه در باورهای مردم منطقه دارد که تا به امروز نیز حیات داشته است.[۹][۱۰]در مازندران نیز جشن تیرگان با نام تیرماه سیزده شو در شب سیزدهم آبان ماه بر‌گزار می‌شود.[۱۱]

مردم مهدیشهر (سنگسر) نیز این جشن باستانی را به نام جشن تیر مُ ای سیزده در تاریخ ۲۲ آبان مقارن با روز سیزدهم ماه اوریا تقویم سنگسری در قالب جشنواره بر‌گزار می‌کنند. در این جشن آیینی غذای مخصوصی به نام سیزده تامو طبخ می‌شود.[۱۲]

بهار مختاریان اعتقاد دارد که جشن تیرگان در اصل جشن انقلاب تابستانی در اول تیرماه بوده است. آنچه که اکنون در فراهان بازمانده است.[۱۳]

این جشن درگرامی داشت تیشتر (ستارهٔ باران آور در فرهنگ ایرانی) است و بنا به سنت در روز تیر (روز سیزدهم) از ماه تیر انجام می‌پذیرد. در تواریخ سنتی تیرگان روز کمان‌کشیدن آرش کمانگیر و پرتاب تیر از فراز البرز است. همچنین جشن تیرگان به روایت ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه، روز بزرگداشت مقام نویسندگان در ایران باستان بوده‌است. (آثارالباقیه، فصل نهم، بخش عید تیرگان).

بنابر تقویم یکپارچه ادیان ایران[۱۴] این جشن در روز دهم تیرماه در گاهشمار کنونی ایران قرار دارد.[۱۵][۱۶] موبد کورش نیکنام برگزاری جشن‌ها با استفاده از گاهشماری‌های سنتی با ماه‌های ۳۰ روزه را بی‌توجهی به دانش نجوم و دستاوردهای خیام و موجب ناهماهنگی در جشن‌ها دانسته و لزوم توجه به گاهشماری ملی و رسمی با ماه‌های ۳۱ روزه را یادآور شده است.[۱۷] (برای آگاهی از فهرست و زمان همه جشن‌های ملی بنگرید به صفحه جشن‌های ایرانی).[۱۸]

جشن همه ساله در کوه دماوند, آمل و همه ساله توسط زرتشتیان ایران در شهرهای تهران،[۱۹] کرج، یزد و روستاهای اطراف،[۲۰] میبد، اردکان، کرمان،[۲۱] بم، شیراز،[۲۲] اصفهان،[۲۳] اهواز[۲۴] ، منطقه فراهان[۲۵] [۲۶]و اروپا[۲۷] و آمریکا[۲۸] در روز دهم تیر بر‌گزار می‌شود. که البته تعطیل نبودن این روز در ایران و دیگر کشورها گاه باعث می‌شود تا در نزدیکترین روز تعطیل این جشن بر‌گزار شود.

آب‌پاشی[ویرایش]

این جشن در کنار آب‌ها، همراه با مراسمی وابسته با آب و آب پاشی و آرزوی بارش باران در سال پیش ِرو همراه بوده و همچون دیگر جشن‌هایی که با آب در پیوند هستند، با نام عمومی «آبریزگان» یا «آب پاشان» یا «سر شوران» یاد شده‌است.[۲۹][۳۰]

جشن آبریزگان زرتشتیان کوشک ورجاوند- تهران

در گذشته «تیرگان» روز بزرگداشت نویسندگان و گاه به «روز آرش شیواتیر» منسوب شده‌است.

ابوریحان بیرونی و گردیزی در «زین الاخبار» ناپدید شدن یکی از جاودانان ایرانی یعنی «کیخسرو» را در این روز و پس از شستشوی خود در آب چشمه‌ای دانسته‌اند.[۳۱]

جشن تیرگان بجز این روز در نخستین تیر روز از سال یعنی سیزدهم فروردین (سیزده‌بدر) و سیزدهم مهرماه (قالیشویان اردهال) نیز بر‌گزار می‌شود.

