برج گنبد قابوس

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۷°۱۵′۲۹″ شمالی ۵۵°۱۰′۰۸″ شرقی / ۳۷.۲۵۸۰۶° شمالی ۵۵.۱۶۸۸۹° شرقی / 37.25806; 55.16889

برج گنبد قابوس
Gonbad-e Qabus.JPG
اطلاعات اثر
کشور ایران ایران
نوع فرهنگی
معیار ثبت i, v, vi
شمارهٔ ثبت ۱۳۹۸
منطقه آسیا
تاریخچه
تاریخچهٔ ثبت ۲۰۱۲ (طی نشست سی و ششم)
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی ۸۶
تاریخ ثبت ملی ۱۵ دی ۱۳۱۰
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

گنبد قابوس بنایی تاریخی از سده چهارم هجری است که در شهر گنبد کاووس، شمال ایران در استان گلستان قرار دارد. سبک معماری بنا شیوه رازی است.[۱]

این بنا که بلندترین برج تمام آجری جهان به‌شمار می‌آید بر فراز تپه‌ای خاکی که قریب پانزده متر از سطح زمین بلندتر است قرار دارد. این بنا در سال (۳۹۷ هجری قمری برابر با ۳۷۵ هجری خورشیدی) و در زمان سلطنت شمس المعالی قابوس بن وشمگیر و در شهر جرجان که پایتخت پادشاهان آن دیار بوده، بنا گردیده‌است.

پروفسور آرتور پوپ در مورد این بنا چنین نوشته‌است:

در زیر سمت شرق کوه‌های البرز و در برابر صحراهای پهناور آسیا یکی از بزرگ‌ترین شاهکارهای معماری ایران با تمام شکوه و عظمت خود قد بر افراشته‌است. این بنا گنبد قابوس بقعه آرامگاه قابوس بن وشمگیر است و برج آرامگاه از هرگونه آرایش مبراست. جنگنده‌ای با نیروی ایمان در نبرد رودرروی، پادشاهی شاعر در نبرد با ابدیت، آیا آرامگاهی چنین عظیم و مقتدر وجود دارد.

و ویل دورانت در مورد آن نوشته‌است:

جرجان در قرن ۱۰ میلادی (عصر زیاریان) یکی از ولایت‌های بزرگ ایران بود و به امیران روشنفکر اشتهار داشت، مثل شمس المعالی قابوس وشمگیر که ابن سینا را به دربار خود خواند. این شهر گنبدی ۵۲ متری دارد.[۲]

گنبد قابوس شامل ۲ قسمت است:

  1. پی یا پای‌بست بنا و بدنه
  2. گنبد مخروطی

پی‌سازی بنا از زمین سفت شروع و تا ارتفاع حدود ۱۵ متری با آجر و مصالح مشابه خود بنا انجام شده‌است. درون پای بست سردابی وجود داشته که پاکار طاق آن هنوز بر جای است ولی بر اثر کاوش‌های پیاپی کاوشگران که در پی گنج بوده‌اند آثاری از کف آن بر جای نمانده‌است.

بدنه مدور خارجی گنبد قابوس دارای ۱۵ تَرَک (دندانه نود درجه) است (همانند ستاره ده پر) این ترک‌ها که در اطراف آن و به فواصل مساوی از یکدیگر قرار دارند، از پای‌بست بنا شروع و تا زیر سقف گنبدی ادامه می‌یابد و میان این ترک‌ها با کوهه‌ای آجری پر شده‌است. رأس این ترک‌ها (به‌جز در ورودی) به اندازه ۱٫۳۴ متر از یکدیگر فاصله دارند. قطر داخلی گنبد به طول ۹ متر و ۷۰ سانتی‌متر و قطر آن از قاعده ترک‌ها به طول ۱۴ متر و ۶۶ سانتی‌متر و طول قطر آن از رأس ترک‌ها یا به عبارتی قطر پای‌بست آن ۱۷ متر و ۶ سانتی‌متر است ضخامت میل از پایین به بالا کرنش کمی دارد و در ارتفاع ۳۷ متری گنبد مخروطی بنای برج را تکمیل می‌کند.

این گنبد که در شمال استان گلستان در شهر گنبد کاووس واقع شده است با آجرهای مخصوص دنباله‌دار کفشکی ساخته شده‌است، دو پوسته‌است. گنبد درونی مانند گنبدهای خاکی به شکل نیم تخم‌مرغی و از آجر معمولی است و پوسته بیرونی با آجر دنباله‌دار.

