راه‌آهن مازندران

راه آهن مازندران

راه آهن مازندران(راه آهن شمال) نام یکی از شعبه‌های اصلی از راه آهن سراسری ایران است که در سال ۱۳۰۸ خورشیدی در دوران رضا شاه پهلوی، نخستین فاز آن بین شهرهای ساری-بندر شاه افتتاح گردید. این راه‌آهن دارای ۲۷ ایستگاه می باشد که ۷ ایستگاه آن مشترک با راه آهن خراسان است. راه‌آهن مازندران به نام راه آهن شمال نیز مشهور است و امروزه نیز برخی آن را مسیر گرگان نیز می‌نامند. حوزه استحفاظی راه آهن شمال از سوزن خروجی ایستگاه گرمسار در استان سمنان آغاز و با عبور از کوه های البرز و بخش هایی از استان تهران وارد استان مازندران و مناطق جنگلی شده و با عبور از شهر های متعدد و مناطق جلگه ای وارد استان گلستان و در انتها به ایستگاه گرگان ختم می شود.

مشخصات

طول راه آهن شمال ۳۸۲ کیلومتر بوده و علاوه بر این شامل ۲۸ کیلومتر خط انشعابی بندر امیرآباد و همچنین در کل ۹۱ کیلومتر خطوط فرعی (شامل ۵/۴۳ کیلومتر خط تجاری و ۵/۴۷ کیلومتر خط مانوری) می باشد. راه آهن شمال دارای ۲۷ ایستگاه است که در حال حاضر دو ایستگاه تیرتاش و گلوگاه بسته هستند. این راه آهن از نظر شرایط اقلیمی به دو بخش جلگه ای و کوهستانی تقسیم می شود. مرتفع ترین نقطه این خط گردنه گدوک با ارتفاع ۲۱۱۲ متر از سطح دریاست. این خط از گرگان تا شیرگاه بطول ۱۸۷ کیلومتر از کنار جلگه های سرسبز عبور می نماید و سپس بطول ۱۱۳ کیلومتر با عبور از مناطق جنگلی و کوهستانی وارد گردنه گدوک و فیروزکوه می شود. این مسیر دارای مناظر زیبای عبور از جنگل در مجاور رود تالار، پل معروف ورسک و سه خط طلایی بسیار دیدنی می باشد. این خط در ادامه با طول ۸۱ کیلومتر با عبور از جلگه جنوبی فیروزکوه وارد شهرستان گرمسار می شود.

راه آهن شمال دارای ۹۵ تونل است که طول آن ها در کل به ۲۷ کیلومتر می رسد که بزرگ ترین آن ها تونل گدوک است. ساخت این تونل ها با توجه به امکانات آن زمان با مشکلاتی همراه بوده است، به عنوان نمونه در هنگام ساخت تونل شماره ۳۶ متصاعد شدن گاز متان سبب وقوع چندین انفجار شده که خاموش کردن شعله های ناشی از آن بطول می انجامیده و کارگران در این مدت در دمای بیش از ۵۵ درجه به کار خود ادامه می دادند.

راه آهن شمال نزدیک به ۱۵۰۰ عدد پل و آبرو به طول تقریبی ۶۸۵۰ متر می باشد که پل ورسک بزرگترین آن می باشد. راه آهن شمال دارای شیب و فراز ۲۸ در هزار می باشد. به خط راه آهن شمال، خط بندر ترکمن-گرگان در سال ۱۳۳۹ بطول ۳۶ کیلومتر و خط رستمکلا-امیرآباد در سال ۱۳۷۹ بطول ۲۱ کیلومتر اضافه گردیده است.

مرکز اداره راه آهن شمال در شهر ساری قرار دارد و از ایستگاه های مهم این خط می توان به گرگان، بندر ترکمن، قائم شهر، پل سفید، ورسک و فیروزکوه اشاره کرد.

ارتفاع این خط در ایستگاه گرگان ۷۶ متر از سطح دریا می باشد که با شیب ملایم در منطقه تیرتاش به ۱,۲ می رسد و از این نقطه فراز خط راه آهن شمال آغاز می شود که بین ایستگاه های دوگل و گدوک در کیلومتر ۲۱۸ به ۲۱۱۲ متر از سطح دریا می رسد.

راه آهن شمال از سال ۱۳۷۲ شروع به بازسازی خطوط و ساختمان ایستگاه ها نموده بطوریکه هم اکنون از خروجی ایستگاه گرمسار تا ایستگاه بهشهر، خطوط ریلی با ریل u33 و تراورس های بتنی بطول ۲۹۰ کیلومتر بازسازی شده است.

تاریخچه

عبور نخستین قطار ایرانی بر روی پل ورسک.

پیشینه احداث موفق اولین راه‌آهن در ایران به سال ۱۸۸۶ میلادی با احداث خط راه آهن محمودآباد (سواحل جنوبی دریای مازندران) به آمل برمی‌گردد. این طرح اگرچه در نظر بود تا تهران ادامه یابد، ولی با کارشکنی‌های پیمانکارهای بلژیکی به شکست انجامید و خطوط آن، برچیده و برای احداث تلگراف استفاده شد. در سال بعد احداث راه آهن تهران- حرم شاه عبدالعظیم، و پس از آن جلفا-تبریز آغاز شد.

