این یک مقالهٔ خوب است. برای اطلاعات بیشتر اینجا را کلیک کنید.

محمدرضا لطفی

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو
محمدرضا لطفی
محمدرضا لطفی - Mohamdreza Lotfi.jpg
اطلاعات
تولد ۱۷ دی ۱۳۲۵
۷ ژانویهٔ ۱۹۴۷(۱۹۴۷-01-0۷)
گرگان
ملیت ایرانی
مرگ

۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳

۲ مه ۲۰۱۴ میلادی (۶۷ سال)
تهران
سبک‌(ها) موسیقی سنتی ایرانی
استاد(ها) علی اکبر شهنازی
حبیب‌الله صالحی
نورعلی برومند
عبدالله دوامی
سعید هرمزی
ساز(ها) تار، سه‌تار، کمانچه، دف، نی
سال‌های فعالیت ۱۳۴۵–۱۳۹۳
ناشرین آوای شیدا
دل آواز
همکاری(‌های) مشترک سرپرست و بنیان‌گذار مکتب‌خانه میرزا عبدالله
سازهای برجسته
تار
سه تار
دانشگاه دانشکدهٔ موسیقی دانشگاه تهران
اجرای برنامه توسط محمدرضا شجریان، محمدرضا لطفی و ناصر فرهنگ‌فر در جشنوارهٔ موسیقی جشن هنر شیراز سال ۱۳۵۴، اجرای زندهٔ آلبوم راست‌پنجگاه
محمدرضا لطفی در سنین جوانی در حال تارنوازی
محمدرضا لطفی در سنین جوانی در حال تارنوازی

محمدرضا لطفی (۱۷ دی ۱۳۲۵ در گرگان – ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳ در تهران) ردیف‌دان، موسیقی‌دان، آهنگ‌ساز، نوازندهٔ برجستهٔ تار و سه‌تار، همچنین پژوهشگر و مدرس موسیقی سنتی ایرانی بود. او از چهره‌های تأثیرگذار موسیقی ایرانی بود و با خلق آثاری چون «ایران ای سرای امید»، «کاروان شهید»، «برادر بی‌قراره» و «عشق داند» به میان تودهٔ مردم راه یافت.

لطفی بنیان‌گذار کانون فرهنگی و هنری چاووش، گروه شیدا و مکتب‌خانه میرزا عبدالله بود و هنرمندان بسیاری از جمله خانوادهٔ کامکارها، مجید درخشانی، صدیق تعریف، حمید متبسم و حسین بهروزی‌نیا را تربیت کرد. او در کنار تار و سه‌تار، کمانچه، دف، نی و سنتور نیز می‌نواخت.

لطفی تجربه همکاری با خوانندگان چون تاج اصفهانی، غلامحسین بنان و شجریان را داشته و همچنین خوانندگانی چون شهرام ناظری، هنگامه اخوان، صدیق تعریف، محمد گلریز و محمد معتمدی، اولین‌بار توسط محمدرضا لطفی به جامعهٔ موسیقی معرفی شدند.

زندگی‌نامه[ویرایش]

از کودکی تا خروج از مرکز حفظ و اشاعه[ویرایش]

محمدرضا لطفی در ۱۷ دی سال ۱۳۲۵ در شهر گرگان، در خانواده‌ای فرهنگی که پدر و مادر هردو معلم بودند، زاده شد.[۱] مادرش از اهالی گرگان و پدرش زادهٔ خلخال بود، و از آن‌جا که در اثر شیوع بیماری وبا، تمای خانوده‌اش را از دست داده بود، به رودسر نزدِ یکی از اقوامش فرستاده می‌شود. این دو در دوران جوانی و زمانی که به معلمی اشتغال داشتند، طی فرمانی از رضاشاه که تمامی معلم‌های مجرد را ظرف سه ماه به ازدواج موظف کرده‌بود، با یکدیگر ازدواج کردند، و به مدت ۱۵ سال در ترکمن‌صحرا به معلمی پرداختند. مادر لطفی حرفهٔ معلمی را پی گرفت و آن را ادامه داد، و طبق گفتهٔ لطفی، به تدریس قرآن نیز مشغول بود؛ اما پدرش پس از مدتی کار معلمی را رها کرد و به تجارت و زراعت پرداخت. لطفی پدر و مادر خود را عاشق و دوست‌دارِ موسیقی معرفی می‌کند، و اضافه می‌کند که پدرش خواننده و نوازندهٔ تار نیز بوده است. وی معتقد است که صدای پدرش به صدای رضاقلی‌میرزا ضِللّی شباهت داشته است، اما با زنگ بیشتر. علاوه بر پدر لطفی، برادرش نیز نوازندهٔ تار بود، که هر دوی آن‌ها از طریق یکی از دوستان پدر لطفی با این ساز آشنا شده بودند. لطفی می‌گوید با تار برادرش بزرگ شده است و بیشتر تحت تأثیر تارنوازی برادرش بوده تا زندگی فرهنگی پدرش.[۲]

لطفی در همان شهر گرگان تحصیلاتِ عمومی‌اش را گذراند و در آغازِ جوانی برای فراگیریِ ساز تار به تهران نقل مکان کرد. او در ابتدا در کلاس‌هایِ شبانهٔ هنرستانِ موسیقی نام‌نویسی کرد، و سپس به کلاس‌هایِ روزانه نیز راه یافت.[۳] آشنایی لطفی با حسین علیزاده و داریوش طلایی نیز مربوط به همین زمان (سال اول حضورش در هنرستان موسیقی) می‌باشد.[۴] او به مدت پنج سال در کلاس‌های آزادِ هنرستان موسیقی به آموختن موسیقی نزد اشخاصی چون علی اکبر شهنازی و حبیب‌الله صالحی پرداخت.[۵] لطفی در دورهٔ هنرستان به دعوتِ حسین دهلوی به ارکستر صبا رفت و به عنوان نوازندهٔ تار مشغول به کار شد[۳] و در سال ۱۳۴۳ جایزه نخست موسیقی‌دانان جوان را نیز کسب کرد.[۵] او پس از راه‌یابی به دانشگاه، در سال تحصیلی ۱۳۵۲–۱۳۵۳ زیر نظر محمد تقی مسعودیه، و با رسالهٔ موسیقیِ آوازیِ ایران — مکتب اصفهان و تبریز موفق به دریافت مدرک کارشناسی از دانشکده هنرهای زیبای تهران شد و در همان‌جا شروع به تدریس کرد.[۶] در سال ۱۳۵۳ به عضویت گروه علمی دانشکده موسیقی درآمد، و به مدت یک سال و نیم مدیر گروه موسیقی دانشکده موسیقی هنرهای زیبای تهران بود تا اینکه در نهایت از این سمت استعفا کرد.[۷]

لطفی پس از ورود به دانشگاه به مرکز حفظ و اشاعهٔ موسیقی راه یافت[۴] و در این زمان در فراگیریِ ردیف‌های آوازی و سازی از اشخاصی مانند نورعلی برومند، عبدالله دوامی و سعید هرمزی نیز بهره جست.[۱] او اما خیلی زود از مرکز حفظ و اشاعه خارج شد که گفته می‌شود دلیلِ آن مشکلاتِ میانِ وی و داریوش صفوت، مدیرِ آن زمانِ مرکز، بر سرِ اعتقاداتِ چپ‌گرایانهٔ لطفی بوده‌است.[۴] ارشد تهماسبی معتقد است که لطفی این مرکز را از آن جهت که از راهِ اصلیِ خود منحرف شده‌بود، رها کرد و از آن خارج شد. لطفی اما رابطه‌اش را با نورعلی برومند حفظ کرد و به او وفادار ماند.[۸]

لطفی هم‌زمان با تار، به نوازندگیِ ویولن کلاسیک نیز مشغول بود و به گفتهٔ خودش، زمانی در ۲۳ سالگی پس از اینکه تمامیِ آموزش‌های ردیف، رِنگ‌ها، ضربی‌ها و… را پشتِ سر گذاشته بود، موسیقیِ ایرانی را رها کرد تا به سراغ موسیقی کلاسیک غرب برود و در آمریکا ادامهٔ تحصیل بدهد؛ بنابراین برای مدت‌ها تنها به فعالیت در زمینهٔ موسیقی کلاسیک غربی، و نوازندگیِ ویولن پرداخت. خودش نقل می‌کند که پس از مدتی یک روز چشمش به سه‌تارش، که روی دیوار اتاق آویزان بود، افتاد و از رویِ دل‌تنگی با این ساز، سه‌تار را برداشته و به نواختن مشغول شده است. وی اضافه می‌کند:

«همین که دوتا ناخن به آن زدم، اشک از چشمانم سرازیر شد. دیدم که موسیقیِ غرب چنین حالتی را هیچ وقت به من نمی‌دهد.»

