رنگ (موسیقی ایرانی)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
(تغییرمسیر از رنگ (سبک موسیقی))
پرش به ناوبری پرش به جستجو

رِنگ فُرمی در ردیف موسیقی ایرانی است که معمولاً برای شادی و رقص نواخته می‌شده و معمولاً دارای ضرب‌آهنگ شش‌هشت (68) به‌ویژه الگوی ضربی «شیرِ مادر» است. رنگ نوعی موسیقی سازی است و آواز در آن نقشی ندارد. رنگ معمولاً در انتهای اجرای دستگاه نواخته می‌شود.

تاریخچه[ویرایش]

ابداع فرم رنگ به شکل امروزی‌اش به درویش‌خان نسبت داده می‌شود.[۱] وی رنگ‌هایی در وزن سه‌چهارم و شش‌هشتم ساخت که کم‌نظیر دانسته می‌شوند.[۲]

تعریف[ویرایش]

الگوی ضربیِ «شیر مادر» که در رنگ‌های موسیقی ایرانی رایج است؛ نت‌های توپر نشان‌دهندهٔ ضرب قوی و نت‌هایی که به شکل ضربدر هستند نشانهٔ ضرب‌های ضعیف هستند.[۳]

رنگ یک فرم‌ (یا به عقیدهٔ برخی یک گونهٔ) سازی (بدون آواز)، متریک و معمولاً از پیش ساخته است که در پایان برنامهٔ اجرای موسیقی نواخته می‌شود و معمولاً دارای الگوی ریتمیک خاصی به نام «شیر مادر» است. رنگ‌ها معمولاً تندای میانه دارند به شکلی که همراهشان رقص شادی اجرا بشود. غالبا در رنگ‌ها دو مد مختلف موسیقی اجرا می‌شود.[۴]

تحلیل[ویرایش]

در ردیف موسیقی ایرانی همهٔ رنگ‌ها در فرمِ بلندی به نام «شهرآشوب» گردآوری شده‌اند. شهرآشوب‌ها با فرم رقص کلاسیک که در دوران قاجاریه رایج بوده هماهنگ هستند.[۵] شهرآشوب‌ها معمولاً با ضرب‌آهنگ آهسته‌تری شروع می‌شوند و تدریجاً سرعت می‌گیرند و رقص همراه آن نیز همراه با حرکاتی مثل معلق زدن، چرخ زدن یا گذاشتن استکان روی پیشانی انجام می‌شده که در دوران معاصر هنوز در رقص مردم تبریز و مناطق حاشیه کویر در ایران موجود است. احتمالاً حفظ این سنت در تبریز به خاطر آن است که این شهر از قدیم ولیعهدنشین بوده و این سنت در آن شهر نفوذ بیشتری داشته‌است.[۶]

رنگ‌های معمولاً دارای ضرب‌آهنگ شش هشت (68) هستند[۷] و در انتهای اجرای دستگاه نواخته می‌شوند.[۸] الگوی ریتمیک «شیر مادر» که بالاتر اشاره شد، گاهی به صورت ترکیبی از ضرب‌های شش هشت و سه چهار (34 + 68) نیز توضیح داده شده‌است. مهم‌ترین وجه تمایز الگوی شیر مادر نسبت به ضرب شش هشت معمولی آن است که تأکید در هر میزان روی ضربات ۱ و ۴ نیست بلکه روی ضربات ۱ و ۵ است.[۹]

میزان‌های اول رنگ معمولاً به درآمد دستگاه اشاره می‌کنند و ملودی‌های شبیه به درآمد دارند. در میزان‌های بعدی به یک یا چند گوشهٔ دستگاه اشاره می‌شود اما در انتهای اجرای رنگ، بازگشتی به ملودی درآمد دستگاه صورت می‌گیرد. برای مثال، یک رنگ در دستگاه ماهور می‌تواند از درآمد ماهور شروع شود، در قسمت دوم به گوشهٔ داد برود، در قسمت سوم به گوشهٔ دلکش برود و نهایتاً در قسمت چهارم به درآمد ماهور بازگشت کند.[۱۰]

رنگ معمولاً به عنوان آخرین قطعه در اجرای دستگاه نواخته می‌شود. در اجراهای آوازی، گاهی ممکن است که آخرین اجرا یک تصنیف باشد، اما رایج‌ است که آخرین تصنیف خود با یک رنگ دنبال شود. اجرای رنگ در انتهای اجرای دستگاه، حتی از اجرای پیش‌درآمد پیش از شروع دستگاه نیز متداول‌تر است.[۱۱]