اولین خط راه آهن نوین ایران در دوران رضا شاه پهلوی از شاهی (قائم شهر کنونی) تا بندر شاه (بندر ترکمن امروزی) کشیده گشت، پس از اتمام ساخت پل گردن در ساری اولین قطار در مهرماه ۱۳۰۸ به دستور رضا شاه پهلوی از ساری عازم بندر ترکمن گردید.

رضاشاه پهلوی در حال سفت کردن آخرین پیچ راه‌آهن مازندران.

پس از آن با داشتن برنامه هم‌زمانی با احداث راه آهن خوزستان، کارها در کوهستان‌های سر به فلک کشیده البرز آغاز گردید، بسیاری از کارگران ترک در کنار سایر مردمان و مهندسین و پیمانکاران به ویژه آلمانی دست به دست یکدیگر، کار ساخت تونل‌ها و پل‌ها را پیگیری کردند.

ویژگی‌ها

اوج هنر مهندسی راه آهن در ایران، در منطقه سوادکوه از توابع مازندران پیاده گردیده شده‌است، به طوری که سه خط طلا به قدری اهمیت دارد که نه تنها به پشت اسکناس‌های دوره پهلوی نقش بست، بلکه امروزه نیز شرکت رجا(شرکت قطارهای مسافری) از این منظره استفاده می‌کند. عبور قطار در مازندران سرسبز و زیبا، آنقدر زیبایی و طراوت دارد، که در تمامی ایستگاه‌های ایران، تابلو عکس‌های راه آهن مازندران آویخته شده‌است، در ایستگاه تهران نیز، تنها و تنها عکس‌های مازندران تزیین کننده آن ایستگاه شده‌است، راه آهن مازندران به ویژه در منطقه سوادکوه به قدری شگفتی بر انگیز بوده‌است که ماکت‌های بسیاری ازآن به عنوان سمبل راه آهن در ایران مورد توجه واقع می‌گردد، و ماکت‌های پل ورسک و سه خط طلا را به آسانی می‌توان در ایستگاه‌های راه آهن یافت.

راه آهن شمال در آینده

گرگان به مشهد

طرحی که سالیان سال است که در دست مطالعه‌است و به تازگی به مراحل نهایی مطالعات نزدیک می‌گردد. اگرچه این طرح به لحاظ قدمت و فرسودگی زیرسازی و روسازی مسیر قائم شهر به تهران گاه نیز به دست فراموشی سپرده می‌شود ولی نباید از نظر دور داشت که در صورتی که طرح تهیه شده توسط شرکت مترا با تغییراتی شامل اتصال به مرز اینچه برون گردد، می‌توان از این خط نیز بهره برداری اقتصادی کرد (مرجع: مطالعات افزایش ظرفیت محور شمال. شرکت راهیاب بهینه. ۱۳۷۸)

گرگان به ترکمنستان

این طرح جدید که امکان شدن آن بسیار زیاد است، گرگان را به صنایع پتروشیمی گلستان و از آنجا به اینچه برون پیوند می‌دهد.این طرح با انعقاد قرارداداتصال راه آهن قزاقستان از محور آکتائو به بندر ترکمنباشی ترکمنستان وارد فاز اجرائی گردیده‌است واز تقاطع شهر قازانجیق استان بالکان به طرف شهر مرزی قزل اترک امتداد یافته واز این مرز به شهر اینجه برون استان گلستان ایران امتداد می‌یابد.

ساری به مازندران غربی

که در دست مطالعات است، به طول بیش از ۲۰۰ کیلومتر می‌باشد، با اجرایی شدن آن نقش مفیدی در توسعه گردشگری خواهد داشت، نه تنها دو سرزمین مازندران غربی و مرکزی را به یکدیگر متصل می‌کند، بلکه کریدور ترانزیتی مناسبی برای بندر نوشهر می‌گردد، از طرفی امکان زیارت آسان تر مشهد الرضا برای غربی نشینان مازندران فراهم می‌کند.

موقعیت

توسعه اقتصاد

ایستگاه نکا.

بنادر بزرگ دریای مازندران (چه در گذشته و چه در امروز) همگی با اتکا به این راه ترانزیت بین‌المللی رشد و ترقی داشته‌اند، اگرچه زمانی بنادر ترکمن و گز خدمات بزرگی را کردند، ولی امروزه بندر امیرآباد توسط راه آهن مازندران ارتباط روسیه و اروپا با خلیج عمان و اقیانوس هند را برقرار ساخته‌است.

برای زیارت

سال هاست که مردم مازندران به امید ساخت ادامه خط از گرگان به مشهد هستند، که نه تنها بسیاری از شهرها از نعمت راه آهن بهره مند می‌گردند، بلکه موجبات زیارت بدون خطر و مشقات راه را فراهم می‌آورد. این پروژه با تصویب مراحل اولیه در کمسیون ماده ۳۲ در ردیف بودجه ۱۳۸۷ قرار می‌گیرد.