ارمنیان ایران نیز در روز سیزدهم ژانویه آیین‌هایی بر‌گزار می‌کنند که برگرفته و در ادامه جشن تیرگان است. در برخی مناطق مانند فراهان صدها سال است این جشن به شکل با شکوه در اول تیر بر‌گزار می‌شود

فال کوزه[ویرایش]

یکی دیگر از مراسم این جشن مانند بسیاری از جشن‌های ایرانی «فال کوزه» (چکُ دولَه) می‌باشد. روز قبل از جشن تیرگان، دوشیزه‌ای را برمی‌گزینند و کوزه سفالی سبز رنگ دهان گشادی به او می‌دهند که «دوله» نام دارد، او این ظرف را از آب پاکیزه پر می‌کند و یک دستمال سبز ابریشمی را بر روی دهانه آن می‌اندازد آنگاه «دوله» را نزد همه کسانی که می‌برد که آرزویی در دل دارند و می‌خواهند در مراسم «چک دولَه» شرکت کنند و آن‌ها جسم کوچکی مانند انگشتری، گوشواره، سنجاق سر، سکه یا مانند این‌ها در آب دوله می‌اندازند. سپس دختر دوله را به زیر درختی همیشه سبز چون سرو یا مورد می‌برد و در آن‌جا می‌گذارد. در روز جشن تیرگان و پس از مراسم آبریزان، همه کسانی که در دوله جسمی انداخته‌اند و نیت و آرزویی داشتنه‌اند در جایی گرد هم می‌آیند و دوشیزه، دوله را از زیر درخت به میان جمع می‌آورد. در این فال‌گیری بیشتر بانوان شرکت می‌کنند و سال خوردگان با صدایی بلند به نوبت شعرهایی می‌خوانند و دختر در پایان هر شعر، دست خود را درون دوله می‌برد و یکی از چیزها را بیرون می‌آورد، به این ترتیب صاحب آن جسم متوجه می‌شود که شعر خوانده شده مربوط به نیت، خواسته و آرزوی او بوده‌است.

دستبند تیر و باد[ویرایش]

در آغاز جشن بعد از خوردن شیرینی، بندی به نام «تیر و باد» که از ۷ ریسمان به ۷ رنگ متفاوت بافته شده‌است به دست می‌بندند و در باد روز از تیرماه (۹ روز بعد) این بند را باز کرده و در جای بلندی مانند پشت بام به باد می‌سپارند تا آرزوها و خواسته‌هایشان را به عنوان پیام‌رسان به همراه ببرد. این کار با خواندن شعر زیر انجام می‌شود: تیر برو باد بیا غم برو شادی بیا محنت برو روزی بیا خوشه مرواری بیا

باورهای مردمی[ویرایش]

در باورهای مردم، درباره جشن تیرگان دو روایت وجود دارد که روایت نخست همچنان که در بالا گفته شد مربوط به فرشته باران یا تیشتر می‌باشد و نبرد همیشگی میان نیکی و بدی است: در اوستا، تشتر یشت (تیر یشت)، تیشتر فرشته باران است که در ده روز اول ماه به چهره جوانی پانزده ساله در می‌آید و در ده روز دوم به چهره گاوی با شاخ‌های زرین و در ده روز سوم به چهره اسبی سپید و زیبا با گوش‌های زرین.

تیشتر به شکل اسب زیبای سفید زرین گوشی، با ساز و برگ زرین، به دریای کیهانی فرو می‌رود. در آنجا با دیو خشکسالی «اپوش» که به شکل اسب سیاهی است و با گوش و دم سیاه خود، ظاهری ترسناک دارد، روب‌رو می‌شود. این دو، سه شبانه روز با یکدیگر به نبرد برمی‌خیزند و تیشتر در این نبرد شکست می‌خورد، به نزد خدای بزرگ آمده و از او یاری و مدد می‌جوید و به خواست و قدرت پروردگار این بار بر اهریمن خشکسالی پیروز می‌گردد و آب‌ها می‌توانند بدون مانعی به مزرعه‌ها و چراگاه‌ها جاری شوند. باد ابرهای باران زا را که از دریای گیهانی برمی‌خواستند به این سو و آن سو راند، و باران‌های زندگی بخش بر هفت کشور زمین فرو ریخت و به مناسبت این پیروزی ایرانیان این روز را به جشن پرداختند.