لطفی می‌گوید که پس از این اتفاق، از آنجا که موسیقی ایرانی به وی احتیاج داشت، تصمیم گرفته‌است که فقط به موسیقی ایرانی بپردازد، و موسیقیِ کلاسیک را تنها به عنوان پشتوانه در اندیشهٔ خود همراه داشته باشد.[۹]

محمدرضا لطفی دوران سربازیِ خود را با سپاهِ دانش به سنندج رفته بود و در همین زمان با خانوادهٔ کامکار آشنا شد. به‌واسطهٔ همین آشنایی وی با قشنگ کامکار ازدواج کرد[۴] که امید لطفی حاصلِ این ازدواج است. البته لطفی و قشنگ کامکار در نهایت از یکدیگر جدا شدند.

ورود به رادیو و تشکیل گروه شیدا[ویرایش]

فعالیتِ رسمیِ لطفی از سال ۱۳۵۰ آغاز گردید، هرچند که پیش از آن نیز چندین‌بار در سنندج و گرگان بر رویِ صحنه به اجرا پرداخته بود.[۱۰]

لطفی پس از خروج از مرکز حفظ و اشاعه به رادیو رفت و با حمایتِ هوشنگ ابتهاج جذبِ این سازمان شد.[۴] وی برای حضور در رادیو بایستی از آزمون ورودی عبور می‌کرد، اما به پیشنهاد دوستانش تصمیم گرفت در آزمون شرکت نکند، بلکه آهنگی بسازد و آن را به رادیو ببرد.[۱۱] لطفی تصنیفی که سال‌ها پیش بر رویِ یکی از شعرِهایِ مولانا ساخته بود را به رادیو، پیشِ هوشنگِ ابتهاج، مسؤول وقتِ موسیقیِ رادیو برد. این تصنیف در نهایت به تصویبِ رادیو رسید، و با تنظیمِ جواد معروفی برایِ ارکستر بزرگ رادیو، و خوانندگیِ مرضیه ضبط شد.[۱۱] این کار نخستین کارِ لطفی بود و با نامِ «گل‌هایِ تازهٔ شمارهٔ ۱۲۶» در سال‌هایِ ۱۳۵۴ و ۱۳۵۵ از رادیو پخش شد. در این برنامه لطفی خودش تک‌نوازیِ تار را بر عهده داشت، و همنوازیِ تمبک را ناصر فرهنگ‌فر انجام می‌داد. تا پیش از این برنامه هنرمندانی که حتی یکی از ردیف‌های موسیقیِ ایرانی را به طور کامل حفظ باشند بسیار نادر بودند، و اجرای برنامه بر اساسِ جملاتِ ردیفی کارِ غیرمعمولی بود. لطفی اما اساسِ تک‌نوازی‌هایش در این برنامه را جملاتِ ردیفی قرار داده بود، که این کار در آن زمان حرکتی نو به حساب می‌آمد.[۱۲] از همان زمان دو دستگیِ عمیقی در میانِ دوست‌دارانِ موسیقی، نسبت به سبکِ کارِ لطفی به وجود آمد، عده‌ای به شدّت شیفتهٔ کارِ او، و عده‌ای منکرِ زیبایی‌های کارش شدند.[۱۳]

پس از ورودِ لطفی به رادیو، هوشنگ ابتهاج که برای ترویج و اشاعهٔ موسیقیِ ایرانی، از مدیرِ وقتِ رادیو بودجهٔ جداگانه‌ای گرفته‌بود، از لطفی درخواست کرد تا گروهی تشکیل دهد و به تولیدِ کارهایی در موسیقیِ ایرانی بپردازد. اعضایِ ابتدایی گروهِ لطفی را خانوادهٔ کامکارها، زیدالله طلوعی، هادی منتظری و درویش‌رضا منظمی تشکیل داده‌بودند. این گروه بنا به خواستِ ابتهاج، به بازآفرینیِ ساخته‌های گذشتگان پرداخت، و چون نخستین کاری که بوسیلهٔ این گروه تولید شد، از ساخته‌های علی‌اکبر شیدا بود، به پیشنهادِ ابتهاج، نامِ گروه را شیدا گذاشتند.[۱۱] البته پایه‌های تأسیس گروه شیدا در سال ۱۳۵۱ توسط محمدرضا لطفی و با همکاری علی‌اکبر شکارچی، حسین عمومی و ناصر فرهنگ‌فر در دانشگاه تهران ریخته شده‌بود، اما فعالیت رسمی این گروه در سال ۱۳۵۳ با همکاری هوشنگ ابتهاج در رادیو ایران آغاز شد.[۱۴]

ابتهاج برایِ معرفیِ بهترِ کارهایِ این گروه، در رادیو برنامه‌ای با نامِ «گلچین هفته» را پایه گذاشت که هر جمعه صبح، به پخشِ کارهای گروه شیدا می‌پرداخت.[۱۱] این برنامه در معرفیِ موسیقیِ ایرانیِ مبتی بر ردیف به جوانان، و جذبِ آنان به موسیقیِ ایرانی تأثیر بسیار فراوانی داشت.[۴][۱۵] اشتیاقی که در آن دوره در میانِ مردم برای یادگیری و نوازندگی تار ایجاد شد، باعث افزایش قیمتِ تار از دو تومانِ آن زمان به پنجاه تومان شد؛ و به عبارتی به گفتهٔ ابتهاج، لطفی تار را گران کرد.[۱۱][۱۶]

کنسرت راست پنجگاه[ویرایش]

در سال ۱۳۵۴ در جشنواره موسیقی جشن هنر شیراز به همراه محمدرضا شجریان و ناصر فرهنگ‌فر به اجرای راست پنجگاه پرداخت که بسیار مورد توجه قرار گرفت.[۵] دستگاه راست پنجگاه در نزد قدما به عنوان فن آخر شناخته می‌شد، و درواقع این دستگاه، آخرین دستگاهی بود که استادان به نوازنده یا خواننده آموزش می‌دادند. تا پیش از اجرای این اثر در جشن هنر شیراز، سالیان درازی بود که هیچ قطعه‌ای در این دستگاه اجرا نمی‌شد و در واقع این دستگاه مهجور مانده بود. علت عدم اجرا در این دستگاه، فراگیری دشوارِ آن بود؛ چراکه در راست پنجگاه، مایه‌گردانی نسبت به دستگاه‌های دیگر به مراتب بیشتر انجام می‌شود، و به همین دلیل، در فراگیری و اجرای آن دقت بسیاری لازم است.[۱۷] این اجرا به گفتهٔ ارشد تهماسبی، هنوز هم بهترین محک برای سنجش آثارِ دیگر هنرمندان در اجرای ساز و آواز می‌باشد.[۱۸] تهماسبی می‌گوید این نخستین بار بود که شنوندگان، بدونِ احساسِ خستگی، ساز و آوازی طولانی را تا آخر گوش دادند. این اجرا علاوه بر مخاطبان خاصِ موسیقی سنتی، توجه طیف وسیعی از مخاطبانِ عام را نیز به خود جلب کرد. ارشد تهماسبی دلیل این جذابیت را اجرایِ قاعده‌مندِ لطفی می‌داند، و معتقد است که لطفی با حذفِ بزک‌های ظاهریِ معمولِ آن روزها، عمق و جوهر ذاتی موسیقی ایران را متجلی کرد.[۱۹]

کنسرت چهره به چهره و استفاده از دف برای نخستین بار[ویرایش]

علاوه بر برنامهٔ گلچین هفته که به پخشِ کارهای گروه شیدا می‌پرداخت، این گروه کنسرت‌هایی را نیز در گرگان، طوس و شیراز اجرا کرد.[۱۱] در جشن هنر شیراز که گروه شیدا با خوانندگی محمدرضا شجریان، در دستگاه نوا قطعاتی را اجرا کرد، لطفی برای نخستین بار از ساز دف در موسیقی سنتی ایران استفاده کرد، که نوازندگی آن را بیژن کامکار بر عهده داشت. این ساز، تا پیش از این تنها در کردستان و خانقاه‌ها نواخته می‌شد و برای اکثر ایرانیان ناشناخته بود؛ چرا که معتقد بودند این ساز را نباید برای نامحرم نواخت.[۲۰] دف هم‌اکنون از جایگاه خاصی در موسیقیِ ایرانی برخوردار است، اما پیش از اینکه لطفی آن را وارد موسیقی ایرانی کند، عملاً بیکار بوده است. لطفی نیز در طی دوران اقامتش در کردستان با این ساز آشنا شده‌بود.[۲۱] وی می‌گوید از آن‌جایی که نمی‌توانست با خود، دف‌نواز به تهران بیاورد، پس خودش شخصاً نوازندگی با این ساز را آموخت، و تصمیم گرفت تا سلحشوریِ موجود در صدا و ریتم دف را در فرم‌های مختلفِ موسیقی سنتی اعم از پیش‌درآمد، تصنیف و حتی برخی قسمت‌های ردیف وارد کند.[۲۲]

استعفا و خروج از رادیو[ویرایش]

