آشتیان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۴°۴۱′ شمالی ۵۰°۰۱′ شرقی / ۳۴.۶۸° شمالی ۵۰.۰۲° شرقی / 34.68; 50.02

آشتیان
Aramgah dr abdolkarim gharib.JPG
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان مرکزی
شهرستان آشتیان
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی آتشدان،ابرشتیجان، براشتیجان،سیجان،استجان، اشتیجان
مردم
جمعیت ۸۳۲۴ تن (سال ۱۳۸۵)
مذهب شیعه
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۲۱۰۹ متر
اطلاعات شهری
پیش‌شماره تلفنی ۰۸۶۳۷۲۲

شهرستان آشتیان یکی از شهرستانهای استان مرکزی در ایران است که در گذشته از توابع سرزمین تفرش (گبرش) از متعلقات عراق عجم بوده که آیین زرتشتی داشته اند لذا نام اين شهر تاریخی بنا به روایات تغيير يافته آتشدان است که در گذر تاریخ نام این مکان از آتشدان بر اثر روایدادهای مختلف به،ابرشتیجان، براشتیجان،سیجان،استجان، اشتیجان برگردانده شده است. در زمان سکونت گبریها در سرزمین پهناور گبرش (تفرش) قسمتی از این سرزمین به موبدان و آتشکده ها جهت عبادت اختصاص داده شده است که بنا به تفسير (دهگان) لغت آشتيان معرف معبد و قربانگاه بوده و کلمه آشتيان مرکب از دو جزء ((يشت)) به معني پرستش، قرباني، دعا و سرود مذهبي و((يان)) معرف مکان و جايگاه می باشد. اين شهر در موقعيت جفرافيايي به طول ۳۴ و عرض ۵۵ قرار دارد.این شهرستان از شمال به تفرش و قم و از جنوب به اراک و محلات محدود گشته و 1348 کیلومتر مربع مساحت دارد که از این لحاظ کوچکترین شهرستان استان مرکزی است.شهرستان آشتیان دارای 1 شهر، 1 بخش و 3 دهستان به مرکزیت آشتیان است.[۱]

نامگذاری[ویرایش]

  • در زمان‌های باستان در این مکان آتشکده معروفی قرار داشته که زیارتگاه مردم آن زمان بوده است. لذا این شهر را «آشتیان» که در زبان پهلوی به معنای پرستشگاه و جایگاه قربانی می‌باشد، می‌نامیدند.
  • در کتاب تاریخ قم آمده است: «ابرشتجان اردوان اصغربن بلاش آن را بنا کرده است.» ابرشتجان به معنی «بالاتر اشتجان» (آشتیان بالا). ابرشتجان بعدها به «آشتیجان» تبدیل شده و چون حرف ج را اهالی به صورت خفیف ادا می‌کردند، در حال حاضر آشتیان خوانده می‌شود.[۲]
موقعیت جغرافیایی آشتیان
آشتیان سال 1392
قصبه آشتیان سال 1287 خورشیدی
دبستان خاقانی آشتیان سال 1310

جمعیت و زبان محلی[ویرایش]

اهالی شهر آشتیان فارسی‌زبان می باشند اما گویش آشتیانی که از گروه زبان‌های ایران مرکزی است تا چند دهه پیش متداول بوده و امروزه به ندرت توسط کهنسالان به‌کار می‌رود.[۳]این شهرستان در سال 75 حدود 21334 نفر جمعیت داشته که 2/29 درصد آشتیان و مابقی در روستاها ساکن بوده اند .گویش آشتيانی قدیم تا حدود سال 1335(ه.ش)در محلات غربی آشتيان متداول بوده و تنها روستائیانی که بیش از 40 سال داشتند بدان سخن می گفتند([۴]).نکته قابل تأمل درباره گویش آشتيان این است که در مدت زمانی کمتر از نیم قرن کاملاً به دست فراموشی سپرده شده است و تنها متن باقی مانده، نسخه اشعار میرزا محمد علی بلبل آشتيانی(شاعر قرن 11 هجری)است. به هرحال گویش آشتيان از زبان های مرکزی ایران به شمار می آید و باقی مانده زبان های ایرانی پهلوی اشکانی(پارتی)است.

