تشمال (بختیاری)

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

تُشمال نامِ نوازندگان محلیِ بختیاری‌ها است.[۱] تشمال‌ها در ایلِ بختیاری در مناسبت‌های گونه گون ازجمله در مراسم عروسی، مراسم عزا، مراسم ختنه پسران و جنگ‌ها می‌نواختند. به روشِ نواختنِ موسیقی در مراسمِ عزا که بروشِ محزونی است اصطلاحاً چپ گفته می‌شود و در چنین مواقعی می‌گویند تشمال چپ می‌نوازد.

واژه شناسی[ویرایش]

واژهٔ تشمال در زبان بختیاری به دو معنی به کار رفته‌است. یکی از این دو نام یکی از طوایف بختیاری است که به این طایفه تشمال گفته می‌شود ولی کاربرد مصطلحِ آن به معنی نوازندهٔ محلی است. در برخی مناطق به تشمالها خطیر، مهتر و میشکال هم می‌گویند.

تشمالها گرچه در کنار بقیهٔ ایل زندگی می‌کنند ولی دارای زندگی جداگانه هستند. این واژه به شکل توشمال هم نوشته می‌شود.[۱] توشمال یا تشمال یا تشمعیل واژه ای مغولی است که پس از تسلط مغولان بر ایران وارد زبان فارسی گردید. علامه دهخدا در فرهنگ دهخدا کلمه توشمال را چنین تعریف کرده است:« توشمال یعنی خوان سالار ، خوان = سفره ، سالار = رییس و مسئول ، پس توشمال یعنی مسئول سفره. در زبان گرجی به محل آشپزخانه توشمالی گفته می شود. دهخدا می گوید این لغت اصولا مغولی است و مخالفان کریم خان زند از آن به صورت اهانت آمیز برای وی استفاده می کردند.

در بختیاری به نوازندگان محلی نیز توشمال می گویند.

سازها[ویرایش]

آلات موسیقی تشمال‌ها بسیار ساده و شامل کَرنا (سُرنا) و دُهُل (طبل) است. دهل از پوست گوسفند و توسط خود آنها ساخته می‌شود. تشمالها دو نوع کرنا دارند. از نوع بزرگ در عروسیها و از نوع کوچک آن که به ساز چپی مشهور است، در عزاداریها استفاده می‌کنند.

گذران زندگی[ویرایش]

تشمال‌ها بجز نوازندگی، کارهای خدماتی مانند کمک در برگزاری مراسم عزاداری و عروسی، ختنه کردن، آرایشگری، و کشیدن دندان را نیز انجام می‌دادند. در هنگام برگزاری عروسی و عزا علاوه بر ساززدن، از مهمانها پذیرایی می‌کردند. آنها علاوه بر عروسی و عزاداری در مراسمی مانند ختنه سوران ساز هم می‌زدند.

تشمال‌ها اگرچه زمین برای کشاورزی در اختیار نداشتند ولی با کار و شغل خود در خدمت ایل بودند. برخلاف امروز برای انجام مراسم مختلف، دستمزدی نمی‌گرفتند و درآمد آنها تنها سهمی بود که در آخر سال از محصول نصیبشان می‌شد یا آنچه تحت عنوان شاباش و انعام از مدعوین می‌گرفتند. هرفت[۲] در گذشته تشمال‌های هر طایفه دارای سهمی از محصول بودند که به آن بُری (bori) گفته می‌شد. بری در لغت به معنی حقوق و مستمری است.[۳] بخشی از گندم و جو برداشتی، سهم آنها بود و بختیاری‌ها با میل و رغبت تمام آن را پرداخت می‌کردنند.

هم اکنون تشمال یکی از تیره‌های طایفهٔ زراسوند است.[۴]

پانویس[ویرایش]

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ مددی ص۷۵
  2. حاجت پور، ص ۴۴
  3. در زبان بختیاری بری از بریدن می‌آید که به معنی تعیین کردن یا قیمت گذاشتن است. برای مثال می‌گفتند: شیربها را ده تومان بریدیم یعنی تعیین کردیم
  4. تاریخ بختیاری صفحه ۵۳۳ درباب طوایف. علیقلی خان سرداراسد

منابع[ویرایش]

پیوند به بیرون[ویرایش]

مراسم چوب بازی بختیاری بهراهِ نوازندگی تشمال - ویدئو