اعضای گروه شیدا در سال ۵۷ در حال آماده‌سازی خود برای اجرای کنسرت «به یادِ عارف» در ۲۱ شهریورماه همان سال در مسکو بودند که حوادث ۱۷ شهریور ۵۷ به وقوع پیوست.[۱۱] لطفی می‌گوید که خودش شاهد و ناظر این اتفاقات بوده است. وی می‌گوید که روزِ پس از این واقعه، زمانی که برای تمرین به ساختمان رادیو وارد شده، با نیروهایِ گارد مواجه شده که برای پنهان ماندن از چشم مردم در محوطه ساختمان رادیو مستقر شده‌بودند. لطفی بنا به گفتهٔ خودش با دیدن این صحنه برآشفته و بعد از اینکه ابتهاج را از این موضوع و ناراحتی‌اش آگاه می‌کند، اعلام می‌کند که به عنوان یک موسیقی‌دان نمی‌تواند در رادیویی که پایگاه نیروهای مسلح شده کار کند، و قصد دارد تا به نشان اعتراض به وقایع ۱۷ شهریور از رادیو استعفا دهد. لطفی اعضای گروه را از تصمیمی که گرفته با خبر می‌کند، ولی از آنان می‌خواهد که به کارشان ادامه دهند. اما در نهایت با پیشنهادِ ابتهاج، که معتقد بود اگر لطفی به تنهایی استعفا دهد می‌تواند برایش خطرناک باشد و امکان دارد وی را بازداشت کنند، تمامیِ اعضای گروهِ شیدا با هم استعفا می‌دهند. نامهٔ استعفای گروه شیدا با دست خط محمدرضا شجریان نوشته شد، و یک روز پس از آن برای مدیر عامل رادیو و تلویزیون وقت فرستاده شد.[۲۳] هوشنگ ابتهاج نیز یک روز بعد به صورت مستقل از رادیو و تلویزیون استعفا داد.[۲۴]

تشکیل کانون فرهنگی و هنری چاووش[ویرایش]

نماد کانون فرهنگی و هنری چاووش بر روی یکی از آلبوم‌ها

پس از استعفای اعضای گروه شیدا، گروه عارف نیز – که چندی پس از تشکیل گروه شیدا، با همان هدفِ بازخوانی آثار گذشتگان با پشتیبانی ابتهاج و آهنگ‌سازی حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان[۲۵] در رادیو تشکیل شده بود – در اعتراض به واقعه ۱۷ شهریور از رادیو و تلویزیون استعفا کرد.[۲۶] این موسیقی‌دانان به نام جریان احیا نامیده شده بودند و تحت حمایت رضا قطبی رئیس وقت رادیو تلویزیون بودند.[۲۷] از آن پس گروه شیدا به همراه گروه عارف، که پس از استعفا، به آنان پیوسته بود، به صورت مستقل به فعالیت خود ادامه دادند.[۲۳] زیرزمین منزل لطفی مکانی بود که این دو گروه در آن جمع می‌شدند و به اجرا و ضبط سرودهای انقلابی بر ضد دودمان پهلوی می‌پرداختند.[۱۱] این اجراها پس از ضبط و تکثیر در همان زیرزمین، توسط خود اعضای گروه به فروش می‌رسید.[۲۸] این سرودها در سه مرحله اجرا ضبط شد. در مرحلهٔ نخست این سرودها بدون ساز و به صورت کُر ضبط شد تا اعضای گروه شناسایی نشوند، سپس همان اجراها را حسین علیزاده با یک ماندولین و گروه کُر دوباره ضبط کرد، و در نهایت زمانی که پایه‌های دودمان پهلوی سست شده‌بود، همان اجراها به صورت گروه‌نوازی در استودیو ضبط و تکثیر شد که نخستین محصولِ آن سرودهای «شب‌نورد» و «آزادی» بود، که سپس نام چاووش ۲ گرفت.[۲۳][۲۷]

مدتی بعد با اضافه‌شدنِ نوازندگانِ دیگر به این گروه، زیرزمین منزل لطفی دیگر گنجایش کافی نداشت. هوشنگ ابتهاج برای حل این مشکل، ساختمان سه طبقهٔ بزرگی را در اختیار این گروه قرار داد، و با پیشنهاد خودش نام این مرکز را کانون چاووش گذاشت. بنا به گفتهٔ زیدالله طلوعی، از آن‌جا که حسین علیزاده تازه به آنان ملحق شده‌بود، لطفی از او خواسته بود تا مجوز این کانون را به نام حسین علیزاده بگیرد، تا بتواند او را در کانون ماندگار کند؛ در نهایت نیز مجوز به نام حسین علیزاده ثبت شد.[۱۱] مدیریت کانون را هوشنگ ابتهاج بر عهده گرفت، لطفی رئیس هیئت امنا شد و مدیریت آموزشگاه نیز به حسین علیزاده محول شد.[۲۹] قسمت آموزشگاه کانون، علاوه بر کلاس‌های نوازندگی، سه کلاس آواز داشت که هر کدام از این کلاس‌ها را محمدرضا شجریان، شهرام ناظری و نصرالله ناصح‌پور اداره می‌کردند.[۳۰]

آثار کانون چاووش هم از جایگاه اجتماعی – سیاسی مهمی بهره‌مند هستند و هم از دیدگاه موسیقایی تحول و پیشرفت مهمی در زمینه موسیقی سنتی ایران به وجود آوردند که تأثیر مهمی هم در سبک و شیوه اجرایی (چه نوازندگی چه خوانندگی)، هم در نوع رویکرد به یک قطعه موسیقایی به مثابه یک کل، هم در شیوه رنگ آمیزی و صدادهی ارکستر و به ویژه در تلاش برای استفاده از تکنیک چندصدایی نویسی در موسیقی سنتی ایرانی گذاشت.[۲۵]

حسین علیزاده می‌گوید این کارها تجربه‌ای جدید در موسیقی ایرانی بود، که تا پیش از آن سابقه نداشت، و ما در هیچ جا آموزش ندیده بودیم که موسیقی ایرانی می‌تواند علاوه بر موسیقی محفل، موسیقی‌ای در خدمت جامعه نیز باشد؛ و این چیزی بود که جامعه خودش به ما یاد داد.[۳۱] لطفی در چاووش ۲ که نخستین کار کانون چاووش با تأثیر از فضای سیاسیِ آن روزِ جامعهٔ ایران بود،[۳۲] از همان موسیقیِ دستگاهی و ساز و آوازی با ایجاد تغییرهایی استفاده کرد. بطور مثال او علاوه بر اینکه اشعاری انقلابی برای این کار انتخاب کرده بود، از ابزار دکلاماسیون در شروع کار بهره برد، و همچنین با ایجاد تغییراتی در آوازخوانیِ شجریان، بر خلافِ عرفِ معمول در آواز سنتی، به جای شروعِ اجرا از درآمد، آواز از اوج شروع شد. لطفی همچنین در سرود آزادی، از طبل ریز استفاده کرد، و در تکرارِ شعر، هم‌خوانیِ گروهی را جایگزینِ صدای شهرام ناظری کرد. علاوه بر این‌ها هنگامِ آوازخوانیِ ناظری، به جای جوابِ آواز بر طبق عرف، گروه‌نوازیِ آهنگی ضربی را در پس‌زمینهٔ آواز اجرا کرد، که پس از آن به شگرد خاصِ خودش بدل گشت، و به مراتب در کارهای دیگران تا به امروز تکرار و تقلید شده است.[۳۳]

سپس ۱۲ آلبوم چاووش (به صورت رسمی ۱۰ آلبوم)[۳۴] شامل چاووش ۱، چاووش ۲، چاووش ۳، چاووش ۴، چاووش ۵، چاووش ۶، چاووش ۷، چاووش ۸، چاووش ۹، چاووش ۱۰، چاووش ۱۱، و چاووش ۱۲ منتشر شدند؛ که از میان این آلبوم‌ها، مجموعه‌های ۲ تا ۸ تحت تأثیر فضای سیاسیِ آن زمانِ ایران، با اشاره‌ها و استعاره‌های روشنی به وقایع، افراد و گروه‌های سیاسی آن دوره ساخته شده‌بودند.[۳۵]

در کنار این فعالیت‌ها، روزهای پنج‌شنبهٔ هر هفته در کانون چاووش کنسرت‌های تک‌نوازی یا هم‌نوازی‌ای با تمبک نیز با نام «کنسرت‌های آموزشی» در مقابل جمعیتی محدود برگزار، و ضبط می‌شد. هدف این کنسرت‌ها ایجاد فضایی برای تجربهٔ تک‌نوازی بود، و خود لطفی نیز در این مجالس به نوازندگی می‌پرداخت؛ که یکی از تک‌نوازی‌های وی در این مجالس در آواز بیات اصفهان، در آلبوم چاووش ۸ منتشر گردید. ارشد تهماسبی این تک‌نوازی را زیباترین تک‌نوازی تاریخ تار می‌داند،[۳۶] و کیوان ساکت نیز آن را قطعه‌ای بی‌نظیر معرفی می‌کند.[۳۷] هوشنگ ابتهاج در مورد این تک‌نوازی چنین می‌گوید:

