ترکمن‌صحرا
ترکمن صحرا یا ( در برخی متون قدیم: دشت ترکمن)[۱][۲][۳][۴][۵][۶][۷] منطقه‌ای جغرافیایی در شمال شرقی ایران است. از لحاظ موقعیت جغرافیایی این منطقه از باختر به دریای خزر و از شمال به جمهوری ترکمنستان محدود می‌شود که با طول ۴۰۰ کیلومتر از غرب به شرق گسترده است و از مشرق به خراسان و منطقه نیمه‌خشک بجنورد و درگز و از جنوب به کوهپایه‌های جنگلی البرز شمالی محدود است. شیب زمین از جنوب به شمال و از شرق به غرب در امتداد شبکه آب‌ها و رودهایی که به دریای مازندران می‌ریزد کاهش میابد.
زمین‌شناسی و خاک
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
این منطقه از رسوبات آبرفتی دوران چهارم زمین‌شناسی انباشته شده است که بهترین منبع ذخیره‌کننده آب زیرزمینی است. این آبرفتها دارای بافت سست و ریز بوده، درجه سختی آنها بسیار کم است (رس، ماسه، مارن) و در نتیجه نه آنچنان ریز چسبنده است و نه آنچنان سخت و سنگی، بلکه برای رویش گیاه و نفوذ آب امکانات را دارد. بغیر از چند تپه ماسه‌ای (نهشته‌های بادی از نوع لُس) ناهمواری چندانی در سطح دشت مشاهده نمی‌شود. تپه‌هایی که در سطح منطقه است به زبان محلی قره‌دفه (سیاه‌تپه)، قیزلاردفه (تپه دختران)، یاریم‌دفه (نیم‌تپه)، کوموش‌دفه (تپه‌نقره‌ای) و… نامیده می‌شوند که البته این تپه‌ها از نظر تغییرات اقلیمی و رویش گیاهی نقش تعیین‌کننده‌ای ندارند.
ارتفاع دشت که در ساحل دریا (بندرترکمن) ۲۰- متر است به سمت مشرق در حوالی گوکجه‌داغ در شمال‌شرق گنبد به ارتفاع بیش از ۵۰۰ متر افزایش می‌یابد. از سمت مشرق، منطقه ناهموار کلاله، مینودشت، گلیداغ، قره‌بلخان، مراوه‌داغ و حصارچه شروع شده و کم‌کم به تپه‌های جنگلی البرز شمالی و خراسان غربی متصل می‌شود.
خاک منطقه از جنوب به شمال از نظر هوموس و میزان باروری فقیرتر می‌شود تا جایی که خاک‌های مرغوب مناطق جنوبی جای خود را به خاک‌های شور و بیابانی حوالی رود اترک و نوار مرزی در شمال استان گلستان می‌دهد.
سطح دشت پوشیده از خاک‌های قهوه‌ای رسوبی نسبتاً ریز بافت است که امکان رویش علف و بوته‌ها شامل چمن و گیاهان نیمه‌خشک را فراهم آورده است. در این نوع خاک امکان کشت غلاتی نظیر گندم و جو و گیاهانی مثل پنبه، برنج و سبزیجات کاملاً فراهم است که علاوه بر تولید مواد غذایی، مقداری مرتع مصنوعی هم برای دام‌ها فراهم می‌شود (بقایای گندم و سایر محصولات زراعی). در بخش شوره‌زارهای شمال و شمال‌غرب و در قسمت غرب دشت در حدود اترک‌رود- که شهر گنبدکاووس در آن واقع است- نوعی بیابانی وجود دارد.