ارتفاع این گنبد مخروطی ۱۸ متر است و در بدنه شرقی روزنه‌ای تعبیه شده که ارتفاع آن یک متر و نود سانتیمتر است. عرض روزنه در قسمت بالا ۷۳ و در وسط ۷۵ و در پایین ۸۰ است. در ضلع جنوبی آن یک ورودی است که ۵/۱ متر عرض و ۵۵/۵ متر ارتفاع دارد. در درون طاق هلالی سر در آن، مقرنسی است که به نظر می‌رسد در مراحل نخستین پیشرفت این نوع تزئینات معماری و گچ‌بری است. شاید این مقرنس ساده و در عین حال زیبا از اولین نمونه‌های مقرنس‌سازی در بناهای اسلامی باشد که به تدریج تکمیل شده‌است. دکتر ویلسن آمریکایی نماینده دانشگاه پنسیلوانی نیز در بازدید و تحقیقاتی که از این بنا داشته راجع به این مقرنس‌ها چنین نوشته‌است: بالای در داخل هلال مدخل گیلویی مقرنسی است که در مراحل اولیه ترقی می‌باشد و این یکی از نمونه‌های تزئینی است از اصول یک معماری که بعد اهمیت پیدا کرده‌است. دو ردیف کتیبه کوفی به صورت کمربندوار بدنه را آرایش کرده‌است که یک ردیف آن در ۸ متری پای آن و دیگری بالا در زیر گنبد مخروطی قرار دارند. نوع نوشته کوفی کتیبه‌ها ساده و آجری است و حروف آن آرایش ندارند. برجسته و خوانا است و حاشیه دور آن‌ها قاب مستطیلی شکلی است از آجر.

تاریخچه مرمتهای انجام شده در گنبد قابوس[ویرایش]