«... هیچ نوازنده‌ای نه پیش از او، نه در زمانِ او و نه احتمالاً بعد از او، هیچ‌کس این کارو نکرده، و نمی‌تونه بکنه.»[۳۸]

سخت‌گیری‌ها پس از انقلاب ۵۷ و خروج از ایران[ویرایش]

متصدیان امورِ آن زمان، نهایتاً از انتشار کاست‌های موسیقی در کانون چاووش جلوگیری کردند و اتاق تکثیر این کانون را بستند. اما لطفی با ظرافتی خاص قانون را دور زد و کاست به یاد درویش‌خان را منتشر کرد. لطفی بر روی شیرازهٔ این کاست نوشت: «نوار خصوصی برای علاقه‌مندان موسیقی (غیرقابل تکثیر) قیمت ۱۵۰ تومان.» وی آلبوم به یاد طاهرزاده را نیز با همین شکل منتشر کرد؛ و بدین شکل دیگرانی همچون عطاالله جنگوک و زیدالله طلوعی نیز با همین روش، آلبوم‌های نوازندگی خود را به بازار فرستادند.[۳۹]

انتشار نخستین سه‌تارنوازی[ویرایش]

محمدرضا لطفی هم‌زمان که به نوازندگی تار مشغول بود، سه‌تار نیز می‌نواخت؛ اما نخستین‌باری که سه‌تارنوازیِ لطفی به صورتِ رسمی شنیده‌شد سال ۱۳۶۲، هم‌زمان با انتشار آلبوم به یاد درویش‌خان بود — با اینکه ابتهاج ۸ سال پیش از آن از او خواسته بود تا اثری با نوازندگی سه‌تار منتشر کند . انتشار این آلبوم شور و اشتیاق فراوانی را در میانِ جوانان برای یادگیریِ سه‌تار به راه انداخت؛ تا آنجاکه مدرسانِ سه‌تار کانون چاووش که تنها لطفی و محمد فیروزی شامل آن می‌شدند، از عهدهٔ آموزش این تعداد متقاضی برنیامدند، و مدرسانِ تارِ کانون نیز نهایتاً به آموزش سه‌تار مشغول شدند.[۴۰]

ساز سه‌تار تا پیش از انقلاب، سازی مهجور بود، که در طی سال‌ها تنها یک نوازندهٔ مطرح به نوازندگیِ این ساز مشغول بود: احمد عبادی. لطفی در نخستین اجرایی که با سه‌تار منتشر کرد، همان روشی را پیش گرفت که پیش از این با تار پیش گرفته بود. او مبنای نوازندگی‌اش را ردیف قرار داده بود و آن را با نوازندگی مجلسی، به شکل به‌هنجاری ترکیب کرد و به نمایش گذاشت.[۴۱] او در نوازندگیِ سه‌تار بیش از هر کسی تحت تأثیر ابوالحسن صبا بود،[۴۲] و اندک گرایشی نیز به نوازندگی احمد عبادی داشت.[۴۳] آلبوم به یاد درویش‌خان نتیجهٔ ۸ سال تلاش و زحمتِ لطفی بر روی ساز سه‌تار بود که نتیجهٔ خارق‌العاده‌ای داشت.[۴۴][۴۵] لطفی بعدها نیز در اجراهایی که با ساز سه‌تار در خارج از ایران انجام داد، بیشتر از همین روشِ سه‌تار نوازی استفاده کرد. همچنین دیگر نکتهٔ قابلِ توجه آلبوم به یاد درویش‌خان این بود که لطفی برای نخستین بار در این آلبوم به آوازخوانی پرداخت.[۴۶]

خروج از ایران و انحلال کانون چاووش[ویرایش]

در سال ۱۳۶۳ بیشتر آموزشگاه‌ها و مراکز موسیقی، یکی پس از دیگری به دست «ادارهٔ اماکن» بسته و پلمپ می‌شدند. در آن زمان لطفی نه می‌توانست کنسرتی اجرا کند، نه آلبومی روانهٔ بازار کند و نه حتی کلاس‌های آموزشی برگزار کند. در آن سال‌ها به گفتهٔ ارشد تهماسبی، هیچ‌کس حتی نمی‌توانست ساز با خودش حمل کند. بدین گونه بود که دیگر محمدرضا لطفی نمی‌توانست ماندن در ایران را تاب بیاورد؛[۴۷] و او که زمانی با خروجِ مجید درخشانی از ایران قاطعانه مخالفت کرده‌بود، خودش مجبور شد ایران را ترک کند.[۴۸]

لطفی در ابتدا برای برگزاریِ یک کنسرت به کشور ایتالیا سفر کرد، که عده‌ای معتقدند پس از همین سفر در اروپا اقامت کرد.[۱۱] اما ارشد تهماسبی با توجه به فعالیت‌هایی که در آن سال به همراه محمدرضا لطفی داشته، و تاریخ‌هایی که لطفی در دفتر او ثبت کرده، معتقد است لطفی پس از این سفر به ایران بازگشت، چند ماهی را در ایران سپری کرد، و نهایتاً دوباره به ایتالیا سفر کرد، و این سفر دوم بود که منجر به اقامت وی در اروپا شد.[۴۹] تاریخ خروج از ایران را، خود لطفی سال ۱۳۶۴ ذکر می‌کند، و توضیح می‌دهد که قرار بود پس از دو هفته به ایران بازگردد، اما با قرارگرفتنش در تورهای کنسرت اروپا و آمریکا، پس از گذشت ۲ سال، شرایطش به شکلی تغییر کرده که مانع بازگشت‌اش به ایران شده است.[۵۰]

کانون چاووش مدتی پس از سفر محمدرضا لطفی و حسین علیزاده — که پیش از وی به اروپا رفته‌بود — نیز به فعالیت‌های خود ادامه داد، اما نهایتاً هنگام بازدید مسؤولان دولتی از این مرکز، به دلیل عدم حضور مدیر و صاحب امتیاز، (حسین علیزاده) این مکان پلمپ؛ و کانون چاووش در سال ۱۳۶۳ عملاً تعطیل شد.[۱۱][۲۷]

اقامت در آمریکا[ویرایش]

پس از خروجش از ایران، با حسین علیزاده در ارتباط بسیار نزدیکی بود و با او به دونوازی می‌پرداخت. حسین علیزاده این دونوازی‌ها را به دلیل حس مشترکی که آن دو با بیانی متفاوت در اجراهایشان داشتند، اجراهایی منقلب‌کننده می‌داند. این دو سپس با حسین عمومی و محمد قوی‌حلم همراه شدند. در سال ۱۹۸۶ گروه چهارنفرهٔ آنان کنسرت بزرگی را در پاریس برگزار کرد. این گروه سپس برای تور کنسرتی به آمریکا رفت، که به گفتهٔ حسین علیزاده، محمدرضا لطفی خیلی با اکراه در سفر به آمریکا با آنان همراه شد، اما به محض رسیدن به آمریکا به دنبال راه‌هایی گشت که بتواند در آمریکا بماند.[۵۱]

او نهایتاً در سال ۱۳۶۵ در آمریکا اقامت گزید، و تا سال ۱۳۸۵ به ایران باز نگشت. او در طولِ این سال‌ها، علاوه بر کنسرت‌های متعدد در سراسر آمریکا، مؤسسه فرهنگی و هنری آوای شیدا را در واشینگتن بنیان گذاشت،‌ و شعبه‌های دیگر آن را در شهرهای مختلف جهان از جمله پاریس، زوریخ و ژنو بازگشایی کرد.[۱][۵۲]

محمدرضا لطفی در سال ۱۳۸۵ به ایران بازگشت و با تربیت شاگردانی در مکتب خانه میرزا عبدالله و ثبت آثاری در مؤسسه آوای شیدا به فعالیت هنری خود ادامه داد.