روایت دیگر نیز درباره آرش کمانگیر اسطوره و قهرمان ملی ایرانیان است و اینکه میان ایران و توران سال‌ها جنگ و ستیز بود، در نبرد میان «افراسیاب» و «منوچهر»، شاه ایران، سپاه ایران شکست سختی می‌خورد؛ این رویداد در روز نخست تیر روی می‌دهد. سپاه ایران در مازندران به تنگنا می‌افتد و سرانجام دو سوی نبرد به سازش در می‌آیند و برای آنکه مرز دو کشور مشخص شود و ستیز از میان برخیزد می‌پذیرند که از مازندران تیری به جانب خاور (خراسان) پرتاب کنند هر جا تیر فرو آمد همان جا مرز دو کشور باشد و هیچ‌یک از دو کشور از آن فراتر نروند؛ تا در این گفتگو بودند، سپندارمذ (ایزدبانوی زمین) پدیدار شد و فرمان داد تیر و کمان آوردند. آرش در میان ایرانیان بزرگ‌ترین کماندار بود و به نیروی بی‌مانندش تیر را دورتر از همه پرتاب می‌کرد. سپندارمذ به آرش گفت تا کمان بردارد و تیری به جانب خاور پرتاب کند. آرش دانست که پهنای کشور ایران به نیروی بازو و پرش تیر او بسته‌است و باید توش و توان خود را در این راه بگذارد. او خود را آماده کرد، برهنه شد، و بدن خود را به شاه و سپاهیان نمود و گفت ببینید من تندرستم و کژی‌ای در وجودم نیست، ولی می‌دانم چون تیر را از کمان رها کنم همهٔ نیرویم با تیر از بدن بیرون خواهد آمد. آنگاه آرش تیر و کمان را برداشت و بر بلندای کوه دماوند برآمد و به نیروی خداداد تیر را رها کرد و خود بی‌جان بر زمین افتاد (درود بر روان پاک آرش و روان‌های پاک همهٔ سربازان ایرانی). هرمز، خدای بزرگ، به فرشتهٔ باد (وایو) فرمان داد تا تیر را نگهبان باشد و از آسیب نگه دارد. تیر از بامداد تا نیمروز در آسمان می‌رفت و از کوه و در و دشت می‌گذشت تا در کنار رود «جیهون» بر تنهٔ درخت گردویی که بزرگ‌تر از آن در گیتی نبود نشست.

آنجا را مرز ایران و توران جای دادند و هر سال به یاد آن جشن گرفتند.منبع

ثبت اثر[ویرایش]