پیشینه[ویرایش]

آشتیان از شهرهای تاریخی ایران است چنان که نام این شهر در کتاب تاریخ قم نوشته حسن بن محمد بن حسن قمی نوشته شده در سال ۳۷۸ هجری قمری ابراشتجان یا اشتجان آمده‌است.مولف کتاب مختصرالبلدان آشتیان را ابرشتیجان نوشته و نقل کرده اند که براثر زلزله ابرشتیجان کاملا تخریب و بعد از آن آبادی مجددی بنا شده است و نام آن را به آشتیجان تغییر داده اند و چون مردم حرف (ج) را درگویش محلی به صورت خیلی خفیف به کار می بردند با گذشت زمان این محل به نام آشتیان مشهور شده است.در تاريخ قم، آشتيان به صورتهاي ا برشتيجان ، براشتيجان ، استجان ، اشتيجان ، سيجان آمده است و مرحوم دهگان در تاريخ اراك آورده است : ” ا بر به معني فراز است و چون شهر جديد بر فراز ده مخروبه بنا شده ا بر آشتيجان نام نهاده اند .“ ولي برخي نويسندگان معاصر صورتهاي مختلف را كه در تاريخ قم آمده است منطبق بر آشتيان نمي دانند . آشتيان مركب ازمصوت بلند ، آ ، واژه ‎” يشتي “ و پسوند مكان ” ان “ است . يشتي واژه اي است اوستايي از ماده كلمه يسنا به معني ستايش و نيايش و پرستش و فديه و قرباني كردن ، وجود آتشكده هاي متعدد در اين منطقه كه مهمترين آنها آتشكده وره بوده است نشانگر آنست كه اين شهر در گذشته پرستشگاه و جايگاه قرباني بوده است . ويژگيهاي تاريخي آشتيان از جمله شهرهاي بسيار كهن ايران است كه در گذشته جزء "ماد سفلي" يا "ماد بزرگ" بوده است و آثار و دژهاي فراواني از دوران ماد در اين منطقه به چشم مي خورد. اسامي اماكن آن ريشه اوستايي و پهلوي دارند. اين اسامي و نيز شمار زياد قلاع گبري و وجود آتشكده ها در اين منطقه، مانند آتشكدهِ "فردجان و فراهان" ارتباط واژه آشتيان را با دين زرتشتي قوي مي سازد. اين منطقه توسط "مالك بن عام اشعري" فتح و مردم آن به دين اسلام گرويدند.در كتب جغرافيايي پس از اسلام، اين شهر جزء ولايت كوهستان يا جبال و يا عراق عجم آمده است. بنا به تفسير دهگان اين لغت (آشتيان) معرف معبد و قربانگاه است. ابن فقيه صاحب مختصرالبلدان رستاق ابرشتجان را با 10 ده، از متعلقات همدان عنوان كرده و صاحب تاريخ قم آن را باشمول 10 ده، از طموجهاي قم برشمرده است.

جغرافیا[ویرایش]

خانه معتمدالایاله در آشتیان
بازار آشتیان
خانه پدری دکتر مصدق
بانو روحبخش از مشهورترین خوانندگان دهه 10 و 20 شمسی و از اهالی آشتیان

شهر آشتیان در منطقه‌ای سردسیر در حاشیه کوههای تفرش و مشرف به ارتفاعات زاگرس از طرف غرب واقع گشته و به همین خاطر دارای آب و هوای نسبتاً سرد و کوهستانی در زمستان است و در تابستان ییلاق معتدل و مطبوعی برای گردشگران است. یکی از روستاهای آن به نام «آهو» بوده که ییلاق آشتیان می‌باشد.

آب آشامیدنی شهرستان آشتیان سالهای زیادی از مسائل مهم و بغرنج شهرستان آشتیان به حساب می‌آمد که در سالهای اخیر برطرف شد. علت عمده این مشکل ارتفاع زیاد آشتیان از سطح دریا(۲۱۲۰ متر) وپایین بودن سفره‌های آب زیر زمینی می‌باشد که باعث دسترسی مشکل به این منابع آب می‌باشد.

جغرافیای سیاسی[ویرایش]

شهرستان آشتیان یکی از شهرستان های استان مرکزی است که با 1192 کیلومتر مربع مساحت، در شرق استان مرکزی واقع شده است و مرکز آن هم شهر آشتیان است که در مجموع 9/3% مساحت کل استان را در بر می گیرد. و در رتبه هشتم قرار دارد، این شهرستان دارای یک بخش ، 3 دهستان و 37 روستا می باشد. اسامی آن ها شامل : بخش مرکزی ، دهستان سیاوشان دهستان کرگزان دهستان مزرعه نو می گردد.