نمونه‌ها[ویرایش]

از رنگ‌های معروف، می‌توان به رنگ حَرْبی (به معنای جنگی) اشاره کرد که در دستگاه ماهور قرار دارد و نوعی رقص جنگ است، و نیز رنگ یک‌چوبه که رقص چوب قشقاییان با آن انجام می‌شده‌است. درویش‌خان نیز رنگ‌هایی برای رقص سماع ساخته که معروف هستند. در موسیقی معاصر ایران، چهارمضراب‌ها جای رِنگ‌ها را گرفته‌اند.[۱۲] سایر هنرمندانی که رنگ‌های مشهور نواخته‌اند عبارتند از رکن‌الدین مختاری، علی‌اکبر شهنازی، علینقی وزیری، حبیب سماعی، مرتضی نی‌داوود، موسی معروفی و فرامرز پایور.[۱۳]

فرصت‌الدوله شیرازی رنگ‌های مهم در دستگاه‌های مختلف را به این شرح برشمرده‌است:[۱۴]

  • دستگاه راست‌پنج‌گاه: شهرآشوب، حربی
  • دستگاه چهارگاه: شهرآشوب، حاشیه، متن، لزگی
  • دستگاه سه‌گاه: شهرآشوب، حاشیه، متن، لزگی، دلگشا
  • دستگاه همایون: شهرآشوب، نستوری (نستاری)، فرح
  • دستگاه نوا: شهرآشوب، حربی، نستوری
  • دستگاه ماهور: شهرآشوب، خفی جلی، حربی
  • دستگاه شور: شهرآشوب، ضرب اصول

داریوش طلایی نیز رنگ‌هایی که تا به امروز باقی مانده‌اند را شامل این موارد می‌داند: رنگ شهر‌آشوب در شور و چهارگاه، رنگ فرح در همایون، رنگ حربی در ماهور، رنگ نستاری در نوا، رنگ دلگشا در سه‌گاه، رنگ لزگی و حاشیه در چهارگاه، و رنگ ضرب اصول در شور.[۱۵]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  • خالقی، روح‌الله (۱۳۷۸). «گوشه‌هایی از تاریخچه نغمه پردازی در موسیقی ایران (۱۳۴۴ – ۱۲۸۵)». مقام موسیقایی (۶): ۹۸–۱۰۵. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۱۹ – به واسطهٔ نورمگز.
  • خضرائی، بابک (۱۳۹۵). «پیش درآمد، چهار مضراب، رنگ و تصنیف و موضوع فرم و گونه (ژانر)». فصلنامه موسیقی ماهور (۷۴): ۶۹-۸۸.
  • سپنتا، ساسان (۱۳۸۲). چشم‌انداز موسیقی ایران. تهران: ماهور. شابک ۹۶۴-۶۴۰۹-۸۸-۱.
  • طلایی، داریوش (۱۳۷۸). «سه‌تار و ردیف». کتاب ماه هنر (۱۵): ۳–۸. دریافت‌شده در ۱۱ ژانویه ۲۰۱۹ – به واسطهٔ نورمگز.
  • لطفی، محمدرضا (۱۳۸۸). مجموعه مقالات موسیقی. تهران: آوای شیدا. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۶۲۷۶-۳۵-۲.
  • وجدانی، بهروز (۱۳۹۳). «مروری بر مفهوم رنگ در موسیقی ایرانی» (PDF) (۱۱). فصلنامه داخلی خانه موسیقی ایرانی: ۱۸–۱۹. دریافت‌شده در ۲۲ مه ۲۰۱۷.
  • «موسیقی و موسیقیدانان معاصر ایران». مقام موسیقایی (۴): ۶۶-۷۷. ۱۳۷۸. دریافت‌شده در ۵ ژانویه ۲۰۱۹ – به واسطهٔ نورمگز.
  • Farhat, Hormoz (2004). The Dastgah Concept in Persian Music. Cambrdige: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-54206-7.
  • Nasehpour, Peyman. "Rhythmic Forms of Persian Art Music". Rhythmweb. Archived from the original on 4 June 2012. Retrieved 2017-05-19.

مطالعه بیشتر[ویرایش]