روابط ایتالیا و ایران

روابط Iranian–Italian

ایتالیا	ایران
سفارتخانه
سفارت ایتالیا، تهران	سفارت ایران، رم

روابط ایران و ایتالیا، روابط دیپلماتیک بین ایران و جمهوری ایتالیا است.

از جمله کشورهایی هستند که پیشینه تاریخی-تمدنی قابل توجهی دارند. اسناد تاریخی موجود نیز بیانگر خاستگاه‌های مشترک اقوام است. برای نمونه، آیین مهر از ایران به رم رفت و طرفداران زیادی پیدا کرد. در دوران صفوی، شاه عباس در مدت بیش از چهار دهه حکومت خویش سعی کرد تا با دولت ونیز رابطه برقرار کند. در خصوص روابط ایران در عهد ناصری نیز باید گفت اولین موافقت‌نامه تجاری رسمی ایران و ایتالیا در سفر ناصرالدین شاه به اروپا در محلی به نام ساردینا به امضا رسید.

مرور کلی

در سال ۲۰۰۵، ایتالیا با ۷.۵٪ از کل صادرات به ایران، سومین شریک تجاری بزرگ ایران بود. ایتالیا در سال ۲۰۱۷ بزرگترین شریک تجاری ایران در اتحادیه اروپا بود.

ایتالیا حتی در دوره‌های تشدید تنش‌ها بین اتحادیه اروپا و جمهوری اسلامی ایران، کانال‌های دیپلماتیک فعالی را با تهران حفظ کرده است. با وجود شدت تحریم‌های بین‌المللی که چشم‌انداز تجارت با ایران را به میزان قابل توجهی کاهش داد، مقامات ایتالیایی ارتباط خود را با همتایان ایرانی خود در مورد مسائل سیاسی نرم، البته فقط در سطح پایین در دوران ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد، حفظ کردند.

پس از توافق موقت هسته‌ای در سال ۲۰۱۳، اما بونینو، وزیر امور خارجه ایتالیا، اولین وزیر امور خارجه اروپایی بود که از زمان ریاست جمهوری محمد خاتمی به تهران سفر کرد. فدریکا موگرینی هم در سمت وزیر امور خارجه ایتالیا و هم بعداً به عنوان نماینده عالی اتحادیه اروپا در امور خارجه و سیاست امنیتی، قویاً از مذاکرات هسته‌ای حمایت کرد. او همچنین تأکید کرد که دستیابی به موفقیت در مذاکرات می‌تواند به فصل جدیدی برای ایران و غرب منجر شود که فراتر از مسائل عدم اشاعه می‌رود.

در سال ۲۰۱۵، طی مصاحبه‌ای با شبکه تلویزیونی ایتالیایی RAI، حسن روحانی، رئیس جمهور گفت که ایتالیا برای چندین سال قبل از تحریم‌های بین‌المللی، اولین شریک تجاری در میان کشورهای اتحادیه اروپا بود و ایران، ایتالیا را مهمترین کشور برای همکاری تجاری و اقتصادی می‌داند.

روابط تاریخی

دوران باستان

ایران و ایتالیا از جمله کشورهایی هستند که سابقه تاریخی- تمدنی قابل توجهی دارند، اسناد تاریخی موجود نیز بیانگر خاستگاه‌های مشترک اقوام است و به عنوان مثال آیین مهر از ایران به روم رفت و طرفداران زیادی پیدا کرد. در زمان پارتیان به دلیل قرارگرفتن ایران در مسیر بازرگانی تجار روم و چین کشورمان در مبادلات فرهنگی نقش مهمی ایفا کرد. ری، همدان و شاهرود از جمله شهرهایی بودند که بازرگانان روم از آن عبور می‌کردند.

در زمان ساسانیان نیز مبادلات فرهنگی میان مراکز علمی دو کشور اهمیت بیشتری یافت و بهره‌گیری از استادان یونان و روم در دانشگاه گندی‌شاپور نمونه بارزی از این دست است. پس از سقوط دو امپراتوری ایران و روم رابطه فرهنگی بین ایران و ایتالیای باستان خیلی زودتر از سایر کشورهای کنونی اروپا آغاز شد.