آب و هوا
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
این منطقه از لحاظ آب و هوایی، پوشش گیاهی، خاک و زندگی جانوری از سایر مناطق شمال کشور (گیلان و مازندران) متمایز است و این با کاهش ریزش‌های جوی، رطوبت نسبی هوا و افزایش درجه حرارت از غرب به شرق مشخص می‌شود به طوری که برای مثال می‌توان اختلاف ریزش‌های جوی را که در بابلسر۸۶۸ میلی‌متر است و در گرگان به ۶۳۵ میلی‌متر و در حوالی گنبد به ۴۷۲ میلی‌متر کاهش می‌یابد در نظر گرفت، (سالنامه هواشناسی کشور- سال ۱۳۶۳)
این اختلافات از ترکیب آب و هوایی منطقه ناشی می‌شود و از دیدگاه هواشناسی خود بخشی جداگانه است اما پدیده‌هایی از قبیل دوری از ارتفاعات البرز، کاهش رطوبت بادهای غربی و عبور جریان‌های هوایی سرد و خشک سپری از صحرای قراقوم را که بسیار کم باران است باید مؤثر دانست. ضمن اینکه شمال این منطقه ادامه صحرای خشک و نیمه‌خشک جمهوری ترکمنستان است. ماه بهمن پربارانترین و ماه تیر خشک‌ترین ماه سال در این منطقه است. درجه حرارت نیز از مغرب به مشرق افزایش می‌یابد به طوری که در تابستان در بعضی از نقاط صحرایی دمای بیش از ۴۰ درجه سانتیگراد نیز مشاهده شده است. درجه حرارت نقاط مختلف یکسان نیست. هر چه از غرب به شرق و از جنوب به شمال برویم بر دمای محیط افزوده می‌شود. برای نمونه با توجه به یافته‌های هواشناسی دو ایستگاه گرگان و گنبدکاووس می‌بینیم که میانگین دمای سالانه گرگان ۳۵/۱۷ درجه سانتیگراد و گنبد کاووس ۶/۱۷ درجه سانتیگراد است.
با توجه به اینکه ارقام مربوط به میانگین دمای سالانه در یک نقطه نمی‌تواند گویای وضعیت کلی دما در آن منطقه باشد باید به ارقام حداکثر و حداقل مطلق (بیشینه و کمینه) دمای سالانه نیز توجه کرد. کمترین دمای سالانه ایستگاه گرگان ۶/۹- درجه سانتیگراد و در ایستگاه گنبد ۵/۱۴- درجه سانتیگراد در دیماه گزارش شده است. بیشترین دمای سالانه نیز در ایستگاه گرگان در تیرماه ۶/۴۳ درجه سانتیگراد و در ایستگاه گنبد در تیرماه ۴۶ درجه سانتیگراد ثبت شده است.
از نظر تعداد روزهای یخبندان در سال نیز در نقاط گوناگون استان تفاوت‌هایی مشاهده می‌شود به طوری که در ایستگاه گرگان ۱/۱۳ روز و در ایستگاه گنبد ۸/۳۰ روز در طول سال یخبندان ثبت شده است. همچنین تعداد ماه‌های همراه با یخبندان در ایستگاه گرگان ۵ ماه و در ایستگاه گنبد ۶ ماه گزارش گردیده است بنابراین بارز است که بیشترین میزان تبخیر در نواحی شمالی و کمترین میزان در نواحی جنوبی صورت می‌گیرد. سردترین ماه‌ها در منطقه دی و بهمن است با ۷/۱ و ۴/۰- درجه سانتیگراد در ایستگاه گنبد ثبت شده است و گرمترین ماه‌ها خرداد، تیر و مرداد به ترتیب با ۲/۳۱، ۱/۳۷ و ۲/۳۳ درجه سانتیگراد است. اختلاف از نقطه‌ای به نقطه دیگر را باید بیشتر معلول عوامل محلی مانند اختلافات ارتفاع یا بادهای محلی دانست. بادهای مرطوب غربی از جمله بادهای غالب منطقه است که در طول زمستان از غرب به شرق و جنوب‌شرقی می‌وزد و اغلب باران‌زاست. از دیگر بادهای منطقه باد سرد و خشک شمال‌شرقی است که از سیبری می‌وزد و فاقد رطوبت است و در منطقه به نام محلی ترکمنی «سورتیک» (Sortik) شناخته می‌شود.