جشن تیرگان ذلف آباد فراهان به عنوان نخستین جشن تیرگان ایران در دیماه ۱۳۸۹ در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.[۳۲][۳۳][۳۴][۳۵] همچنین این آیین از استان گیلان با نام تیرماسینزه در فهرست میراث معنوی کشور به ثبت رسیده است.[۳۶][۳۷]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. http://www.berasad.com/fa/content/view/4224/
  2. http://www.yataahoo.com/?p=2791
  3. http://www.amordadnews.com/neveshtehNamyesh.aspx?NId=7467
  4. http://www.amordadnews.com/neveshtehNamyesh.aspx?NId=7448
  5. http://www.amordadnews.com/neveshtehNamyesh.aspx?NId=7442
  6. http://www.amordadnews.com/neveshtehNamyesh.aspx?NId=7440
  7. http://www.berasad.com/fa/content/view/4245/
  8. http://www.berasad.com/fa/content/view/4254/
  9. «تیرگان؛ جشن شکرگزاری دستهای پینه بسته/ فراهانیها تاریخ را تغییر دادند». خبرگزاری مهر، 1 تیر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در 11 آذر ۱۳۹۱. 
  10. «جشن باستانی تیرگان در ذلف‌آباد فراهان بر‌گزار شد». خبرگزاری جمهوری اسلامی، 1 تیر ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در 11 آذر ۱۳۹۱. 
  11. راهنمای س٠ر و گردشگری: جشن تيرگان در مازندران
  12. «شب نشینی سنگسری‌ها در آیین باستانی”تیر مُ ای سیزده”». مهدیشهر نیوز، ۸ آبان ۱۳۹۱. 
  13. ماه تیر ماه گرماپایه: جشن تیرگان | انسان‌شناسی و فرهنگ
  14. ایران نگار ۱۳۹۰، تقویم یکپارچه ادیان ایران - گنجینه نقش جهان
  15. http://www.chn.ir/news/?Section=2&id=51613[خبرگزاری میراث فرهنگی]
  16. از نوروز تا نوروز - کورش نیکنام
  17. بازنگری و هماهنگی در گاهشماری سنتی زرتشتی
  18. زروان، سنجش زمان در ایران باستان، فریدون جنیدی
  19. http://www.amordadnews.com/neveshtehNamyesh.aspx?NId=4577 [گزارش تصویری تیرگان در تهران]
  20. http://www.amordadnews.com/neveshtehNamyesh.aspx?NId=4592 [گزارش تصویری تیرگان در یزد]
  21. http://www.amordadnews.com/neveshtehNamyesh.aspx?NId=4576 [گزارش تصویری تیرگان در کرمان]
  22. http://www.berasad.com/fa/content/view/8008 [گزارش تصویری تیرگان در شیراز]
  23. http://www.berasad.com/fa/content/view/4268/ [گزارش تصویری تیرگان در اصفهان]
  24. http://www.berasad.com/fa/content/view/4254/ [گزارش تصویری از تیرگان در اهواز]
  25. «جشن تیرگان در فراهان بر‌گزار می‌شود». فارس نیوز، 17 خرداد 1391. بازبینی‌شده در 11 آذر 1391. 
  26. «جشن معنوی باستانی تیرگان در شهرستان فراهان بر‌گزار شد». اداره کل میراث فرهنگی استان مرکزی. بازبینی‌شده در 11 آذر 1391. 
  27. http://iraania.com/?p=6071 [تیرگان در هلند]
  28. http://www.amordadnews.com/neveshtehNamyesh.aspx?NId=4561 [تیرگان در آمریکا]
  29. جشن‌های آب، چاپ دوم، ۱۳۸۳ - هاشم رضی
  30. گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان، هاشم رضی
  31. برگردان فارسی آثارالباقیه ابوریحان بیرونی - اکبر داناسرشت
  32. . 
  33. «برگزاری جشن ثبت آیین باستانی معنوی تیرگان در زلف آباد فراهان». جام جم آنلاین، 1 تیر ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در 11 آذر ۱۳۹۱. 
  34. «جشن "تیرگان" و "بیل گردانی" به جمع میراث معنوی کشور پیوست». 88 اسفند ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در 11 آذر ۱۳۹۱. 
  35. «برگزاری آدین معنوی و جشن شکرگزاری گندم در استان مرکزی». باشگاه خبرنگاران، 25 دی ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در 11 آذر ۱۳۹۱. 
  36. ««جشن تیرماسینزه» شمال کشور ثبت ملی شد». فارس نیوز، 17 مهر ۱۳۹۱. بازبینی‌شده در 11 آذر ۱۳۹۱. 
  37. «جشن تیرگان گیلان در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شد». روزنامه گیلان پیام، 15 اسفند ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در 11 آذر ۱۳۹۱. 

پی‌نوشت‌ها[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]