او در این سال‌ها با ساخت و تهیه برنامه‌های شناخت موسیقی و تاریخ موسیقی و پخش آن‌ها از رادیو فرهنگ گامی دیگر در مسیر آشنا کردن مردم با موسیقی ایرانی برداشت.[۵۳]

از خوانندگانی که در طول سالیان فعالیت هنری با او همکاری کرده‌اند می‌توان به عبدالله دوامی، مرضیه، نصرالله ناصح‌پور، محمدرضا شجریان، شهرام ناظری، هنگامه اخوان، صدیق تعریف، زویا ثابت،[۵۴] علیرضا شاه‌محمدی،[۵۵] محمد معتمدی[۵۶] اشاره کرد.[۵۷]

همکاری با دیگران[ویرایش]

محمدرضا لطفی
Lofti2.JPG
Lofti3.JPG

کتاب سال شیدا[ویرایش]

از اوایل دههٔ هفتاد کتابی تحت عنوان کتاب سال شیدا به کوشش محمدرضا لطفی[۶۲] چاپ شد. تا دههٔ نود این کتاب وارد بازار کتاب می‌شد و موضوع و مطالب کتاب حاوی مقالات گردآوری شده به قلم موسیقیدان‌های ایرانی و همچنین مقالات ترجمه شده در باب موسیقی بود. محمدرضا لطفی در هر شمارهٔ کتاب مقاله‌ای پژوهشی از موسیقی ارائه می‌داد. این کتاب در هر نوبت بعضاً به دست ناشرهای مختلف به چاپ می‌رسید. طرح جلد کتاب کاری از مرتضی ممیز بود.[۶۳][۶۴]

مؤسسه فرهنگی و هنری آوای شیدا[ویرایش]

با بازگشت محمدرضا لطفی به ایران در سال ۱۳۸۵ مؤسسه فرهنگی و هنری آوای شیدا دوره جدید فعالیت خود را آغاز کرد. سیاست فرهنگی این مؤسسه به وسیله محمدرضا لطفی مدیر هنری و اجرایی، طراحی شده و هدف آن تولید موسیقی هنری از هر نوعی بود. به جز آثار لطفی، آوای شیدا تولیدات هنری دیگر هنرمندان را نیز در دستور کار خود داشت.[۶۵]

گروه بانوان شیدا[ویرایش]

محمدرضا لطفی پس از بازگشت به ایران گروه بانوان شیدا را راه‌اندازی کرد و کنسرت‌هایی را با این گروه اجرا نمود. برخی از اعضای این گروه عبارت بودند از: نازنین بازرگانی، پویا لقایی، کتایون ملک مطیعی، تینا پیرهادی، المیرا نصیری، آزاده شمس، فریما موفقی، هنگامه مشهدی الاصل، ساناز ستارزاده، سپیده مشکی.[۶۶]

آموزش[ویرایش]

مکتب‌خانه میرزا عبدالله[ویرایش]

هنرستان آزاد موسیقی (مکتب‌خانه میرزا عبدالله) موسسه‌ای آموزشی است که به سرپرستی و زیر نظر محمدرضا لطفی در سال ۱۳۷۲ تشکیل شد. این مکتب‌خانه به تعلیم ساز و آواز ایرانی با متد تاریخی آن یعنی سینه به سینه (شفاهی) می‌پردازد. محتوای دروس بر پایهٔ ردیف میرزا عبدالله فراهانی بوده که تحت نام «متن و حاشیه ردیف» شناخته شده است. در کنار آموزش ردیف به پیشرفت فن (تکنیک) نوازندگی هنرجویان، با متد برگرفته از ردیف نیز توجه می‌شود.[۶۷][۶۸]

شاگردان[ویرایش]

محمدرضا لطفی شاگردان بسیاری را تربیت کرد و از وی به عنوان یکی از بزرگ‌ترین مدرسان موسیقی یاد می‌کنند.[۶۹][۷۰] از میان شاگردانش می‌توان اردشیر کامکار، حمید متبسم، مجید درخشانی، صدیق تعریف، بیژن کامکار، ارشد طهماسبی، مازیار شاهی، هادی منتظری و زیدالله طلوعی را نام برد.[۷۱]

حواشی[ویرایش]

در سال‌های پایانی عمر محمدرضا لطفی برخی از کنسرت‌های وی اجازه برگزاری نیافتند، در شهریور سال ۱۳۹۱ تور موسیقی محمدرضا لطفی که از ۲۵ شهریور ماه ۱۳۹۱ در شهر ساری آغاز شده و قرار بود در چهار شهر استان مازندران به صحنه رود؛ به دلیل نگرفتن مجوز در شهر بابلسر لغو شد.[۷۲] در اردیبهشت ۱۳۹۲ کنسرت محمدرضا لطفی در شهر اندیمشک و همچنین کنسرت شب دوم این هنرمند در شهر بهبهان هم لغو شد، لغو این کنسرت در شرایطی بود که این کنسرت مجوز داشته و مخاطبان برای اجرای شب دوم نیز بلیت خریداری کرده بودند.[۷۳] محمد رضا لطفی در یک نشست خبری در آبان ۱۳۹۰ با انتقاد از مشکلاتی که وزارت ارشاد بر سر پوستر کنسرت او ایجاد کرد گفت: پوستر کنسرت اخیر ما که با تصویری از من است به خاطر موها و ریش من به مشکل برخورده است! در حالی با عکس من در این پوستر سخت‌گیری می‌کنند، که همین عکس از من در روزنامه‌ها چاپ می‌شود و حتی زمانی نیز که برای اولین بار به صداوسیما رفتم هم با همین موها و ریش‌ها رفتم.[۷۴]

زندگی شخصی[ویرایش]

محمدرضا لطفی با قشنگ کامکار ازدواج کرد و در سال ۱۳۵۷ از او جدا شد. حاصل این ازدواج امید لطفی می‌باشد.[۷۵] سرود لطفی فرزند دیگر محمدرضا لطفی می‌باشد که حاصل ازدواج دوم اوست.[۷۶]

درگذشت[ویرایش]

محمدرضا لطفی صبح روز جمعه، ۱۲ اردیبهشت ماه ۱۳۹۳ بر اثر بیماری سرطان پروستات در ۶۷ سالگی در بیمارستان پارس تهران درگذشت.[۷۷][۷۸][۷۹]

واکنش‌ها و پیام‌های تسلیت درپی درگذشت لطفی[ویرایش]

استاد محمدرضا لطفی آن یار دیرینهٔ بی‌همتا به جاودانگی پیوست. او تمام زندگیش تلاش و دقت و وسواس در موسیقی نژاده و ردیف بجا مانده از میراث‌داران موسیقی کهن و آموزش به شاگردان بود. دستی توانا در نواختن و فکری سنتی در اصالت تاریخی آهنگ و نغمه با حال و هوا و شور و شیدایی خاص خود داشت. از شروع زندگی موسیقائی‌اش به شکلی تأثیرگذار در عرصه هنر و جاودانگی سنت‌های آن راه پیمود و به انجام رساند. همواره دلسوز طبقه کارآمد کم‌درآمد بود. حیف و صد حیف که زود درگذشت و ما را سوگوار کرد. با تأثر فراوان.[۸۰]

«آن نغمه سرا از تو چرا جدا شد» محمدرضا لطفی از ما جدا شد … ملت ایران، امروز در سوگ خاطرات و زندگی عاشقانه‌شان نشسته‌اند، تا جاودانه نغمه‌هایش را بر لب داشته باشند. یاد و خاطره محمدرضا لطفی جاودان.[۸۱]

آیین تشییع پیکر محمدرضا لطفی در تهران[ویرایش]

پیکر محمدرضا لطفی صبح ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۳ روی دوش دوستداران و شاگردانش، از مقابل تالار وحدت، به سمت زادگاهش گرگان بدرقه شد.

محوطه تالار وحدت و خیابان استاد شهریار که منتهی به این تالار می‌شود برای وداع با محمدرضا لطفی مملو از جمعیت بود. این مراسم با پخش قطعه موسیقی ایران، ای سرای امید اثر محمدرضا لطفی و با صدای محمدرضا شجریان آغاز شد. در این مراسم علی جنتی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی گفت: من از طرف رئیس جمهور این ضایعه بزرگ را خدمت همه علاقه‌مندان این هنرمند مردمی تسلیت عرض می‌کنم.

در این مراسم علی‌اکبر شکارچی، محمود دولت‌آبادی، حسین علیزاده و داریوش طلایی سخنرانی کردند و همچنین افرادی چون بهزاد فراهانی، محمد سریر، هوشنگ ظریف، داوود گنجه‌ای، حمید متبسم، هنگامه اخوان، ارشد تهماسبی، حسین فریدون، کیوان ساکت، پیروز ارجمند، مسعود شعاری، بهداد بابایی، بیژن بیژنی، اکبر زنجانپور، بیژن امکانیان، علی دهکردی، محسن آرمین، علی مرادخانی و محمد اصفهانی حضور داشتند.[۱۰۱]

خاکسپاری در گرگان[ویرایش]

مراسم تشییع و خاکسپاری محمدرضا لطفی صبح ۱۵ اردیبهشت ماه ۱۳۹۳ در گرگان و در بافت قدیمی شهر «محله سبزه مشهد» انجام شد. پیکر محمدرضا لطفی بعد از خروج از تالار فخرالدین اسعد گرگانی و نواخته شدن از مارش عزا به‌سوی جایگاه خاکسپاری روانه شد. بسیاری از هنرمندان مطرح در این مراسم حضور داشتند.[۱۰۲][۱۰۳]

یادبودها[ویرایش]

آثار[ویرایش]