تبادلات

اگر راه آهن گرگان به مشهد (استان خراسان شمالی) ساخته گردد، سهمی عظیم در پیشبرد روند تبادلات بین ۵ استان شمال شرقی ایران خواهد داشت. به تصور برخی منابع، احداث آن آغاز شده و برخی نیز هنوز آن را در مرحله مطالعاتی می‌دانند، خطی که بیش از ۷۰ سال است که دیگر ادامه نیافته‌است.

پل‌های معروف

پل ورسک

نوشتار اصلی: پل ورسک

پل ورسک در حال احداث که به همت رضاشاه پهلوی ساخته شد.

که به یاد و خاطره مهندس ژویرسک، به نام ورسک معروف گشت. پل ورسک در دره ورسک واقع در ۸۵ کیلومتری جنوب قائم شهر – تهران در محور سوادکوه قرار دارد و راه آهن سراسری تهران – شمال را به هم متصل می‌کند. عظمت این که در واقع دو کوه عظیم و سخت گذر عباس آباد را به یکدیگر اتصال می‌دهد، حقیقتی انکار ناپذیر است که حتی جهانگردان خارجی نیز به آن اعتراف دارند و در برابر عظمت و بزرگی و اراده آهنین طراح و سازندگان آن سر تعظیم فرود می‌آورند. حجم پل ورسک که دارای ۶۶ متر دهنه و ۱۱۰ متر ارتفاع از ته دره‌است، جمعا ۴۵۰۰ متر مکعب است و هزینه ساخت آن در آن زمان، بالغ بر ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان بوده‌است. با وجود آنکه این پل به پل پیروزی مشهور گشت، حتی افراد مشهوری همانند چرچیل به آن اقرار کرده‌اند، ولی با نامیدن آن به نام ورسک در واقع یاد و خاطره این مرد خدمتگزار را زنده نگه داشته‌اند.

پل دوآب

که سمبل معماری تلفیقی ایرانی و اروپایی می‌باشد.

تونل‌های معروف

تونل گدوک

تونل گدوک در زمستان

تونل گدوک طولانی‌ترین تونل راه آهن در خاورمیانه با طول بیش از ۲۸۸۰ متر است که قطار امروزه آن را در طی مدت ۳ دقیقه و بیست ثانیه طی می‌کند، این تونل به علت درازای زیاد آن دارای ۵۶۰ سانتی متر عرض و ۶۰۰ سانتی متر ارتفاع می‌باشد و از این لحاظ عریض ترین تونل در میان تمامی تونل‌های راه آهن در ایران است، همجنین در حدود ۹۰۰ متر انتهایی جنوبی آن بلندترین نقطه از لحاظ ارتفاع قرار دارد.

تونل‌های دوگل

یکی از عجایب منطقه، به طوری که در سه دوری که قطار وارد تونل گردد، در جهتی مخالف خارج شده و دوباره تغییر جهت می‌دهد.

یادگارها

کبوتر دره

که به نام و خاطره دختری به نام کبوتر است، وی در روز عروسی خویش از کوهی در نزدیکی این ایستگاه به دره پرت شده و این نام را به او نسبت می‌دهند.

آرامگاه ابدی کارگران راه آهن

این آرامگاه‌ها، که به تعداد محدودی نیز ختم نمی‌گردد، یاد آور رنج و مشقت عزیزانی بوده‌است که برای آبادانی مازندران جان خویش را سپردند، در آرامگاه دوآب سواد کوه عبارت ذیل بروی آن حک گردیده شده‌است: کارگران و مستخدمین راه آهن دولت ایران. دوآب. ۲۸ دی ماه ۱۳۱۱. یادگار ابدی به کارگران صدیق از طرف لونچر.

ایستگاه‌ها

راه آهن شمال ایران
گرگان سبزدشت بندر ترکمن بندر گز گلوگاه تیرتاش بهشهر رستم‌کلا امیرآباد نکا نوبخت ساری گونی‌بافی قائم‌شهر شیرگاه زیرآب پل سفید سوادکوه سرخ‌آباد ورسک دوگل گدوک فیروزکوه مهاباد زرین‌دشت سیمین‌دشت کبوتردره بن کوه بخش راه آهن تهران

ایستگاه به ترتیب از تهران به مازندران به قرار ذیل می‌باشند:

ایستگاه راه آهن گرگان، سال ۲۰۰۷.

• شهر ری
• بهرام
• ورامین
• پیشوا
• ابردژ
• کویر
• گرمسار
• بن کوه
• کبوتر دره
• سیمبن دشت
• محمود آباد
• زرین دشت
• مهاباد
• فیروزکوه
• گدوک
• دوگل
• ورسک
• سرخ آباد
• دوآب
• پل سفید
• زیرآب
• شیرگاه
• قائم شهر
• گونی بافی
• ساری
• نوبخت
• نکا
• رستم کلا
• امیر آباد
• اشرف
• تیرتاش
• گلوگاه
• بندر گز
• بندر ترکمن
• گرگان

مراجع

[[ ]]