باغ فین

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۳°۵۶′۴۷″ شمالی ۵۱°۲۲′۲۱″ شرقی / ۳۳.۹۴۶۳۷۷۲° شمالی ۵۱.۳۷۲۵۸۵۳° شرقی / 33.9463772; 51.3725853

باغ فین کاشان
Fin Garden, Kashan.jpg
اطلاعات اثر
کشور ایران ایران
نوع فرهنگی
معیار ثبت (i)(ii)(iii)(iv)(vi)
شمارهٔ ثبت ۱۳۷۲
منطقه آسیا و اقیانوس آرام
تاریخچهٔ ثبت (طی نشست سی‌وپنجم)
اطلاعات ثبت ملی
شماره ثبت ملی ۲۳۸
تاریخ ثبت ملی ۱۵ آذر ۱۳۱۴
منطقهٔ بر پایهٔ دسته‌بندی یونسکو

باغ فین کاشان، نام یک باغ ایرانی است که حمام فین نیز در آن قرار دارد. مکان نامبرده جایی است که ناصرالدین‌شاه، در سال ۱۸۵۲ میلادی صدراعظم خود امیرکبیر را در آن به قتل رساند. سابقه و قدمت باغ فین و بناهای آن به دوره صفویه بازمی‌گردد. وسعت باغ بالغ بر ۲۳ هزار مترمربع و شامل یک حیاط مرکزی است که به وسیله دیوار، بارو و برجهای استوانه شکل محصور شده‌است. در مقایسه با بسیاری از باغ‌های ایرانی مشابه، باغ فین با آب قابل توجهی مشروب می‌شود.[۱]

باغ فین و مجموعه بناهای آن در کاشان، باغ فین واقع شده و این اثر در تاریخ ۱۵ آذر ۱۳۱۴ با شمارهٔ ثبت ۲۳۸ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌است.و چند سال است که به ثبت جهانی یونسکو نیز رسیده است.[۲]

تاریخچه[ویرایش]

کوشک صفوی فین کاشان
اقامتگاه سلطنتی فین در دوران محمدشاه قاجار (قبل از قتل امیرکبیر)
مقتل امیرکبیر در حمام فین کاشان

برخی منابع تاریخی قدمت این باغ را به دوران سلطنت آل‌بویه می‌رسانند. به استناد این منابع، زلزله مهیب سال ۱۵۷۳ میلادی باعث تخریب کلی باغ شد.[۳] بقایای باغی در چند صد متری باغ فین(باغ نو) موجود است که به باغ کهنه معروف است. باغ کهنه در دوره ایلخانان مغول بیشترین گسترش را یافته بوده‌است.[۴] به هرحال ساختمان باغ فین فعلی به دوران شاه عباس بزرگ نسبت داده شده[۵] و میراث فرهنگی ایران طراح باغ را غیاث‌الدین جمشید کاشانی می‌داند.[۶] با این وجود منابع دانشگاهی طراح باغ را شیخ بهایی معرفی می‌کنند.[۷]

کار ساخت و توسعه عمرانی باغ در دوره شاه صفی و شاه‌عباس دوم نیز ادامه یافت و به اوج رسید. بناهای سردر ورودی، کوشک صفوی و یکی از حمام‌ها محصول این دوره بوده‌اند. همچنین شاه سلیمان صفوی صفه‌ای پیرامون چشمه فین بنا نمود که احتمالاً موجب تغییر نام چشمه فین به چشمه سلیمانیه بوده‌است. از اواخر دوره صفویه تا دوره زندیه و همزمان با حمله افغان و لشکرکشی‌های نادر شاه، توجهی به باغ نشده‌است. در دوره کریمخان زند و همزمان با وقوع چند زلزله پیاپی، باغ و ابنیه موجود در آن مورد مرمت قرار گرفت و بنای خلوت کریمخانی به آن افزوده گشت.[۸]