آثار
نام آلبوم سال انتشار آهنگ‌ساز نوازنده خواننده ناشر توضیحات
از میان ریگ‌ها و الماس‌ها - YesY YesY - محمدرضا لطفی (بداهه‌نوازی تار) - احسان طبری (شعرخوانی)
جان جان ۱۳۵۵ YesY YesY محمدرضا شجریان آوای شیدا نهمین آلبوم موسیقی از مجموعه ۱۲ آلبوم چاووش، اجرای گروه شیدا در دستگاه سه‌گاه، اشعار از عطار و هوشنگ ابتهاج، مربوط به جشن هنر طوس (تیر ۱۳۵۵)
کنسرت شیدا ۱۳۵۶ YesY YesY هنگامه اخوان روی (الف): بزرگداشت قمر اجرا در سال ۱۳۵۶
هنگامه اخوان و لطفی YesY YesY هنگامه اخوان
به یاد عارف ۱۳۵۷ YesY YesY محمدرضا شجریان جهان موزیک اجرای گروه شیدا، اولین آلبوم از مجموعهٔ چاووش، اجرا در در آواز بیات ترک (سال ۱۳۵۶)، ابتدا با نام چاووش ۱ (به یاد عارف) جهان موزیک و امروزه با نام به یاد عارف تصحیح و توسط آوای شیدا به بازار آمده است، با توجه به این که در آن زمان موسیقی سنتی ایرانی در انزوا بود و موسیقی غربی در ایران رواج بیش تری پیدا کرده بود این اثر از اولین آثاری است که موسیقی سنتی را دوباره احیا کردند.[۱۱۴]
سپیده ۱۳۵۸ YesY YesY محمدرضا شجریان اجرا در دستگاه ماهور، دربرگیرندهٔ تصنیف معروف ایران ای سرای امید (شعر از ه. الف. سایه، آهنگ از محمدرضا لطفی، باصدای محمدرضا شجریان) که در شب ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ اولین سرودی بود که از رادیو پخش شد، ضبط شدهٔ یکی از کنسرت‌های گروه شیدا، اجرا در آذرماه ۱۳۵۸
عشق داند ۱۳۵۹ YesY YesY محمدرضا شجریان دل آواز کنسرت ابوعطا اسفند ۱۳۵۹
چاووش ۱–۱۲ مجموعه آلبوم YesY YesY محمدرضا شجریان، شهرام ناظری شامل ۱۲ آلبوم موسیقی است که از نظر اجتماعی نقش بسیار مهمی در همراهی مهم‌ترین رویداد سیاسی اجتماعی پنجاه سال اخیر ایران داشته‌اند.
موسیقی متن فیلم حاجی واشنگتن ۱۳۶۱ YesY YesY حاجی واشنگتن فیلمی‌ست به کارگردانی علی حاتمی.
به یاد طاهرزاده ۱۳۶۳ YesY YesY صدیق تعریف آوای شیدا مکتب اصفهان به یاد حسین طاهرزاده در دستگاه سه گاه، گروه شیدا و گروه عارف به سرپرستی محمدرضا لطفی.
بیداد ۱۳۶۴ پرویز مشکاتیان YesY محمدرضا شجریان دل آواز بخش اول در دستگاه همایون با آهنگ‌سازی پرویز مشکاتیان بخش دوم در همایون و شور با نوازندگی تار غلامحسین بیگجه‌خانی.
چشمه نوش ۱۳۷۲ YesY YesY محمدرضا شجریان دل آواز اجرا در دستگاه راست پنجگاه، (مرکب‌خوانی)
چهارگاه ۱۳۷۲ YesY YesY YesY آوای شیدا بداهه‌نوازی تار و آواز (محمدرضا لطفی)، تنبک (هومان پورمهدی) - اجرا در واشینگتن ۱۳۶۸
به یاد درویش‌خان ۱۳۷۲ YesY YesY نصرالله ناصح پور آوای شیدا تکنوازی سه‌تار (لطفی)، تنبک ناصر فرهنگ‌فر، اجرای تصنیف از نصرالله ناصح‌پور
گریه بید ۱۳۷۲ YesY YesY YesY آوای شیدا محمدرضا لطفی (تار، سه تار) محمد قوی‌حلم (دف، تنبک)- سه‌گاه-اصفهان، کنسرت پاریس ۱۹۹۵
معمای هستی ۱۳۷۶ YesY YesY محمدرضا شجریان دل آواز اجرا در دستگاه دستگاه شور
ردیف آوازی عبدالله دوامی ۱۳۷۶ YesY عبدالله دوامی روایت و اجرای عبدالله دوامی، محمدرضا لطفی (تار)
چهره به چهره ۱۳۷۷ YesY YesY محمدرضا شجریان دل آواز اجرا در سال ۱۳۵۶ (حافظیه شیرازی، جشن هنر) در دستگاه نوا
راست‌پنجگاه ۱۳۷۷ محمدرضا لطفی، علی اکبر شیدا YesY محمدرضا شجریان دل آواز اجرا در سال ۱۳۵۴ (در حافظیه شیراز، جشن هنر)، انتشار ۱۳۷۷
رمز عشق ۱۳۷۷ YesY YesY آوای شیدا این آلبوم حاصل ضبط زندهٔ کنسرت محمدرضا لطفی و محمد قوی‌حلم در آوریل سال ۱۹۹۴ در کپنهاگ است. در دستگاه ماهور و آواز دشتی
بیخود شده YesY YesY محمد رضا لطفی، محمد قوی‌حلم، عبدالنقی افشارنیا، امید لطفی (کنسرت ۱۹۹۷ زوریخ)
بسته نگار YesY YesY محمدرضا لطفی (تار)، مجید کیانی (سنتور)
صد سال تار ۱۳۸۰ YesY YesY ماهور گزیده‌ای از شیوه‌های تارنوازی در دوران معاصر
یادواره استاد مهدی کمالیان ۱۳۸۲ YesY YesY رجبعلی امیری فلاح، مهدی کمالیان آوای باربد آواز و سه‌تار مهدی کمالیان با همراهی سعید هرمزی، رجبعلی امیری فلاح و محمدرضا لطفی در سال‌های ۱۳۵۱٬۵۲٬۵۳ و ۱۳۶۲
جام تهی ۱۳۸۳ محمدرضا لطفی، ابوالحسن صبا YesY محمدرضا شجریان راویان هنر شرق این اثر در اوایل دههٔ ۵۰، ساخته و تنظیم شده بود و از برنامهٔ گل‌های تازه با شمارهٔ ۷۷ با نام پر کن پیاله را پخش شده بود، تنظیم کننده: فریدون شهبازیان، اشعار از فریدون مشیری و هوشنگ ابتهاج
قافله‌سالار ۱۳۸۴ YesY YesY YesY آوای شیدا نوا-راست پنجگاه
پرواز عشق ۱۳۸۴ YesY YesY آوای شیدا لطفی (تار)، ناصر فرهنگ‌فر (تنبک)، اجرای خصوصی تابستان ۱۳۶۳ یادوارهٔ ناصر فرهنگ‌فر سه‌گاه-آواز بیات اصفهان
خموشانه ۱۳۸۵ YesY YesY YesY آوای شیدا بداهه نوازی سه‌تار و کمانچه در ابوعطا-بیات ترک لطفی، تنبک (محمد قوی‌حلم)-کنسرت رادیو فرانسه پاییز ۲۰۰۰ - کنسرت بازل سوئیس ۱۹۹۸
یادواره استاد نورعلی برومند ۱۳۸۶ YesY YesY نصرالله ناصح پور آوای شیدا گروه همنوازان شیدا، دستگاه شور
همیشه در میان ۱۳۸۶ YesY YesY آوای شیدا بداهه‌نوازی تار و سه‌تار در شور و دشتی-کنسرت کلن فوریه ۱۹۸۷ - اجرا خصوصی ایران ۱۳۶۲- لطفی (تار، سه تار), محمد هاشمی، ناصر فرهنگ‌فر (تنبک)
تنها یک خاطره ۱۳۸۶ YesY YesY آوای شیدا حاصل نوازندگی و تمرینِ (محمدرضا لطفی) و فرامرز پایور در منزل هوشنگ ابتهاج به‌سال ۱۳۵۵
صد سال سه تار ۱۳۸۶ YesY YesY ماهور گزیده‌ای از شیوه‌های سه تارنوازی در دوران معاصر
کنسرت کاخ نیاوران ۱۳۸۶ YesY YesY آوای شیدا شامل اجرای محمدرضا لطفی و محمد قوی‌حلم در تاریخ ۱۵ تا ۱۷ تیرماه ۱۳۸۶ در فضای باز کاخ نیاوران
ردیف میرزاعبدالله ۱۳۸۷ درویش‌خان YesY علیرضا شاه محمدی آوای شیدا گروه بانوان شیدا-آثاری از درویش‌خان
وطنم ایران ۱۳۸۷ YesY YesY محمد معتمدی آوای شیدا اجرای گروه همنوازان شیدا
یادواره عارف قزوینی ۱۳۸۷ YesY محمد معتمدی آوای شیدا گروه همنوازان شیدا، آثار:عارف قزوینی، درویش خان، مرتضی محجوبی
بال در بال ۱۳۸۸ YesY YesY دکلمه: هوشنگ ابتهاج آوای شیدا تار (لطفی) دکلمه شعر سایه، تنبک (محمد قوی‌حلم)، انتشار به مناسبت هشتادمین سال تولد ه. الف. سایه
ای عاشقان ۱۳۸۸ YesY YesY محمد معتمدی آوای شیدا این آلبوم در بیات اصفهان توسط گروه بانوان شیدا اجرا شده که محمدرضا لطفی در بخش‌هایی از آن به تکنوازی سه‌تار و جواب آواز پرداخته‌است.
کنسرت گروه بانوان شیدا ۱۳۸۸ YesY YesY علیرضا شاه محمدی آوای شیدا ۲۵ آذر ۸۷ تالار بزرگ کشور (تصویری)
بهانه از توست ۱۳۸۹ YesY YesY YesY آوای شیدا محمدرضا لطفی (تار)، محمد قوی‌حلم (تنبک) - کنسرت آمریکا ۱۹۹۶
سایه جان ۱۳۸۹ YesY YesY محمد معتمدی آوای شیدا گروه همنوازان شیدا (کنسرت برج میلاد اردیبهشت ۱۳۸۹)
هزار مضراب-نم باران ۱۳۹۰ YesY YesY آوای شیدا بخش اول: بداهه‌نوازی تار (لطفی) تنبک (محمد قوی‌حلم) - بخش دوم:اثر کوبه‌ای از (احمد خادم‌پر)
شبروان ۱۳۹۰ YesY YesY آوای شیدا محمدرضا لطفی (تار)، احمد مستنبط (تنبک)، مهرزاد هویدا (دف)
هنر گام زمان ۱۳۹۱ YesY YesY علیرضا فریدون‌پور آوای شیدا گروه همنوازان شیدا، آهنگ‌ها ضبط استودیوی یک کنسرت به نام کنسرت هنر گام زمان می‌باشند.
کنسرت هنر گام زمان ۱۳۹۱ YesY YesY علیرضا فریدون‌پور آوای شیدا آلبوم تصویری، اجرای گروه همنوازان شیدا، اشعار از مولانا، سعدی شیرازی و ه. الف. سایه، اجرای زندهٔ قطعات آلبوم هنر گام زمان به علاوهٔ بداهه نوازی استاد محمدرضا لطفی با همراهی احمد مستنبط (نوازندهٔ تمبک) و مهرزاد هویدا (نوازندهٔ دف)
یادواره رضاقلی‌میرزا ظلی ۱۳۹۱ YesY YesY سجاد مهربانی آوای شیدا گروه بازسازی شیدا و محمدرضا لطفی (کمانچه)، محمد قوی‌حلم (تنبک) - آهنگسازان:مرتضی نی‌داوود، علی اکبر شهنازی، حبیب سماعی، محمدرضا لطفی-کنسرت نیاوران، تیرماه ۱۳۸۶
جادوی سکوت ۱۳۹۱ حمیدرضا مرتضوی YesY علیرضا فریدون‌پور آوای شیدا گروه بزرگ همنوازان شیدا، با نظارت فنی و هنری و تکنوازی کمانچه (محمدرضا لطفی)-یادواره فریدون مشیری
زخمه ساز ۱۳۹۲ YesY YesY علیرضا فریدون‌پور آوای شیدا گروه بانوان شیدا
کنسرت شهر اصفهان ۱۳۹۲ YesY YesY آوای شیدا محمدرضا لطفی (تار، سه تار)، نبیل یوسف شریداوی (دف)، سجاد منصوری (تنبک) - ۱۵ و ۱۶ تیر ۱۳۹۱ - تقدیم به حسن کسایی
سربداران ۱۳۹۲ فرهاد فخرالدینی YesY بیژن کامکار استودیو صبا موسیقی متن مجموعه تلویزیونی سربداران