طبق آمار اختلاف درجه حرارت فصلی به وضوح در منطقه ترکمن‌صحرا مشهود است و پاییز و زمستان آن مرطوب است. از اینرو شمال این منطقه (بخش شمالی بندرترکمن، گنبدکاووس، مراوه‌تپه و آق‌قلا) جزو قلمرو آب و هوای نیمه‌بیابانی یا نیمه‌خشک قرار می‌گیرد و مناطق جنوبی این منطقه (از جمله جنوب بندرترکمن و جزیره آشوراده) جزو مناطق معتدل با آب و هوای شبه مدیترانه به حساب می‌آید و هر چه از مشرق به طرف غرب ترکمن‌صحرا برویم آب و هوا معتدل‌تر می‌شود. سفر به این منطقه در فصل بهار بسیار دل‌انگیز است.
منابع آب
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]مهم‌ترین منابع آبی در سطح ترکمن‌صحرا رودهایی دائمی هستند که عبارت‌اند از:
۱- رود گرگان: مهم‌ترین رود صحرای ترکمن است که از کوه آلاداغ (حوالی بجنورد) سرچشمه می‌گیرد و در جهت شرق به غرب جریان یافته، در مسیر خود تا شرق منطقه گوکلان (از مناطق کوهستانی گنبد) با عمق نسبتاً زیاد عبور می‌کند، سپس وارد دشت گرگان شده، از شهرهای گنبدکاووس و آق‌قلا عبور کرده پس از طی حدود ۳۰۰ کیلومتر در حوالی خواجه‌نفس از توابع بندرترکمن به دریای مازندران می‌ریزد.
به علت پایین بودن سطح آب رود گرگان، استفاده از آن در امور زراعت تنها به‌وسیله تلمبه یا سد امکان دارد. آب آن بسیار گل‌آلود بوده، مهم‌ترین منبع آبی مردم این منطقه برای زراعت و مصرف دام‌ها است. سد مخزنی خاکی وشمگیر که حدود ۵۰ هکتار از اراضی اطراف را مشروب می‌سازد بر روی این رود احداث شده است. ۲- رود اترک: به طول ۵۰۰ کیلومتر، از بزرگ‌ترین رودهای ایران است که از دامنه‌های غربی کوه هزارمسجد (حوالی قوچان) سرچشمه گرفته و از شرق به غرب به موازات رود گرگان جریان یافته، پس از عبور از دره‌های کوهستانی و تنگه‌های باریک در شرق، با یک قوس به سوی دشت‌های ساحلی تغییر جهت می‌دهد و در خلیج حسنقلی به دریای مازندران می‌ریزد. اهمیت این رود به سبب مشروب کردن اراضی خشک و نیمه‌خشک ایران و جمهوری ترکمنستان است. ۳- رود قره‌سو: این رود از کوه‌های شرقی گرگان سرچشمه گرفته و پس از طی مسیری از شرق به غرب به طول هشتاد کیلومتر به خلیج گرگان در دریای مازندران می‌ریزد. رود قره‌سو به علت موقعیتش، آب تمام رودهای کوچک حوضه خود را که در دامنه شمالی البرز جریان دارد به طرف خود می‌کشاند که بدین ترتیب دشت گرگان و رود اترک در قسمت سفلای خود سهمی از آب‌های دامنه شمالی البرز دریافت نمی‌کنند.
چنین وضعی باعث ظهور دو منطقه متباین طبیعی در دو سوی شمالی و جنوبی آن شده است که جنوب آن دارای جنگل‌های انبوه و شمال ان با مشخصات دشت شامل چمنهای موقتی و علفزار است.
پوشش گیاهی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
پوشش گیاهی ترکمن صحرا به عملکرد پدیده آب وهوایی، ارتفاع و موقعیت جغرافیایی و خاک منطقه ارتباط مستقیم دارد و این میان، خاک، درجه حرارت و رطوبت از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده در نوع و زمان رشد گیاهان منطقه به‌شمار می‌رود.
پوشش گیاهی شمال گرگان‌رود نسبت به جنوب آن فقیرتر است و اغلب گیاهان شورپسند و مقاوم در برابر خشکی نظیر اشنیان و گز که برای پرورش شتر و بز و تا حدودی گوسفند مناسب است می‌روید و برعکس در جنوب رود گرگان، پوشش گیاهی بسیار غنی است و انواع گیاهان چمنی و تیره گندمان نظیر جو خودرو، به علاوه گیاهان متنوع دیگر نظیر برموس، فالاریس و دم در آن می‌روید که برای پرورش گوسفند و گاو مناسب است.