در دوره سلطنت فتحعلی‌شاه قاجار، بخش‌هایی زیادی به ابنیه باغ افزوده شد. تقریباً مابقی ابنیه موجود در باغ، همگی محصول این دوران است. ولی با مرگ فتحعلی‌شاه، کار رسیدگی به باغ و درختان آن رها شد و حتی بخش‌هایی از باغ از میان رفت. با ثبت ملی این اثر در هفتاد سال پیش، رسیدگی و توجه به آن اهمیت بیشتری یافت.[۹] در دوره پهلوی، بنای موزه ملی کاشان بر خرابه‌های خلوت نظام‌الدوله و همچنین بنایی در حدفاصل کتابخانه و حمامها ساخته شد و سایر ابنیه نیز مورد مرمت قرار گرفت.[۱۰] سوء مدیریت و بی‌توجهی در چند سال اخیر، موجب خسارات جبران ناپذیری به باغ شده‌است.[۱۱]

مرمت[ویرایش]

نگارگری دیواری

در سال ۱۹۳۵ و همزمان با ثبت ملی این اثر، ابتدا استخر مرکزی باغ مورد مرمت قرار گرفت.[۱۲] در سال ۱۳۳۶ بنای موسوم به خلوت نظام‌الدوله که به طور کامل تخریب شده بود، مجدداً بنا شد و به موزه ملی اختصاص یافت.[۱۳] مرمت سایر عناصر معماری ازجمله کوشکها در سال ۱۹۷۹ آغاز شد.[۱۴]

در سال ۱۳۸۷ ادامه ساماندهی کف فرش، تهیه پرونده طرح آسیب شناسی و درمان پوشش سبز گیاهی باغ فین، ساماندهی مجاری آب خروجی حوض‌ها و جوی‌های داخل باغ، مرمت در چوبی گره چینی شده عمارت سر در، آواربرداری و بام‌سازی کوشک صفوی و ساماندهی راه آب‌های آن به انضمام آواربرداری و بام سازی ضلغ غربی و همچنین نصب دوربین‌های مداربسته باغ انجام شد.[۱۵]

به دنبال تشکیل پرونده ثبت جهانی این اثر، در سال ۱۳۸۹ یونسکو دستور اعمال تغییراتی در سنگ‌فرش و پیاده‌روهای باغ صادر نمود که این تغییرات انجام شده‌است.[۱۶]

معماری باغ[ویرایش]

وجود عناصر آب و درخت که عناصری پویا هستند در کنار ابنیه که عناصر ثابت معماری هستند، هویتی زنده به این اثر فرهنگی و تاریخی بخشیده‌است. باغ فین یکی از مهمترین نمونه باغ‌های ایرانی است که همچنان زنده و پابرجاست. همچنین این باغ به خوبی روش ایجاد منظر فرهنگی را معرفی می‌کند. [۱۷]

  • عنصر آب

در طراحی باغ فین، آب اساسی ترین عنصر بوده‌است. آب در باغ فین به صورت‌های راکد(در استخر مقابل کوشک و حوض خانه صفوی)، روان (در جوی‌ها)، فورانی (فواره‌ها) و جوششی (ظهور آب از حفره‌های منظم کف حوض در حوض جوش و حوضخانه صفوی و شترگلوی فتحعلی شاه) حضور دارد. هریک از اشکال گوناگون آب در این باغ، مفهومی خاص را تداعی می‌کند.[۱۸] آب فراوان و جریان آن در جوی‌هایی با کاشی فیروزه‌ای، در محیطی که آب واقعاً کمیاب است و درختانی با سایه گسترده در تضادی بزرگ با کویر خشک و طبیعتی نامهربان است که در پشت دیوارهای باغ گسترده‌است.[۱۹]

آب جاری در جوی‌ها، استخرها و حوضهای باغ از چشمه سلیمانیه تامین می‌شود.[۲۰] آب این چشمه ابتدا در استخری در پشت باغ جمع می‌شود. اختلاف ارتفاع این استخر نسبت به سطح جوی‌ها، ایجاد فوارههایی را امکان‌پذیر کرده‌است که به روش ثقلی آب را به بالا پرتاب می‌کنند.[۲۱]