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ «محمدرضا لطفی». وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۵ اردیبهشت ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  2. نظافتی، گفت و گو: موسیقی حماسی، ۶ و ۷.
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ «محمدرضا لطفی، موسیقیدان و نوازنده صاحب‌نام ایرانی، درگذشت». بی‌بی‌سی فارسی، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۰ ژوئن ۲۰۱۶. 
  4. ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ ۴٫۴ ۴٫۵ «پرونده‌ای مفصل برای استاد فقید «محمدرضا لطفی». موسیقی ایرانیان، ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  5. ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ «زندگینامه: محمد رضا لطفی». همشهری آنلاین، ۹ بهمن ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۱۶. 
  6. نظافتی، گفت و گو: موسیقی حماسی، ۶.
  7. «استاد محمدرضا لطفی درگذشت». انتخاب، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  8. تهماسبی، پهلوان تار، ۵۵.
  9. فرزین و تنکابنی، قاصدروزان ابری (نوعی نگاه)، ۲۲.
  10. تهماسبی، پهلوان تار، ۶۱.
  11. ۱۱٫۰۰ ۱۱٫۰۱ ۱۱٫۰۲ ۱۱٫۰۳ ۱۱٫۰۴ ۱۱٫۰۵ ۱۱٫۰۶ ۱۱٫۰۷ ۱۱٫۰۸ ۱۱٫۰۹ ۱۱٫۱۰ «روایت اعضای «شیدا» از مبارزه با محمدرضا پهلوی/ سیاسی نبودیم». خبرگزاری مهر، ۱۶ بهمن ۱۳۹۴. بازبینی‌شده در ۱۷ ژوئن ۲۰۱۶. 
  12. تهماسبی، پهلوان تار، ۱۷.
  13. تهماسبی، پهلوان تار، ۵۳.
  14. «کنسرت لطفی در آغاز سال 87». همشهری آنلاین/نسخه چاپی، ۱۵ اسفند ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۱۶. 
  15. تهماسبی، پهلوان تار، ۶۲.
  16. تهماسبی، پهلوان تار، ۵۶.
  17. «مصاحبه با محمد رضا لطفی و محمد رضا شجریان، دربارهٔ اجرای راست پنجگاه در برنامه جشن هنر (تصویری)». تلویزیون ملی ایران. بازبینی‌شده در ۱۶ مرداد ۱۳۹۵. 
  18. تهماسبی، پهلوان تار، ۵۷.
  19. تهماسبی، پهلوان تار، ۵۷ و ۵۸.
  20. «لطفی و هم‌نسلانش به دنبال رنسانس موسیقی ایرانی بودند». هنرآنلاین، ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۱۶. 
  21. تهماسبی، پهلوان تار، ۵۸.
  22. فرزین و تنکابنی، قاصدروزان ابری (نوعی نگاه)، ۱۹.
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ فرزین و تنکابنی، قاصدروزان ابری (نوعی نگاه)، ۱۸.
  24. «لطفی، چهار فصل (تصویری)». بی‌بی‌سی فارسی. بازبینی‌شده در ۷ اوت ۲۰۱۶. 
  25. ۲۵٫۰ ۲۵٫۱ «کانون چاووش و مسئلهٔ موسیقی چند صدایی». روزنامه اعتماد، ۱۷ آذر ۱۳۸۶. 
  26. تهماسبی، پهلوان تار، ۶۵.
  27. ۲۷٫۰ ۲۷٫۱ ۲۷٫۲ امیر رستاق. «آواهای انقلابی؛ از مرکز حفظ و اشاعه موسیقی تا کانون چاووش». بی‌بی‌سی فارسی، ۲۰ بهمن ۱۳۹۲. بازبینی‌شده در ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. 
  28. فرزین و تنکابنی، قاصدروزان ابری (نوعی نگاه)، ۱۶.
  29. «چگونگی تأسیس چاووش». فرادید، ۱۲ مهر ۱۳۹۴. 
  30. شهرام ناظری. «بازگو کردن خاطراتی از استاد شجریان به روایت ناظری». روزنامه شرق، ش. ۲۶۸۷ (مهر ۱۳۹۵). 
  31. «لطفی، چهار فصل (تصویری)». بی‌بی‌سی فارسی. بازبینی‌شده در ۷ اوت ۲۰۱۶. 
  32. «آیا چاووش موسیقی انقلاب بود؟». تاریخ ایرانی، ۱۶ تیر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۶. 
  33. تهماسبی، پهلوان تار، ۶۷.
  34. «آیا چاووش موسیقی انقلاب بود؟». تاریخ ایرانی، ۱۶ تیر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۶. 
  35. «آیا چاووش موسیقی انقلاب بود؟». تاریخ ایرانی، ۱۶ تیر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۹ دسامبر ۲۰۱۶. 
  36. تهماسبی، پهلوان تار، ۷۰.
  37. «لطفی عاشق موسیقی ایرانی بود / لطفی و هم‌نسلانش به دنبال رنسانس موسیقی ایرانی بودند». هنر آنلاین، ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۶. 
  38. تهماسبی، پهلوان تار، ۷۰.
  39. تهماسبی، پهلوان تار، ۷۱ و ۷۲.
  40. تهماسبی، پهلوان تار، ۶۳ و ۶۴.
  41. تهماسبی، پهلوان تار، ۶۴.
  42. «لطفی عاشق موسیقی ایرانی بود / لطفی و هم‌نسلانش به دنبال رنسانس موسیقی ایرانی بودند». هنر آنلاین، ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۲۳ دسامبر ۲۰۱۶. 
  43. تهماسبی، پهلوان تار، ۶۴.
  44. تهماسبی، پهلوان تار، ۶۴.
  45. «به یاد طاهرزاده و درویش خان». ۲۱ آذر ۱۳۸۵. خبرگزاری مهر، ۳ دی ۱۳۹۵. 
  46. تهماسبی، پهلوان تار، ۶۴ و ۶۵.
  47. تهماسبی، پهلوان تار، ۷۳ و ۷۴.
  48. «لطفی، چهار فصل (تصویری)». بی‌بی‌سی فارسی. بازبینی‌شده در ۷ اوت ۲۰۱۶. 
  49. تهماسبی، پهلوان تار، ۷۵.
  50. نظافتی، گفت و گو: موسیقی حماسی، ۱۴.
  51. «لطفی، چهار فصل (تصویری)». بی‌بی‌سی فارسی. بازبینی‌شده در ۷ اوت ۲۰۱۶. 
  52. نظافتی، گفت و گو: موسیقی حماسی، ۷.
  53. «محمدرضا لطفی با نیستان به رادیو فرهنگ می‌رود». جام جم، ۱۴ اردیبهشت ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  54. «ای عاشقان – زویا ثابت و محمدرضا لطفی». خصوصی، ۲۰۰۹-۰۱-۰۹. بازبینی‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۱۶. 
  55. «(بشنوید) آن دلبر من». پایگاه خبری تحلیلی فرارو. بازبینی‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۱۶. 
  56. «آلبوم «وطنم ایران» لطفی رونمایی شد». فارس، ۲۷ اردیبهشت ۱۳۸۷. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  57. مرضیه و محمدرضا لطفی- گل‌های تازه 126-تلویزیون ملی ایران
  58. لطفیِ سیاسی
  59. «لیست کامل عوامل فیلم حاجی واشنگتن». سوره سینما. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  60. «اثر مشترک لطفی و دولت‌آبادی ممنوع است!». ایسنا، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  61. اثر مشترک لطفی و دولت‌آبادی ممنوع است!
  62. «نگاهی به روند تحول کتاب سال شیدا». گفتگوی هارمونیک، ۳۰ شهریور ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  63. «محمدرضا لطفی در رونمایی از کتاب‌های سال «شیدا»: کمبود کار تحقیقاتی در موسیقی احساس می‌شود همهٔ خانواده‌های ایرانی باید موسیقی بدانند». ایسنا، ۲ آبان ۱۳۹۰. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  64. «کتاب سال شیدا منتشر شد». ایبنا، ۹ شهریور ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  65. «دربارهٔ فعالیت‌های مؤسسه آوای شیدا». ویستا. بازبینی‌شده در ۶ ژوئن ۲۰۱۶. 