بنای گنبد قابوس بر اثر بی‌مبالاتی و جفائی که در حق آن شده است در دوره‌های مختلف تاریخی دچار آسیبها ی فراوانی شده است که یافتن زمان دقیق و عاملان این آسیب نیاز به بررسی و پژو هش دارد به عنوان مثال رابینو جهانگرد معروف که در فاصله سالهای ۱۲۸۷تا ۱۲۸۸ درنواحی مازندران به سر می‌برده است در سفرنامه خود می‌گوید: یکی از سران گیلان به خیال اینکه گنجی در زیر برج پنهان است امر کرد گردادگرد برج را خالی کنند و گویا فقط با شنیدن عذر اینکه آن کار ممکن است موجب مرگ تمام عمله‌ها شود از اجرای قصد وحشیانه خود چشم پوشید. همچنین اسدالله معینی از نویسندگان تاریخ استراباد می‌نویسد یکبار که نادر شاه افشار به شمال ایران آمده بودبه واسطه آنکه راه زیادی را پیموده بود وخسته شده بود با دیدن میل گنبد خوشحال شد وحدس زد که آنجا شهر بزرگی است و چون آنجا را تقریبا غیر مسکونی و ده کوچکی دید بسیار ناراحت شد وامر به تخریب گنبد داد ولی خوشبختانه بنا از بلا مصون ماند. لازم است ذکر شود که روسها و انگلیسی‌ها نیز به طمع یافتن مفبره احتمالی و عتیقه جات بارها دست به حفاری در محوطه برج زده‌اند و علاوه بر این بنا، در جنگ جهانی اول (جنگ جهانی اول فاصله سالهای ۱۲۹۳تا ۱۲۹۷ هجری شمسی، مصادف یا ۱۹۱۴تا ۱۹۱۸ هجری میلادی) به علت حضور نیروهای روسی در شهر گنبد و در کنار تپه گنبد قابوس بنا آسیبهای زیادی دیده بود وبا توجه به عکسهای به جا مانده از آن زمان که حضور نیروها در اطراف بنا رانشان می‌دهد می‌توان نتیجه گرفت که در سالهای ۱۲۹۳تا ۱۲۹۷ یعنی در دوره قاجاریه اطراف این بنا برج و بارو بوده است و فقط وجود لایه سفید رنگی که در بالای پایه برج مشخص است جائی این سئوال را دارد که آیا پایه در قبل از دوره قاجار نیز تخریب و مرمت شده است و یا فقط بند کشی شده و یا رنگ سفید حاصل داغ رطوبت است و یا ... درجنگ جهانی دوم (جنگ جهانی دوم سالهای ۱۳۱۸تا ۱۳۲۱ هجری شمسی، مصادف با ۱۹۳۹ تا ۱۹۴۳ هجری میلادی) با توجه به آنکه این منطقه وارد جنگ نمی‌شود و قشون ارتشی تا شاهرود پیشروی می‌کنند اما به علت استقرارگمرکخانه و نیروهای روسی درگنبد این بنا باز هم دچار آسیبهای شدیدی شده است که نیاز به بررسی‌های بیشتری دارد تا تاریخ دقیق آنها مشخص شود مثلا نمی دانیم تخریب پایه‌های برج و اصابت گلوله‌های توپ در چه سالهای اتفاق افتاده حتی با توجه به عکسهای قدیمی بنظر می‌رسد تخریب پایه برج در چند دوره تکرار شده است، لذا در این مبحث فقط تاریخهای که مستند می‌باشند ذکر می‌گردد و تکمیل این بحث به زمانی دیگر موکول می‌گردد. اولین گزارش مستند مرمتی که در دست است توسط نصرالله مشکاتی نوشته شده است که ایشان خود مامور تعمیر و مرمت برج در سالهای ۱۳۱۷و۱۳۱۸ بوده‌اند ایشان تاریخ مرمتهای گذشته را اینگونه درج می‌کنند که: بنای گنبد در نتیجه بی‌مبالاتی وتجاوزی که به آن شده بود صدمات زیادی دیده بود و در بعضی قسمتهای پایه بنا حفره‌هایی به عمق دو الی دو و نیم متر تولید شده بود، آجرهای آن را کنده وبرده بودند و در حقیقت چیزی نمانده بود که پی بنا از کشیدن با ر سنگین آرامگاه شانه خالی کند، گذشته از خرابی پی و پایه بنا گنبد مخروطی آن بالاخص در سمت شرقی و غربی خرابی و لطمه‌های فراوان دیده و قریب ۱۵۰۰ عدد از آجرهای ریشه دار آن شکسته و از جای خود در اثر اصابت گلوله در آمده بود، اطراف روزنه شرقی به کلی خراب و آجرهای طره و قسمتی از تیزه‌های مابین پشت بند (قسمت جنوب شرقی) و خطوط کتیبه بند (المیر ابن المیر و قابوس ابن وشمگیر) مکرر زیر و بالا ریخته و محو شده بود، درون بنا نیز نیازمند تعمیرات و اصلاحات بود. تا آنکه در سال ۱۳۰۴خورشیدی برای اولین بار تعمیر پایه بنا وصفه بنا انجام شد ودر سال ۱۳۱۰. خورشیدی به شماره ۸۶ در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. درسال ۱۳۱۶ خورشیدی روسها در پی یافتن جسد قابوس قسمت میانی برج را تا عمق ۱۱ متر حفاری کردند و ذکر می‌شود که ریشه برج هنوز ادامه داشته است. در سال ۱۳۱۷خورشیدی چوب بستی در وسط بدنه غربی برای تعمیر گنبد رک زده می‌شود که پس از یکسال ساخت آن پایان، و نردبامی با سی و سه پله آماده می‌گردد. ازشهریور ۱۳۱۸ بمنظور مرمت و بازسازی بنا، تهیه آجر مخصوص بام، ساخت پالک دوار، نصب جرثقیل و سایر وسایل فنی لازم آغاز گردیدو در طی سه ماه یعنی حدود آذر ۱۳۱۸کلیه مرمت گنبد مخروطی تعمیر کتیبه و صفه قاعده و اصلاحات درونی آن به پایان رسید. در سالهای ۱۳۱۸تا ۱۳۲۱خورشیدی همزمان باآغاز جنگ جهانی دوم گمرک خانه روسیه در پای برج استقرار می‌یابد. در مقالات مربوط به بنا ذکر گردیده که در سال ۱۳۴۰ نیز پایه برج مرمت می‌گردد اما منبع موثقی برای ان موضوع بدست نیامده است. همچنین آقای مشکاتی و آقای سید علی کریمیان نویسنده کتاب شهر باستانی و تاریخی جرجان –گنبد قابوس ذکر می‌کنند که در سالهای ۱۳۴۸و ۱۳۴۹تزئینات آجری برج مرمت می‌شود اما محل و نوع تعمیرات مشخص نیست. همزمان با پیروزی انقلاب اسلامی و در فاصله سالهای ۱۳۵۵تا۱۳۵۸نیز به علت درگیریهای شیعه و سنی گنبد مخروطی و قسمتهای از آجرهای بدنه بر اثر اصابت گلوله تفنگ تخریب شده است. در سال ۱۳۷۲ مدیریت میراث مازندران با طرح ایجاد رمپ‌های بالارونده ومعابر عبور ی در سطح تپه وساماندهی و کف سازی و طراحی باغچه و حوض و... به ساماندهی و محوطه سازی تپه و باغ پرداخت و این آخرین محوطه سازی و مرمت در سالهای گذشته بوده است. ۱۳۷۶: برگزاری هزاره گنبد قابوس در مورخه ۵/۱۲/۸۳ پایگاه شهر جرجان و گنبد قابوس به مدیریت آقای نوکنده تشکیل گردید و در زمستان سال ۱۳۸۴ همزمان با سفر اول ریاست جمهورو هیات محترم دولت به استان و تامین اعتبار لازم و با توجه به حساسیت وضعیت گنبد رک مرمت اضطراری آن در دستور کار قرار گرفت که در ادامه روند مرمتهای انجام شده تاکنون به تفکیک سال را ذکر خواهیم نمود. سال ۸۴: ۱- ارائه برنامه سال ۸۵ پایگاه به سازمان و رایزنی‌های مقدماتی. ۲- اجرای داربست برج قابوس مصادف با سفر اول ریاست محترم جمهوری به استان گلستان زمستان سال ۸۴. ۳- نمونه برداری از مصالح برج (آجر و ملات) و ارسال به دانشگاه اصفهان جهت تجزیه و تحلیل. ۴- کاوش باستان شناسی فصل زمستان سال ۸۴ در شهر تاریخی جرجان. سال ۸۵: ۱- تکمیل داربست و اجرای پله کان و فنس کشی داربست برج قابوس جهت ارتقاء ایمنی کار مرمت گنبد رک بنای قابوس ۲- تجهیز کامل کارگاه مرمت حفاظتی و رفع خطر اضطراری برج قابوس قبل از شروع پروژه (خرید اقلام و ابزار کامل). ۳- برگزاری جلسات هیئت راهبردی پایگاه تابستان و پاییز سال ۸۵ جهت اجرا و نظارت مستمر بر عملیات مرمت برج. ۴- انجام مرمت حفاظتی و رفع خطر اضطراری برج شش ماهة دوم سال ۸۵(پاکسازی از علفها و گلسنگها، زدودن بذر علفها، تثبیت آجرها با ملات گچ بتا- گچ مولدانو و محلول پریمال و رنگ آجر، بند کشی بین آجرها، تزریق محلول پریمال پشت آجرهای معلق، سم پاشی و پاشیدن سیلیکات سطح مخروط بنا، پاکسازی فیزیکی کتیبه‌ها از فضولات و اضافات، شستشو با آب، شستشو با محلول آب- الکل و بصورت موضعی با استن). ۵-تکمیل وتحویل پروژه در بهمن ۸۵. ۶- جمع‌آوری داربست و پاکسازی محوطه پیرامون از آثار مصالح و علف‌های هرز.

