انقراض

ببر ایرانی سال‌ها است که منقرض شده

انقراض یا نابودی گونه‌ای وضعیتی در زیست شناسی و بوم شناسی است که به پایان کار یک گونه گفته می‌شود. انقراض هنگامی پدید می‌آید که واپسین عضو یک گونه می‌میرد و آن گونه دیگر نمی‌تواند با زایش و تولید مثل طبیعی به زندگی خود ادامه دهد. این هنگامه با گذر زمان مشخص می‌شود زیرا اطمینان دقیق از نابود شدن یک گونه به پیدا نشدن آن گونه در آینده بستگی دارد.

طی تکامل گونه‌های زیستی به دلایل گوناگون از جمله تلاش برای هم‌زیستی با محیط و یا رقابت با دشمنان طبیعی، تکامل پیدا می‌کنند و گونه‌های پیشین نابود می‌شوند که گفته می‌شود منقرض شده اند. به صورت طبیعی یک گونه با گذشت ۱۰ میلیون سال از پیدایش آن، منقرض شده و به گونهٔ دیگری تبدیل می شود. تخمین زده می‌شود که ۹۹٫۹ درصد از جانداران در طول تاریخ منقرض شده‌اند. عده‌ای از پژوهشگران بر این باورند که نیمی از گونه‌های کنونی جهان تا سال ۲۱۰۰ نابود می‌شوند. اتحادیه بین‌المللی حفاظت از محیط زیست در گزارش سال ۲۰۱۱ خود اعلام کرد که ۲۵٪ از پستانداران زمین در شرف نابودی و انقراض هستند.

تعریف

یک گونه هنگامی منقرض شده نامیده می‌شود که واپسین عضو بچه‌زای آن بمیرد. گونه‌ای به صورت عملی منقرض می‌شود که در آن تعداد موارد بارآوری آنچنان کم شود که امکان بقای آن گونه از میان می‌رود. این مسئله به تعداد جنس‌های گونه از هر دو نوع نر و ماده و نیز گستردگی و پخش جغرافیایی آن‌ها در زمین ربط دارد. در بوم‌شناسی، انقراض به نابودی یک جاندار در ناحیه‌ای معین گفته می شود، حتی اگر آن جاندار به زندگی در دیگر مناطق ادامه دهد. به جانورانی که در خطر نابودی گونه ای هستند جانوران در خطر انقراض گویند. نابودی ناگهانی یک گونه می‌تواند اثرهای بدی بر دیگر گونه‌های وابسته داشته باشد و نابودی آن‌ها را نیز درپی داشته باشد. به این روند زنجیره انقراض گویند .

وضعیت شبه انقراض به حالتی گفته می‌شود که در آن به دلیل دیده‌نشدن یک گونه برای مدت‌های طولانی، انتظار منقرض‌شدن آن گونه می‌رود ولی پس از سال‌ها یکی از اعضای آن گونه دیده می‌شود.

دلیل‌ها

دلیل‌های گوناگونی برای انقراض جانداران وجود دارد و این خود برآمده از انواع بی شمار جانداران است . ساده‌ترین دلیل انقراض یک گونه از دست دادن توانایی زایش آن و یا ناتوانی در رفتن به شرایط بهتر آب و هوایی است . هنگامی نیز که یک جانور در طول زمان توانایی خود برای رقابت با دیگر جانداران برای بدست آوردن غذا را از دست می دهد منجر به انقراض خود می شود.

نابودی زیست بوم

یکی از دلیل‌های انقراض جانوران نابودی تدریجی یا ناگهانی زیست‌بومهای آن‌ها است. چنین چیزی یا می تواند به دلیل آلوده شدن محیط زندگی جاندار باشد و یا به دلیل کوچک شدن منطقهٔ شکار جاندار به دلیل وارد شدن یک گونهٔ شکارچی قوی‌تر در آن منطقه. در این صورت جاندار نمی‌تواند به بقا ادامه دهد و منقرض می‌شود. آلودگی مکان زیست می تواند به نابودی کامل یک گونه در یک ناحیه منجر شود که این فرآیند می تواند به سرعت و یا با گذر زمان انجام شود. نابودی جنگل‌های استوایی که منجر به ازمیان‌رفتن زیست‌بوم‌های بسیار گشته یکی از نمونه‌های انقراض به دلیل نابودی زیست‌بوم‌ها است.