زندگی جانوری
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
جانوران این منطقه از انواع جانوران منطقه نیمه بیابانی تا جنگلی (طوقه جانوری پاله آرکتیک) است و می‌توان از گرگ، روباه (روباه ترکمنی) و کفتار، خرگوش، موش صحرایی، جوجه تیغی، مار و آهو در بخش شرقی آن، پرندگانی مثل اردک و غاز در مرداب‌ها و چمنزارهای مرطوب، کبوتر چاهی، گنجشک، سار، دراج و قرقاول در بخش جنوبی و تیره‌های مختلف شاهین و عقاب در شمال منطقه نام برد.
در رودها و آب‌های ساحلی دریای خزر نیز انواع ماهی‌های شمال ایران به فور یافت می‌شود که صید آنها مشغله اصلی مردم بندر ترکمن، خواجه نفس و کمش تپه است.
به علت قرارگرفتن ترکمن صحرا بین مناطق مرطوب و جنگلی البرز شمال و خشک و بیابانی ترکمنستان در شمال و منطقه نیمه خشک مرتفع در شرق بجنورد، تربیت انواع دام‌ها در این منطقه مقرون به صرفه است. از جمله:
- اسب و گاو که در مناطق چمنزار و آب کافی تربیت می‌شود (جنوب گرگان و شرق گنبد)
- گوسفند و بز که در مناطق نیمه خشک استپی و نیمه مرطوب تربیت می‌شود. (بخش‌های مرکزی، جنوبی و شرقی منطقه)
- شتر که در شمال رود گرگان و بخش‌های شمالی منطقه به ویژه ریگزارها و شوره‌زارهای شمال و شمال شرقی که دارای هوای خشک و رطوبت کم است تربیت می‌شود.
به تبعیت از ویژگی‌های آب وهوایی، پوشش گیاهی، ارتفاع و زندگی جانوری این منطقه را می‌توان به سه بخش اکولوژیکی تقسیم کرد:
- منطقه جنوبی که ناحیه‌ای جنگلی و مرطوب است با بارش سالیانه بیش از ۵۰۰ میلی‌متر و از نظر شکل زمین عموماً به شکل تپه است که کم‌کم به دامنه‌های ملایم البرز شمالی وصل می‌شود و مهم‌ترین منطقه پرورش گاو و گوسفند است.
- منطقه مرکزی شمال علی‌آباد، رامیان و گوکلان که بخش وسیعی را به نام دشت گرگان دربرمی‌گیرد و بین منطقه جنوب و رود گرگان واقع است که مهم‌ترین بخش زراعی منطقه نیز به‌شمار می‌رود. اقلیم معتدل و نیمه‌خشک مشخصه بارز این حوزه است و پوشش گیاهی آن نیز چمن و استپ نیمه‌خشک است.
- منطقه شمالی که بین رودهای گرگان و اترک واقع شده؛ گنبد کاووس، آق قلا، مراوه تپه، داشلی برون، بندر ترکمن و کمش تپه را دربرمی‌گیرد که محل اصلی سکونت اقوام ترکمن است و کشت غلات و پرورش اسب و گوسفند در آنجا رایج است[۸]
شناخت تاریخی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
منطقه ترکمن صحرا تاریخی بسیار کهن دارد. این منطقه به علت همجواری با شهرها، مناطق باستانی معروفی چون داهه، نیشابور، مرگیانا، نیسا، تپورستان و کومش است. اکثریت نسبی جمعیت ترکمن صحرا را ترکمنها تشکیل می‌دهند که مردمانی ترکمن و اهل سنت(حنفی) هستند. ترکمنها باقی مانده نسل طوایف ۲۴ گانه [[ترکان اوغوز]] هستند که همواره حکومت‌های بسیاری را در ایران تشکیل دادند.