سال ۸۶: ۱- انجام پاکسازی و تمیز کردن محوطه از علفهای هرز. ۲- انجام پروژه کفسازی و محوطه سازی به مساحت ۱۰۰۰ متر مربع در سطح تپه توسط شرکت تراز افشان بهشهر. ۳- انجام نور پردازی برج و محوطه تپه، تحویل در مرداد ۸۶ توسط شرکت نورپردازی سپاهان تابش. ۴- پاکسازی محوطه برج از مصالح به جا مانده از پروژه‌های گذشته. ۵- پیگیری پرونده حقوقی مجتمع تجاری قابوس در دادگاه گنبد و سعی در تعامل با شهرداری شهرستان گنبد کاووس و برگزاری جلسات متعدد در راستای این هدف مهم مابین مسئولین شهری و نمایندگان سازمان در سطوح کارشناس، کارشناس حقوقی، مدیر پایگاه و ریاست سازمان. ۶- خرید زمین لشکر ۳۰ پیاده گرگان در حریم شهر تاریخی جرجان. ۷- پاکسازی کارگاه‌های کاوش شده فصول قبلی شهر تاریخی جرجان از علفهای هرز. ۸- انجام نقشه برداری بروش اسکن لیزر از محوطه برج و گنبد قابوس. سال ۸۷: ۱- انجام گمانه زنی مطالعات مکانیک خاک تپه برج قابوس تابستان ۸۷. ۲- انجام پروژه تکمیلی نورپردازی برج قابوس توسط شرکت زمرد خاورمیانه تابستان ۸۷. ۳- سعی در انجام پروژه مبلمان محوطه برج قابوس توسط شرکت زمرد خاورمیانه تابستان ۸۷. ۴- انجام مرمت داخلی برج جهت تثبیت آجرهای کف و دیواره. ۵- انجام پروژه نقشه برداری و فتوگرامتری و مستندسازی برج قابوس و تپه پیرامون توسط شرکت برد کوتاه و تحویل نهایی زمستان ۸۷. ۶- نشست تخصصی هنر و باستانشناسی سیزدهم مجموعه تاریخی- فرهنگی دیوار بزرگ گرگان و شهر جرجان- گنبد قابوس مورخ دوازدهم اسفند ماه سال ۱۳۸۷، بحث و تبادل نظر پیرامون برج قابوس و اتخاذ شیوه‌های حفاظتی در گذشته و آینده بنا. ۷-انجام کفسازی معابر اطراف باغ ملی توسط شرکت مهرشاد راه گلستان سال ۸۸: ۱- حفر گمانه‌های باستان شناسی در ابعاد تا۲×۲ متر و تا عمق ۱۵ متر در محوطه تپه و پای بنا جهت شناخت بستر تاریخی بنا، تکنیک ساخت بنا، نحوه اجرای شالوده و پی بنا، چالشهای پیش روی بنا جهت اتخاذ کارآمدترین روشهای حفاظتی در تابستان سال ۱۳۸۸ خورشیدی. ۲- تجزیه و تحلیل، عکاسی و مستندسازی و ترسیم برشهای گمانه‌های حفر شده، کار روی سفال و مواد فرهنگی بدست آمده و در نهایت ارائه گزارش گمانه زنی. ۳- به روز کردن صفحه مربوط به برج قابوس در سایت WWW.paigaha.ir. ۴- ارتباط مستمر با دانشجویان، علاقه مندان، گردشگران و NGOهای مردمی در رابطه با ارتقای فرهنگ حفاظتی برج قابوس بصورت بومی- محلی و منطقه‌ای تا کنون. ۵- همکاری در رابطه با برگزاری همایش مرمت و باستان شناسی از طرف مؤسسه آموزش عالی گلستان در رابطه با برج قابوس بعنوان یکی از محورهای همایش در جهت اهداف حفاظتی و مرمتی برج. ۶-اسکن لیزر برج قابوس توسط شرکت لیزر فناور خاور میانه ۷- دعوت از گروههای مختلف اساتید حهت بازدید و ارائه نقطه نظرات کارشناسی از جمله دکتر تهرانی، دکتر نجاتی، دکتر طالبیان، دکتر وطن دوست سال ۸۹: ۱-پاکسازی وساماندهی محوطه تپه برج قابوس و علف زدائی از تپه ۲-پیگیری ثبت جهانی برج قابوس و بازدید دکتر وطن دوست[۳]