آب حوض اصلی از دوازده چشمه داخل آن می‌جوشد که به آن حوض جوش گفته می‌شود.[۲۲] از آن به بعد، آب در جوی‌هایی با کاشی‌های فیروزه‌ای جریان می‌یابد. رنگی که با رنگ خاکی صحراهای اطراف در تضاد است.[۲۳]

درختان سرو کهنسال باغ فین
  • عنصر درخت

مهمترین گیاهان باغ فین، شامل ۵۷۹ اصله درخت سرو و ۱۱ اصله درخت چنار است.[۲۴] با توجه به قدمت این درختان، به نظر می‌رسد که درخت سایه گستر و همیشه سبز سرو در طراحی باغ نقش کالبدی داشته و کاشت معدود درختان خزان دار چنار موجود در باغ، فقط به منظور افزایش کیفیت بصری صورت گرفته‌است.[۲۵] به نظر می‌رسد که کاربرد درخت سرو در ادبیات فارسی به عنوان نماد زیبایی انسان در این انتخاب بی‌تاثیر نبوده‌است.[۲۶]

اغلب درختان باغ، بین ۱۰۰ تا ۴۷۰ سال سن دارند. طی پانزده سال گذشته و بخصوص بعد از سال ۱۳۸۶، مجموعه‌ای از عوامل موجب بروز فاجعه خشکی و بیماری درختان شد. عواملی همچون مهار فیزیکی غیراصولی، دخالت غیر کارشناسانه، سرمازدگی شدید، عبور سیم و کابل برق و لوله‌گذاری‌های تاسیساتی، ایجاد پیاده‌روهای آهکی و سیمانی و محصور کردن درختان با آن، آبیاری نادرست و غیراصولی، آفت شپشک، نادیده گرفتن دستور غذایی درختان، مشکلات مدیریتی و نادیده گرفتن نظرات کارشناسان موجب گردید تا حداقل ۱۱۲ درخت تاریخی به طور کامل خشک شده و تعداد زیادی هم بین ۳۰ تا ۵۰ درصد آسیب ببینند.[۲۷] مسئولین میراث فرهنگی پایان یافتن «عمر مفید» درختان را دلیل خشک شدن آن‌ها می‌دانند.[۲۸]

  • عنصر ابنیه
نوشتار اصلی: حمام فین

در طراحی اولیه باغ، حفظ تقارن اهمیت ویژه‌ای داشته‌است. به تدریج و با دخالت شاهان، از این تقارن کاسته شده‌است. این خروج از تقارن هم در محورهای تردد در باغ و هم در ابنیه اضافه شده پس از دوره صفویه به چشم می‌خورد.[۲۹]

در مرکز باغ، کوشک صفوی قرار دارد. حمام کوچک و عمارت سردر سایر ابنیه دوره صفوی را تشکیل می‌دهند. کوشک قاجاری با نقاشی‌های زیبای سقفی و دیواری نیز در انتهای باغ و خارج از محور تقارن باغ واقع است. حمام سلطنتی، موزه ملی، خلوت کریمخانی و اتاق شاه‌نشین ابنیه‌ای هستند که پس از دوران صفویه به ابنیه باغ افزوده شده‌اند[۳۰][۳۱][۳۲]

ثبت ملی و جهانی[ویرایش]

کاشی‌کاری کوشک‌ها

مجموعه باغ فین در سال ۱۹۳۵ میلادی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[۳۳] کار ثبت جهانی این اثر که از سال ۲۰۰۷ میلادی آغاز شده بود، چندین سال به طول انجامید و سرانجام در زمستان ۱۳۸۹، مرحله اول ثبت این اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو به انجام رسید.[۳۴]

موقعیت و کاربرد فعلی[ویرایش]