قدیمی‌ترین یافته‌های باستان‌شناسی منطقه شمال سفالینه‌ها و دست ساخته‌های بشر، پیشینه سکونت و زیست در این منطقه را به بیش از هفت هزار سال پیش می‌رساند.[نیازمند منبع]
وجود گورستان و تپه باستانی کمیش تپه کوچک، بقایای شهر تاریخی جرجان، دیوار تاریخی جرجان در شمال شهرستان آق قلا، جزیره آشوراده در غرب بندر ترکمن، پیشینه سکونت در این منطقه را به سالیان بسیار دورتر برمی‌گرداند.[نیازمند منبع]
تاریخ معاصر
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]دورهٔ صفوی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در دورهٔ صفوی، بخش‌هایی از جوامع ترکمن در شمال‌شرق ایران از میزان قابل توجهی خودمختاری سیاسی و اجتماعی برخوردار بودند. ساختار سیاسی ترکمنها عمدتاً بر پایهٔ طوایف و رهبران محلی استوار بود و میزان نفوذ حکومت مرکزی صفوی در این مناطق در دوره‌های مختلف متفاوت بود. برخی گروه‌های ترکمن، سرزمین خود را در برخی دوره‌ها به صورت نیمه‌مستقل اداره می‌کردند.[۹]
در این دوره، جنبش‌ها و قیام‌های ترکمنها در برابر حکومت مرکزی رخ داد. از جمله می‌توان به قیام آبا سردار اشاره کرد که در روایت‌های تاریخی ترکمنها از آن به‌عنوان یکی از نمونه‌های تلاش برای حفظ استقلال سیاسی یاد شده است.[۱۰]
دورهٔ افشاریه
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]ترکمنها در تحولات سیاسی و نظامی منتهی به قدرت‌گیری نادرشاه افشار نیز نقش داشتند. نادرشاه از شاخهٔ قرقلوی ایل افشار برخاست و در جریان فروپاشی قدرت صفوی و جنگ‌های پس از آن، گروه‌های مختلف ترک‌زبان و ترکمن در تحولات نظامی منطقه نقش داشتند.[۱۱]
با استقرار حکومت افشاریه، روابط میان نادرشاه و جوامع ترکمن به‌تدریج به تقابل نظامی انجامید. نادرشاه برای گسترش اقتدار حکومت خود در شمال‌شرق، لشکرکشی‌هایی به سرزمین‌های ترکمن انجام داد. این لشکرکشی‌ها در حافظهٔ تاریخی و ادبی ترکمنها بازتاب یافته است و مختوم‌قلی فراغی نیز در شماری از اشعار خود به جنگ‌ها، ویرانی‌ها و رنج‌های ناشی از درگیری‌های این دوره اشاره کرده است.[۱۲]
دورهٔ قاجار
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]با شکل‌گیری حکومت قاجار، مناسبات میان دولت مرکزی و جوامع ترکمن وارد مرحلهٔ تازه‌ای شد. ترکمنها در تحولات سیاسی و نظامی اواخر سدهٔ هجدهم نیز حضور داشتند. آرمنیوس وامبری، سیاح مجار در سفرنامه خود می‌نویسد:«اگر شمشیر ترکمنها نبود، آقامحمدخان هرگز نمی‌توانست خاندان خود را در ایران برقرار سازد.»[۱۳][۱۴][۱۵]
با تثبیت حکومت قاجار، روابط میان دولت مرکزی و ترکمنها به‌تدریج با اختلاف و درگیری همراه شد. دولت قاجار تلاش داشت نفوذ خود را بر مناطق ترکمن‌نشین گسترش دهد، در حالی که بسیاری از طوایف ترکمن استقلال سیاسی و نظام اجتماعی خود را حفظ کرده بودند.[۱۴][۱۶][۱۷]
یکی از مهم‌ترین رویارویی‌های این دوره جنگ مرو بود. دولت قاجار در تلاش برای گسترش اقتدار خود در مرو با مقاومت نیروهای ترکمن روبه‌رو شد و نتوانست هدف خود برای به اطاعت درآوردن منطقه را محقق کند. این شکست نشان‌دهندهٔ محدودیت قدرت نظامی و سیاسی دولت قاجار در برابر برخی جوامع ترکمن بود.[۱۸]