جغرافیای اقلیمی[ویرایش]

شهرستان آشتیان از غرب به شهرستان قم با آب و هوای نیمه بیابانی وکوهستانی محدود می شود علیرغم این متوسط بارندگی منطقه حدود 250 میلیمتر می باشد ولی به علت شرایط خاص توپوگرافی این شهرستان و قرار گرفتن در حاشیه فلات داخل کشور و تبخیر شدید و مشکل کم آبی، یکی از مسائل مهم این شهرستان چه در زمینه مصرف اب شرب و چه در زمینه کشاورزی می باشد به طوری که آبادانی چندانی چه در زمینه کشاورزی مشهود، نمی باشد شهرستان آشتیان در حوزه بسته کویر میقان قرار دارد که هیچگونه رودخانه دائمی در آن جریان ندارد و رودخانه های این حوزه به تبعیت از شرایط اقلیمی تنها در فصل زمستان دارای آب می باشد و رودخانه آشتیان که از شمال آشتیان ازارتفاعات کوه و کلاء به ارتفاع 3هزار متر سرچشمه می گیرد پس از گذشتن از شهر آشتیان در دشت پایین دست ، شهر پخش می شود و در فصل تابستان آب آن کاهش می یابد حداکثر دمای آن 34 و حداقل دمای منطقه 9 درجه است تعداد روزهای یخبندان 95 روز میانگین سالیانه بارندگی 250 میلیمتر است، آشتیان به علت ارتفاع نسبتا" زیاد ( 1791 بالاتر از سطح دریا ) دارای زمستان های سرد و تابستانهای معتدل ودلپذیر می باشد و از ارتفاعات معروف این شهرستان کوه رفاقاسم کش، بین آشتیان و تفرش قابل ذکر است. این شهرستان از لحاظ تپوگرافی در دامنه ارتفاعات کوههای مرکز استان واقع شده و از جنوب به دشت فراهان و کویر میقان منتهی می شود . از ارتفاعات معروف آن کوه رفا قاسم کش، میراب و دومیل رامی توان نام برد. به طوری که میانگین دما در زمستان صفر و در تابستان 6/22 درجه سانتی گراد گزارش شده است. دمای میانگین سالانه نیز برابر با 9/10 درجه سانتی گراد .

جغرافیای انسانی[ویرایش]

شهرستان آشتیان حدودا" در شرق استان مرکزی واقع شده و جمعیتی بالغ بر 22 هزار نفر را درخود جای داده است طبق آمار سال 75. طبق تقسیمات کشوری شهرستان آشتیان دارای یک نقطه شهری به نام آشتیان یک بخش مرکزی سه دهستان و101 آبادی تشکیل شده است.

جغرافیای اقتصادی[ویرایش]

کانیهای فلزی موجود در شهرستان آشتیان: معدن سرب و روی راونج، معدن سرب شمال خاوری، مانی سازی سرب آشتیان و معادن آهن، منگنز و مس. کانیهای غیر فلزی موجود در شهرستان آشتیان نمک، گچ، خاک رس، باریت، ماسه، سنگ آهن، تراورتن. از محصولات کشاورزی این منطقه میتوان به گردو، بادام، انگور، توت، سیب، گندم ، نان فتیر و.... اشاره کرد.محصولی که به سبب آن آشتیان معروف شده‌است صابون سنتی این شهر است که کماکان به همان نحو تولید میگردد.

موقعیت طبیعی[ویرایش]

در منطقه بررسی شده شهر آشتیان و روستاهای گرگان و بهارستان دارای موقعیت کوهپایه ای و بافت قدیمی روستای کردیجان در دامنه کوه و نقاطی چون محسن آباد تشکیل شده است.

عوارض طبیعی مهم[ویرایش]

آشتیان با ارتفاع 2100 متری یکی از مرتفع ترین نقاط شهری استان بوده و معروفترین رشته کوههای آن رشته کوههای گرگان و هزار خانی ومرتفع ترین قلل آن کوه کلا به ارتفاع 3086 متر و قلل میراب دو میل ورف قاسم کشه میباشند.

منابع آب[ویرایش]

مهمترین منابع آب منطقه رودخانه فصلی آشتیان آهو و چند رودخانه فصلی دیگر به همراه تعداد محدودی چشمه سار می باشد. همچنین منابع زیرزمینی این منطقه شامل تعداد قابل ملاحظه ای رشته قنات و چاههای عمیق ونیمه عمیق می باشد. جریانهای عمده باد: باد قم که از شرق می وزد و باد موسوم به باد همدان که در فصل سرما از طرف غرب به شرق می وزد جریانهای عمده باد در منطقه می باشد.

پوشش گیاهی[ویرایش]

گونه های غالب پوشش گیاهی منطقه عبارتند از : ورک، آویشن، جارو وحشی، گون، چرخک، اسپند، نعنا، پونه، تنگس، آبشان و اسپرس.

پوشش جانوری[ویرایش]

پوشش جانوری شهرستان آشتیام متشکل از حیواناتی چون: گرگ، شغال، خرگوش، گنجشک، مار، بلدرچین، کلاغ سیاه، کبوتر، کبک و سار و پرندگان مهاجر گاهی در ارتفاعات حیواناتی نظیر کفتاروآهو نیز دیده شده اند

راهها[ویرایش]

دو راه آسفالت به ترتيب زير از شهر آشتيان منشعب می شود :

  • راه آسفالت به سمت جنوب خاور يا راهجرد (در مسير راه سراسری قم – اراك) به درازای 35 كيلومتر
  • راه آسفالت به سمت شمال باختری تا شهر آب (در مسير راه تفرش – اراك) به درازای 14 كيلومتر

سرشناسان[ویرایش]

رجال مذهبی ،علمی ،سیاسی،هنری[ویرایش]

این منطقه مردا ن نامور زیادی درعرصه علم ودین و سیاست وهنر درخود پرورش داده است که به تعدادی از مشاهیر آنها اشاره می شود.