باغ فین در ۹ کیلومتری مرکز شهر کاشان و در انتهای خیابان امیرکبیر فعلی و روستای فین کوچک قدیم قرار دارد.[۳۵] این باغ در مجاورت چشمه سلیمانیه و بالادست دشتی با شیب ملایم قرار دارد.[۳۶] در حال حاضر بخشی از ابنیه موجود به چای‌خانه و کباب‌خانه اختصاص دارد. دسترسی به باغ فین از طریق خیابان امیرکبیر صورت می‌پذیرد. وسایل نقلیه عمومی از جمله مینی‌بوس از مرکز شهر کاشان این دسترسی را تامین می‌کنند.[۳۷]

موزه ملی کاشان واقع در این باغ از سال ۱۳۸۵ تا سال ۱۳۸۹ تعطیل بوده و در بهمن‌ماه ۱۳۸۹ مجدداً دایر شده‌است.[۳۸][۳۹] امروزه بازدید از بخش‌های گوناگون باغ امکان‌پذیر است.[۴۰] این مجموعه، در کنار میدان نقش‌جهان و کاخ چهلستون، بیشترین بازدید کننده و گردشگر استان اصفهان را به سوی خود جلب می‌نماید.[۴۱]

نگاره‌ها[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. Rafie Hamidpour. «Fin Garden». در Land of Lion, Land of Sun. چاپ اول. بلومینگتون؛ ایندیانا، ایالات متحده آمریکا: Author House، ۲۰۱۰. ۵۱. شابک ‎(ISBN ۹۷۸-۱-۴۴۹۰-۹۱۴۹-j). 
  2. «دانشنامهٔ تاریخ معماری ایران‌شهر». سازمان میراث فرهنگی و گردشگری ایران. بازبینی‌شده در ۱۹/۵/۲۰۱۱. 
  3. «باغ فین کاشان». سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  4. سارا تریوه. بررسی تاریخی و کالبدی باغ فین. . نشریه تخصصی معماری منظر چهارم، ش. ۶۷ (۱۵ خرداد ۱۳۸۹). 
  5. Holly Kerr Forsyth. «LESSONS IN GARDEN HISTORY». در Gardens of Eden: Among the World's Most Beautiful Gardens. ۸۷. 
  6. «باغ فین کاشان». سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  7. Peter Jackson, Laurence Lockhart. «SPIRITUALITY, PHILOSOPHY AND THEOLOGY». در The Cambridge history of Iran: The Timurid and Safavid periods. چاپ چهارم ۲۰۰۱. نیویورک: CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS، ۲۰۰۱. ۶۶۸. شابک ‎(ISBN ۰-۵۲۱-۲۰۰۹۴-۶). 
  8. سارا تریوه. بررسی تاریخی و کالبدی باغ فین. . نشریه تخصصی معماری منظر چهارم، ش. ۶۷ (۱۵ خرداد ۱۳۸۹). 
  9. «The Persian Garden»(en)‎. یونسکو. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  10. سارا تریوه. بررسی تاریخی و کالبدی باغ فین. . نشریه تخصصی معماری منظر چهارم، ش. ۶۷ (۱۵ خرداد ۱۳۸۹). 
  11. «باغ فین کاشان؛ قربانی رفتار غیرکارشناسانه». خبرگزاری میراث فرهنگی، ۱۵ شهریور ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  12. «The Persian Garden»(en)‎. یونسکو. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  13. «موزه ملی باغ فین کاشان بازگشایی می‌شود». خبرگزاری فارس نیوز، ۲ اردیبهشت ۸۸. بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۱. 
  14. «Bagh-e Fin»(en)‎. THE GARDEN AND LANDSCAPE GUIDE (GARDENVISIT). بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  15. «ادامه بام‌سازی فضاهای سرپوشیده داخلی باغ فین کاشان». خبرگزاری میراث آریا، ۱۳ اسفند ۸۷. بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۱. 
  16. «اصلاح فضای سبز باغ تاریخی فین کاشان». باشگاه خبرنگاران جوان، ۳۰ بهمن ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۱. 
  17. «The Persian Garden»(en)‎. یونسکو. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  18. سارا تریوه. بررسی تاریخی و کالبدی باغ فین. . نشریه تخصصی معماری منظر چهارم، ش. ۶۸ (۱ تیر ۱۳۸۹). 