نگارخانه[ویرایش]

برج گنبد قابوس۵
برج گنبد قابوس۲
گنبد قابوس
برج گنبد قابوس
برج گنبد قابوس۳
گنبد قابوس۲
گنبد قابوس۳
برج گنبد قابوس۴

پلان[ویرایش]

پلان برج قابوس۲
پلان برج قابوس
Gonbad qabus1
Gonbad qabus3
Gonbad qabus2

متن کتیبه‌ها[ویرایش]

GONBAD26.JPG
GONBAD6.JPG
GONBAD20.JPG
GONBAD25.JPG
GONBAD21.JPG
GONBAD22.JPG
GONBAD23.JPG
GONBAD27.JPG
GONBAD24.JPG

متن کتیبه‌های سازه چنین است:

  • بسم الله الرحمن الرحیم
  • هذ القصر العالی
  • الامیر شمس المعالی
  • الامیر ابن الامیر
  • قابوس بن وشمگیر
  • امر به نبائه فی حیاتی
  • سنه سبع و تسعین و ثلثماته قمریه
  • و سنه خمس و سبعین و ثلثماته
  • برگردان:
  • به نام خداوند بخشنده مهربان
  • این است کاخ باشکوه
  • امیر شمس معالی
  • امیر پسر امیر
  • قابوس فرزند وُشمگیر
  • فرمان داد به ساخت آن در زندگی خویش
  • سال سیصد و نود و هفت قمری
  • و سال سیصد و هفتاد و پنج (یزدگردی)

ثبت در میراث جهانی[ویرایش]

این اثر در اجلاس سی و ششم یونسکو در زمره میراث جهانی ثبت گردید.[۴]

پانویس[ویرایش]

  1. سبک‌شناسی معماری ایرانی. محمد کریم پیرنیا. نشر معمار. ۱۳۸۳. ص۱۵۷
  2. تاریخ تمدن، ویل دورانت / جلد چهارم / ص ۲۹۶
  3. سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان گلستان
  4. بی‌بی‌سی

منابع[ویرایش]