پیمان آخال
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم، گسترش نفوذ و سپس سلطهٔ امپراتوری روسیه در آسیای مرکزی، معادلات سیاسی سرزمین‌های ترکمن را تغییر داد.[۱۰]
سرانجام پیمان آخال در سال ۱۸۸۱ میلادی میان ایران قاجاری و امپراتوری روسیه منعقد شد. این پیمان مرز میان دو دولت را در بخش‌هایی از مناطق ترکمن‌نشین مشخص کرد. پیامد مهم آن برای جامعهٔ ترکمن، دوپاره شدن سرزمین‌های ترکمن و قرار گرفتن بخش‌های مختلف آن در دو حوزهٔ سیاسی متفاوت بود.[۱۰][۱۹]
دورهٔ پهلوی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]با روی کار آمدن رضاشاه پهلوی در سال ۱۳۰۴ خورشیدی، دولت ایران سیاست تمرکز قدرت و گسترش کنترل مستقیم حکومت بر مناطق مختلف کشور را دنبال کرد. این سیاست در مناطق ترکمن‌نشین نیز اجرا شد و ساختارهای سنتی قدرت و سازمان‌های ایلی با محدودیت بیشتری مواجه شدند.[۲۰][۲۱] این روند، با سرکوب و اعمال قدرت نظامی نیز همراه بود و نیروهای دولتی برای تثبیت کنترل حکومت در منطقه به کار گرفته شدند.
اسکان اجباری، خلع سلاح عشایر، گسترش نهادهای دولتی و تغییر در نظام مالکیت زمین از جمله اقداماتی بود که ساختار اقتصادی و اجتماعی جامعه ترکمن را دگرگون کرد. در این روند، با واگذاری و تجمیع زمین‌ها و شکل‌گیری مناسبات جدید مالکیت، زمینه برای گسترش مناسبات فئودالی در ترکمن‌صحرا فراهم شد. این تحولات در دهه‌های بعد، به‌ویژه در جریان اصلاحات ارضی، تغییرات گسترده‌ای در ساختار اقتصادی و اجتماعی منطقه ایجاد کرد.[۲۲]
انقلاب ۱۳۵۷ و تحولات ترکمن‌صحرا
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]انقلاب ۱۳۵۷ ایران موجب ایجاد فضای سیاسی جدیدی در ترکمن‌صحرا شد. گروه‌ها و فعالان سیاسی و اجتماعی ترکمن با طرح مطالباتی در زمینهٔ زمین، مشارکت سیاسی، ادارهٔ محلی و حقوق فرهنگی و اجتماعی وارد عرصه شدند.[۲۳]
در سال‌های ۱۳۵۷ و ۱۳۵۸ خورشیدی، میان نیروهای سیاسی ترکمن و حکومت جمهوری اسلامی درگیری‌هایی رخ داد که به‌ویژه در گنبدکاووس و مناطق پیرامون آن شدت گرفت. این رویدادها در منابع مختلف با عنوان‌هایی از جمله جنبش شورایی ترکمن‌صحرا و جنگ گنبد شناخته می‌شوند.[۲۴][۲۵]
پس از پایان این درگیری‌ها، بسیاری از تشکل‌های سیاسی ترکمن منحل یا محدود شدند و ساختار سیاسی منطقه تحت کنترل بیشتر حکومت مرکزی قرار گرفت.[۲۶]
دورهٔ جمهوری اسلامی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]در دهه‌های پس از انقلاب، جامعهٔ ترکمن ایران در کنار تحولات عمومی کشور با مسائل مربوط به توسعهٔ اقتصادی، اشتغال، آموزش، حفظ زبان ترکمنی و مشارکت سیاسی مواجه بوده است.[۲۷][۲۸]
جستارهای وابسته
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]پانویس
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- ↑ تاریخ ذوالقرنین، میرزا فضل‌الله شیرازی، ص 24
- ↑ رستم‌التواریخ وقایع سال 957 دورهٔ صفوی
- ↑ کتاب کلمنتس رابرت 1874 میلادی
- ↑ «ترکمن صحرا یا دشت گرگان».