رجال مذهبی[ویرایش]

رجال علمی ، تاریخی ، ادبی[ویرایش]

  • دکتر علیرضاعلایی ، استاد ، محقق ، درزمینه هوش مصنوعی دردانشگاه فرانسوارابله فرانسه
  • دکتر محمد تقی خرسندی آشتیانی،جراح، متخصص گوش حلق بینی، محقق

رجال سیاسی[ویرایش]

هنرمندان[ویرایش]

  • بانو عزت روحبخش از نخستین خوانندگان رادیو
  • اسماعیل آشتیانی معروف به شعله
  • محمد علی آشتیانی (بلبل )
  • محمد کریم نخعی و....


بناهای تاریخی ، زیارتی ،تفریحی[ویرایش]

اين شهر جزو قديمي‌ترين شهرهاي ايران مي‌باشد كه از تاريخ كهني بهره مي‌برد و در زمان پيش از اسلام نيز منطقه معمور وآبادي بوده‌است. ولي متاسفانه به دليل بي توجهي مردم ومسئولين وقت بسياري از بناهاي قديمي اين شهر شامل ۱۵ آتشكده و۷ قلعه آب‌انبارهاي قديمي سردرهاي منقش و زيبا حمامي معروف به حمام آقا در طول ساليان مختلف ويران شدند تا تنها از آن همه تاريخ فقط نامي در كتابها موجود باشد.

آسیاب های آشتیان[ویرایش]

حدود 21 حجر که شامل: آسیابهای جفتی(ساخت قبل از قاجاریه)،خرابه،میرزا حسن،میرزا یوسف،صادق بیک،مهربان،اسد آباد،میرزا مهدی،کربلایی عابدین،علی جان،مشهدی تقی،میرزا،چاله،میان باغات،سینه زرد،لنجرود،زاغه،اگر،مستوفی ،آدینه و سر بوده است.

بعضی آب انبارهای آشتیان[ویرایش]

آب انبار امین نظاره(1276)،آب انبار میرزا رضا،آب انبار نرگسک، آب انبار لاقه (کریم بیک)، آب انبار میرزا باقر (در محله لاقه 1243)و پل آسیاب جفتی( 1317 )

مکتب خانه های 100 سال اخیر آشتیان[ویرایش]

آقا شیخ عباس قاضی ،میرزا بزرگ، شیخ محمد حسین ،سید علی اصغر ،ملا اسماعیل (ادا)،میرزا آقا جان ،ملاشرف (زن)، ملا سارا خاتون (زن)، میرزا عبدالله، ملا محمد، ملا علی اکبر(کشمشک)، ملا غلامعلی(سالم)،ملا احد علی ، ملا بلقیس(زن)،ملا عابدین و رقیه خانم(زن) بوده اند. دبستان خاقانی اولین پایگاه فرهنگ و آموزش نوین در آشتیان،[۵]که در سال 1306 بناگردید

محلات معروف[ویرایش]

محلات معروف اين شهر عبارتند از: صادق بيك، مازري، باغچه حلاري، اقازيارت، محنت آباد، باقرآباد، بازار، دشت، گلشن، حسن آباد، شهرك سجاديه، شهرك جواديه، لاقه وكله پشته ميباشد.

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. حقیقت، عبدالرفیع، فرهنگ تاریخ و جغرافیایی شهرستان‌های ایران، تهران: انتشارات کومش، ۱۳۷۶، ص ۳۲
  2. مهرالزمان نوبان. نام مکان‌های جغرافیایی در بستر زمان. چاپ اول. تهران: انتشارات ما، ۱۳۷۶. ۲۴. شابک ‎۹۶۴-۶۴۹۷-۰۰-۴. 
  3. وزارت امور خارجه، بازدید: ژانویه ۲۰۱۰.
  4. دائره المعارف بزرگ اسلام-احمدتفضلی ص 408
  5. حضرتی،صادق،رجال ومشاهیرآشتیان ، قم، الماس، 1382، ص 228

منابع[ویرایش]

  • کتاب تاریخ قم نوشته حسن بن محمد بن حسن قمی
  • کتاب مختصرالبلدان


جستجو در ویکی‌انبار در ویکی‌انبار پرونده‌هایی دربارهٔ آشتیان موجود است.