سفارت ایران در رم

قرون وسطی

از قرن دوازدهم تا سلسله صفوی درصد کمی از بازرگانان، کارگران و کاتولیک‌های ایتالیایی در ایران ساکن شدند. شهرهایی مانند ونیز و جنوا قدرت‌های تجاری بزرگی بودند و بازرگانان آنها به دنبال کالاهای ارزشمندی از شرق، مانند ابریشم، ادویه، سنگ‌های قیمتی و فرش بودند. ایران، که از نظر استراتژیک در امتداد جاده ابریشم قرار داشت، به مقصد مهمی برای بازرگانان ایتالیایی تبدیل شد و شهرهایی مانند تبریز به عنوان مراکز تجاری کلیدی عمل می‌کردند. بازرگانان ایتالیایی در تبریز و دیگر شهرهای ایران، پست‌های تجاری تأسیس کردند و با بازرگانان محلی و مسافرانی از سراسر آسیا و خاورمیانه تجارت می‌کردند.

در حالی که برخی از بازرگانان ایتالیایی بین اروپا و ایران رفت و آمد می‌کردند، برخی دیگر به طور دائم در آنجا اقامت گزیدند، با جوامع محلی ارتباط برقرار کردند و با خانواده‌های ایرانی ازدواج کردند. بازرگانان ایتالیایی کالاها، هنر و ایده‌های اروپایی را به ایران می‌آوردند، در حالی که اقلام لوکس مانند ابریشم، فرش و ادویه ایرانی را به بازارهای اروپا می‌بردند و روابط تجاری بین دو منطقه را افزایش می‌دادند. با گذشت زمان، نفوذ بازرگانان ایتالیایی در ایران با ظهور سایر قدرت‌های اروپایی مانند پرتغالی‌ها، هلندی‌ها و بریتانیایی‌ها که مسیرهای دریایی مستقیم به شرق را توسعه دادند و اهمیت مسیرهای زمینی از طریق ایران را کاهش دادند، کاهش یافت.

دوره صفوی

در دوران صفوی، شاه عباس در مدت بیش از چهار دهه حکومت خویش سعی کرد تا با دولت ونیز رابطه برقرار کند.

او حسنعلی بیک بیات، آنتولی شرلی و اسدبیک را بدین منظور روانه ونیز کرد و اگرچه انعقاد قرارداد سیاسی میسر نشد اما روابط بازرگانی و تجاری در زمینه کالا و اسلحه به طور قابل ملاحظه‌ای جریان داشت.

بازرگانانی که از ایران به ونیز می‌رفتند در قبال فروش ابریشم و دیگر محصولات ایرانی، علاوه بر سلاح‌های جنگی، مرواریدهای بدلی، آینه‌های گوناگون، عینک، تسبیح‌های شیشه‌ای، کهربا، مرجان، شیشه‌های انگلیسی برای در و پنجره و همچنین پارچه‌های ابریشمی زربفت به ایران وارد می‌کردند.

به دنبال گسترش روابط تجاری و سیاسی ایران با سایر کشورها و برقراری امنیت، سیاحان فراوانی به ایران سفر کردند که در میان آنها چندین سیاح ونیزی حضور داشتند.

دوران مدرن

دوره قاجاریه

در خصوص روابط ایران در عهد ناصری نیز باید گفت نخستین موافقت‌نامه تجاری رسمی ایران و ایتالیا در سفر ناصرالدین‌شاه به اروپا در محلی به نام ساردینا به امضا رسید.

در این دوران به دلیل حضور چشمگیر بازرگانان، افسران، سفرنامه نویسان و هنرمندان (عکاسان) روابط ایران و ایتالیا بیش از پیش گسترش یافت.

پس از اتحاد ایتالیا در سال ۱۸۶۱، ایران و ایتالیا، یک توافقنامه دوستی و یک معاهده تجاری در سال ۱۸۷۳ امضا کردند. در طول جنگ جهانی دوم، این اتحاد موقتاً قطع شد، اما در پایان درگیری دوباره از سر گرفته شد.

علاوه بر این، بخشی از نخبگان روشنفکر ایرانی اواخر قرن نوزدهم، که مدرنیست و پذیرای جهان غرب بودند، در طول آشفتگی سیاسی قرن بیستم تا انقلاب مشروطه ۱۲۸۵ به ایتالیا پناه بردند.