• انسان با دخالت‌های خود در جنگل‌های بارانی استوایی، و تنها از طریق کاستن از سطح جنگل، سرعت انقراض را میان ۱۰۰۰ تا ۱۰٫۰۰۰ برابر اندازه ی معمول آن بالا برده است . به این ترتیب واضح است که ما اکنون در گیر و دار یک تشنج انقراضی بزرگ از تاریخ زمین شناختی هستیم.
• قارچهای اروپای غربی، حداقل در مقیاس محلی، در گیر و دار یک انقراض توده ای هستند . نمونه برداریهای فشرده در محل‌های معینی از آلمان، اتریش، هلند نشان داده که طی ۶۰ سال گذشته ۴۰ تا ۵۰ درصد گونههای این قارچ‌ها از میان رفته اند . ظاهرن علت اصلی آن آلودگی هوا بوده است .

شکار، رقابت و بیماری

نوشتار اصلی: گونه‌های مهاجم

هنگامی که میزان مرگ‌ومیر یک گونه از میزان زایش آن جلو می‌زند احتمال انقراض در دراز مدت مطرح می‌شود. به دلیل شکار بی‌رویه جانوران به دست انسان‌ها در قرن‌های گذشته، نسل بسیاری از گونه‌ها به خطر افتاده و تعداد بسیاری نیز منقرض شده‌اند. از جملهٔ شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های انقراض یک گونه به‌وسیلهٔ شکار بی‌رویه، نابود شدن نسل ببر مازندران در ایران است که شکار مورد علاقهٔ شاهان قاجار بوده است.

انسان‌ها با معرفی یک گونه به یک منطقه نیز می‌توانند در نابودی دیگر گونه‌های طبیعی آن منطقه دست داشته باشند. هنگامی که دریانوردان با خود دام به مناطق ناشناخته می بردند و اقدام به پرورش آن‌ها در آن مناطق می کردند و یا ناخواسته گونه‌های موش از سراسر جهان با کشتی به دیگر مناطق برده می‌شدند تعادل زیست محیطی آن مناطق به هم می خورد. این گونه‌های تازه‌وارد با خود بیماریهای ناشناخته برای گونه‌های بومی به همراه داشتند که باعث بیماری و مرگ آن‌ها می‌شد. از سویی رقابت گونه‌های نوین با گونه‌های قبلی، اغلب به انقراض گونه‌های پیشین منجر می‌شد . چنین روندی به ویژه در استرالیا و نیوزیلند دیده شد.

گرم شدن زمین

دایناسورها میلیون ها سال پیش منقرض شده اند

گرم شدن زمین نیز می‌تواند به انقراض گونه‌های طبیعی منجر شود. دانشمندان در حال بررسی چگونگی تاثیر این پدیده بر روند انقراض هستند. از جمله جاندارانی که از گرم‌شدن زمین رنج می‌برند جاندارانی هستند که در مناطق با آب و هوای سرد زندگی می‌کنند و نسبت به افزایش دما بسیار حساس‌اند.

گمان می رود عکس این روند که سرمایش جهانی است میلیون‌ها سال پیش باعث نابودی کامل دایناسورها در زمین شده‌باشد.

با افزایش گازهای گلخانه‌ای و گرم شدن زمین بسیاری از دوزیستان همچون قورباغهها نابود شده‌اند و زندگی جانداران قطب شمال و جنوبگان به خطر افتاده. هنگامی که یخ‌های قطبی آب می شوند و زیست بوم جانوران جنوبگان را کوچک تر و کوچک تر می کنند، این جانوران با کمبود غذا و مکان تولیدمثل مواجه می شوند و در خطر نابودی قرار می گیرند.

مقابله با انقراض

به دلیل در خطر انقراض بودن بسیاری از گونه‌های طبیعی، دانشمندان در تلاش هستند تا روش‌هایی برای جلوگیری از این اتفاق پیدا کنند. نگهداری از جانوران در خطر در باغ وحشها و تلاش برای تولید مثل آن‌ها درون این محیط‌های حفاظت شده از این روش‌ها است. در دستاوردی بنیادین در سال ۲۰۱۱ میلادی، دانشمندان توانستند با استخراج سلول‌های بنیادی جانوران در خطر انقراض، راهی نو برای کمک به جلوگیری از نابودی آن‌ها پیدا کنند.

جستارهای وابسته

• رویداد انقراض
• انقراض هولوسین

کتاب‌ها

• ادوارد ویلسون. تنوع حیات. ترجمهٔ عبدالحسین وهاب زاده. نشر جهاد دانشگاهی مشهد.