  66. «کنسرت لطفی و گروه شیدا در بلژیک». همشهری آنلاین متعلق به مؤسسه همشهری. بازبینی‌شده در 2016-06-06. 
  67. مکتب خانه میرزا عبدالله
  68. ««محمدرضا لطفی» مکتب‌خانه میرزاعبدالله را راه‌اندازی می‌کند». فارس، ۱۲ دی ۱۳۸۴. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  69. «هنرمندان عرصه موسیقی در گفتگو با «ایران» از بانی «شیدا» و «چاووش» گفتند». روزنامه ایران، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  70. «بزرگان موسیقی در مراسم یادبود محمدرضا لطفی». ایرنا، ۱ تیر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  71. ««لطف تار» و لطفی آموزگار». ایرنا. بازبینی‌شده در ۵ نوامبر ۲۰۱۶. 
  72. کنسرت محمد رضا لطفی در بابلسر مجوز نگرفت
  73. کنسرت محمدرضا لطفی در بهبهان هم لغو شد
  74. محمدرضا لطفی: وزارت ارشاد به‌خاطر موها و ریش بلندم به پوستر کنسرت ما مجوز نمی‌دهد!
  75. «محمدرضا لطفی درگذشت». ایرنا، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  76. «نت‌های لطفی به کتاب تبدیل می‌شود». ایبنا، ۲۴ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  77. «محمّدرضا لطفی درگذشت.»(فارسی)‎. خبرگزاری ایسنا. بازبینی‌شده در اردیبهشت ۱۳۹۳. 
  78. «محمدرضا لطفی، تارنواز برجسته ایرانی، درگذشت». ۱۲/۰۲/۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۲/۰۲/۱۳۹۳. 
  79. مجید نوریان. «نگاهی به گوشه‌هایی از زندگی محمدرضا لطفی». بی‌بی‌سی فارسی. 
  80. «یار دیرینه بی همتا به جاودانگی پیوست». میراث فرهنگی، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  81. «حسین علیزاده: «آن نغمه سرا از تو چرا جدا شد»». ایسنا، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  82. «پیام تسلیت «ناظری» در پی درگذشت «لطفی»». روزنامه شرق، ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  83. «مجید انتظامی: متأسفم که لطفی به این راحتی رفت». ایسنا، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  84. محمدرضا لطفی موسیقیدان نامدار ایرانی درگذشت
  85. «تسلیت دفتر رئیس جمهوری به مناسبت درگذشت استاد محمد رضا لطفی». ایسنا، ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  86. «وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی طی پیامی درگذشت محمد رضا لطفی را تسلیت گفت». پایگاه اطلاع‌رسانی دولت، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  87. «احمدی‌نژاد درگذشت محمدرضا لطفی را تسلیت گفت». فارس، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۱۷ ژوئن ۲۰۱۶. 
  88. «مسجد جامعی؛ لطفی موسیقی سنتی را نجات داد». ایسنا، ۲۰۱۴-۰۵-۰۳. بازبینی‌شده در ۲۰۱۶-۰۶-۰۶. 
  89. «مرادخانی: قلندر مرد موسیقی ایران از میان ما رفت». خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، ۲۰۱۴-۰۵-۰۲. بازبینی‌شده در ۲۰۱۶-۰۶-۰۶. 
  90. «رئیس سازمان میراث فرهنگی درگذشت لطفی را تسلیت گفت». ایسنا، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  91. کانون سازسازان برای درگذشت محمدرضا لطفی
  92. «لطفی همیشه در ذهن من همان لطفی سال ۱۳۶۱ است». تسنیم، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  93. «درگذشت محمدرضا لطفی در روز معلم یادآور نقش او در تربیت چندین نسل است». مهر، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  94. «پیام تسلیت مهدی افضلی برای درگذشت محمدرضا لطفی». تسنیم، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  95. ««محمدرضا لطفی» به موسیقی ایرانی خدمت فراوانی کرد». میراث فرهنگی، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  96. «امیدوارم شاگردان لطفی چراغ راهش را روشن نگه دارند». تسنیم، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  97. «سوگواری برای مردی که با موسیقی به آرامش رسید». ایسنا، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  98. «پیام تسلیت همایون شجریان برای درگذشت محمدرضا لطفی». تسنیم، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  99. «در این خانه ندانم به چه سودا زد و رفت». مهر، ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  100. «استاد محمدرضا لطفی همان جلال آل احمد موسیقی اصیل ایرانی بود». عبدالحسین مختاباد، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  101. «بدرقه لطفی با زاری حسین علیزاده». ایسنا، ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  102. ««محمدرضا لطفی» در کنار کهنسال‌ترین چنار شهر گرگان به خاک سپرده می‌شود». میراث فرهنگی، ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  103. «دو یار شکیبا در کنار هم سبز می‌مانند». میراث فرهنگی، ۱۵ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  104. «مراسم یادبود محمدرضا لطفی برگزار شد». ایسنا، ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  105. «کنسرت استاد حسین علیزاده و گروه هم‌آوایان در گرگان». مهر، ۱۱ مرداد ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  106. «مراسم یادبود استاد محمدرضا لطفی شب گذشته در تالار وحدت تهران برگزار شد». موسیقی ما، ۱ تیر ۱۳۹۳. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  107. محمدرضا لطفی به روایت دیگران
  108. «آلبوم سالار عقیلی در سوگ محمدرضا لطفی». ایلنا، ۷ اردیبهشت ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  109. «آلبوم «قافله‌سالار عشق؛ در سوگ استاد محمدرضا لطفی» منتشر شد،». انجمن موسیقی ایران، ۷ اردیبهشت ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  110. واکنش درونی و موسیقایی آهنگساز به فاجعه‌ی درگذشت استاد لطفی، موسیقی ما
  111. «سالار عقیلی در رادیو از «قافله‌سالار عشق» می‌گوید». موسیقی ایرانیان، ۴ اردیبهشت ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  112. «"قافله سالار عشق" محمدرضا لطفی به راه افتاد، نسیم آنلاین». نسیم آنلاین، ۶ اردیبهشت ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  113. «در آستانه دومین سال درگذشت استاد لطفی برگزار شد.». چکاد، ۷ اردیبهشت ۱۳۹۵. بازبینی‌شده در ۵ ژوئن ۲۰۱۶. 
  114. پشت جلد آلبوم به یاد عارف، مؤسسه فرهنگی و هنری آوای شیدا، دارای مجوز انتشار ۲/۱۵۲۵ از وزارت فرهنگ و ارشاد. (شامل توضیحات محمدرضا لطفی دربارهٔ ساخت اثر و احیای مجدد موسیقی سنتی ایرانی

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]