فوکه‌تی (به ایتالیایی: (focchetti) از جمله معلمان نظامی بود که وارد خدمت ایران شد. آنتوجانکسی (به ایتالیایی: Antonio giannuzzi)، لوییچی مونتابونه (به ایتالیایی: luigi mantabone) نیز از هنرمندان و عکاسانی هستند که در این دوره به ایران آمدند و آثار مهم تاریخی ایران عکسبرداری کردند. از جمله سفرنامه نویسان ایتالیایی این دوره کارولاسرنا است که همزمان با سی‌امین سلطنت ناصرالدین‌شاه به ایران آمد و در بهار ۱۸۷۸ ایران را ترک کرد. سفرنامه او حاوی موضوعاتی در خصوص جریانات سیاسی و اجتماعی از جمله شرح حال زنان ایرانی است.

دوره پهلوی

در دوران رضاشاه پهلوی که جامعه ملل ایتالیا را که آن زمان موسولینی بر آن حکومت می‌کرد تحریم کرد. ایران ابتدا تصمیم جامعه ملل را اجرا کرد اما از تیر ۱۳۱۵ از تحریم‌کنندگان خارج شد و روابط عادی را با ایتالیا از سر گرفت.

توافق‌نامه دوستی بین ایران و ایتالیا در ۲۴ سپتامبر ۱۹۵۰ توسط محسن رئیس، وزیر امور خارجه ایران و آلبرتو روسی لونگی، سفیر ایتالیا در ایران، در تهران امضا شد.

در سال ۱۹۷۷، رئیس جمهور جووانی لئونه در رأس یک هیئت عالی‌رتبه سیاسی و اقتصادی، سفری رسمی به تهران داشت تا روابط بین دو کشور، به‌ویژه در حوزه اقتصادی را عادی‌سازی کند.

دوره دولت یازدهم

ماتئو رنتسی در دیدار با حسن روحانی و سید علی خامنه‌ای

با انتخاب حسن روحانی به عنوان رئیس دولت یازدهم ایران، وزارت امور خارجه ایتالیا همراه با وزارت‌خانه‌های امور خارجه اغلب کشورهای اروپایی، ضمن تبریک این پیروزی، ابراز امیدواری جهت بهبود روابط با ایران را مطرح کردند. همچنین در سفر دو روزه لاپو پیستلی- معاون وزیر امورخارجه ایتالیا به تهران، وی حامل نامهٔ تبریکی از جانب انریکو لتا نخست‌وزیر وقت ایتالیا به روحانی بوده‌است که وی را تشویق به ازسرگیری فوری مذاکرات پیرامون برنامه هسته‌ای ایران نموده‌است. در روز ۲۱ دسامبر ۲۰۱۳، اما بنینو، وزیر امور خارجه ایتالیا سفری ۲ روزه انجام داد که اولین سفر یک وزیر امور خارجه ایتالیا به ایران بعد از گذشت ۱۰ سال محسوب می‌شد. وی در این سفر ۲ روزه دیدارهایی با حسن روحانی و محمدجواد ظریف انجام داد. در این سفر همچنین مذاکرات مهمی بین وزارت نفت جمهوری اسلامی ایران و شرکت نفتی انی انجام گرفت.

جستارهای وابسته

• سیاست خارجی ایران
• سفارت ایران در رم
• سفارت ایتالیا در تهران
• سفر محمود احمدی‌نژاد به رم (۱۳۸۷)

منابع

• «اسناد تاریخی ایران و ایتالیا بیانگر خاستگاه‌های مشترک اقوام». www.parsacity.com. ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۰. بایگانی‌شده از اصلی در ۲ مه ۲۰۱۳. دریافت‌شده در ۶ بهمن ۱۳۹۰.
• «برگزاری یکصد و پنجاهمین سالروز روابط ایران و ایتالیا». مرکز هماهنگی‌های انجمن‌های دوستی. بایگانی‌شده از اصلی در ۱۰ ژانویه ۲۰۱۲. دریافت‌شده در ۶ بهمن ۱۳۹۰.