- ↑ تاریخ گیتی گشا، صفحه 250
- ↑ کتاب ساموئل گوتلیب گملین، سفر به شمال ایران
- ↑ نسخه خطی جهانگشای نادری
- ↑ بیگدلی، محمدرضا. ترکمنهای ایران. پاسارگاد. ۱۳۶۹
- ↑ نیوز، ترکمن (۲۰۱۶-۰۸-۲۳). «مسئله‌ی ترکمن از دوره‌ی سلجوقیان تا صفویه». TurkmensNews (تورکمن‌نیوز). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 سیری در تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمنها، آرنه امین گلی.
- ↑ Djavadi، نویسنده Abbas (۲۰۱۶-۱۱-۱۸). «نادرشاه افشار و زبان ترکی». چشم انداز. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "مخدوم قلی فراغی - شعرپاک" (in English). Retrieved 2026-08-28.
- ↑ سیاحتنامه درویشی دروغین در آسیای مرکزی.
- 1 2 «پایان‌نامه: روابط ایلات ترکمن با دولت مرکزی قاجار از آغاز تا عصر ناصرالدین شاه(1210-1264ه.ق)». جویشگر علمی فارسی (علم نت). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «ترکمن ها و نقش آنها در روند تاریخ ایران از تشکیل دولت قاجار تا معاهده ی آخال». hawzah.net. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «روابط قاجارها و ترکمن ها از آغاز تا پایان دوره ی ناصری». پرتال جامع علوم انسانی. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ مورخان، نادر پروانه، مدیر مسئول انتشارات. «تابعیت ترکمنها در دوره قاجار». مورخان. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «کتاب: جنگ و اسارت در مرو: خاطرات یک فرانسوی از جنگ 1276 ه.ق. بین سپاه قاجار و ترکمنهای مرو - جویشگر علمی فارسی (علم نت)». جویشگر علمی فارسی (علم نت). دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «| آرشیو اسناد اپوزیسیون ایران». www.iran-archive.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «وقایع ۷ مارس در ترکمن صحرا؛ سرکوب سیستماتیک هویت ترکمنها در دوران پهلوی اول». توهرا. ۲۰۲۵-۰۳-۰۷. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ مدیر (۲۰۲۱-۰۴-۱۶). «عثمان آخوند». پایگاه تحلیلی خبری اولکامیز. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Behnegarsoft.com (۲۰۲۳-۰۶-۲۵). «یک نکته مهم درباره تخته‌قاپو کردن عشایر | تاریخ معاصر». تاریخ معاصر | پژوهشکده تاريخ معاصر. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «برای زمین و فرهنگ / پیمان وهاب‌زاده / ترجمه‌ی محمد صفوی - نقد اقتصاد سیاسی». ۱۴۰۳-۰۸-۲۵\۱۷:۰۵:۳۳. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: تاریخ وارد شده در|تاریخ= - ↑ «لحظه ربوده شدن توماج و یارانش».
- ↑ «جنبش شورائی در ترکمن صحرا در روند انقلاب بهمن». عصر نو. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «به مناسبت چهلمین سالگرد کشتار رهبران خلق ترکمن: فدائیان خلق توماج و یاران | bepish». bepish.org. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ میراث، صدای (۲۰۱۸-۱۱-۲۵). «زنگ خطر نابودی سنت‌های ترکمن در ایران به صدا درآمده است/ترکمنها سبک زندگی اصیل خود را فراموش کرده‌اند - صدای میراث». صدای میراث - پایگاه خبری تحلیلی صدای میراث دوم خردادماه ۱۳۹۷ فعالیت خود را در عرصه رسانه‌‌ای کشور آغاز کرد. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «بیانیه‌ای از دل صحرا؛علیه خاموشی، تحریف، درمسیر بیداری». سازمان فرهنگی و سیاسی تورکمنصحرا. ۲۰۲۴-۱۲-۳۱. دریافت‌شده در ۲۰۲۶-۰۸-۲۸.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)