  19. «Bagh-e Fin»(en)‎. THE GARDEN AND LANDSCAPE GUIDE (GARDENVISIT). بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  20. «The Persian Garden»(en)‎. یونسکو. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  21. Andrew Burke, Mark Elliot. «Bagh-e Tarikhi-ye fin». در Lonely Planet Iran. Lonely Planet، ۲۰۰۸. ۲۲۹. شابک ‎(ISBN:۹۷۸-۱۷۴۱-۰۴۲۹-۳۱). 
  22. «The Persian Garden»(en)‎. یونسکو. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  23. «Bagh-e Fin»(en)‎. THE GARDEN AND LANDSCAPE GUIDE (GARDENVISIT). بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  24. «The Persian Garden»(en)‎. یونسکو. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  25. سارا تریوه. بررسی تاریخی و کالبدی باغ فین. . نشریه تخصصی معماری منظر چهارم، ش. ۶۸ (۱ تیر ۱۳۸۹). 
  26. Rory Stuart. «Persian Paradise Neglected»(en)‎. Historic Gardens Foundation، February 23rd, 2011. بازبینی‌شده در 25 مارس 2011. 
  27. «باغ فین کاشان؛ قربانی رفتار غیرکارشناسانه». خبرگزاری میراث فرهنگی، ۱۵ شهریور ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  28. «باغ فین کاشان گل سرسبد باغهای ایران در انتظار ثبت جهانی در سال ۹۰». سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان، ۱۵ اسفند ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  29. سارا تریوه. بررسی تاریخی و کالبدی باغ فین. . نشریه تخصصی معماری منظر چهارم، ش. ۶۸ (۱ تیر ۱۳۸۹). 
  30. «باغ فین کاشان». سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  31. Andrew Burke, Mark Elliot. «Bagh-e Tarikhi-ye fin». در Lonely Planet Iran. Lonely Planet، ۲۰۰۸. ۲۲۹. شابک ‎(ISBN:۹۷۸-۱۷۴۱-۰۴۲۹-۳۱). 
  32. سارا تریوه. بررسی تاریخی و کالبدی باغ فین. . نشریه تخصصی معماری منظر چهارم، ش. ۶۷ (۱۵ خرداد ۱۳۸۹). 
  33. «The Persian Garden»(en)‎. یونسکو. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  34. «مرحله اول ثبت جهانی باغ فین کاشان». جام جم آنلاین، ۲۲ دی ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۲۴ مارس ۲۰۱۱. 
  35. Andrew Burke, Mark Elliot. «Bagh-e Tarikhi-ye fin». در Lonely Planet Iran. Lonely Planet، ۲۰۰۸. ۲۲۹. شابک ‎(ISBN:۹۷۸-۱۷۴۱-۰۴۲۹-۳۱). 
  36. سارا تریوه. بررسی تاریخی و کالبدی باغ فین. . نشریه تخصصی معماری منظر چهارم، ش. ۶۷ (۱۵ خرداد ۱۳۸۹). 
  37. Andrew Burke, Mark Elliot. «Bagh-e Tarikhi-ye fin». در Lonely Planet Iran. Lonely Planet، ۲۰۰۸. ۲۲۹. شابک ‎(ISBN:۹۷۸-۱۷۴۱-۰۴۲۹-۳۱). 
  38. «موزه ملی باغ فین کاشان بازگشایی می‌شود». خبرگزاری فارس نیوز، ۲ اردیبهشت ۸۸. بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۱. 
  39. «بازگشایی موزه ملی باغ فین کاشان». خبرگزاری فارس نیوز، ۱۷ بهمن ۸۹. بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۱. 
  40. «باغ فین و حمام تاریخی آن برای بازدید عموم باز است». روزنامه آفرینش، ۱۶ مرداد ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۱. 
  41. «چهلستون، میدان امام و باغ فین کاشان بیشترین بازدید کننده نوروزی در استان اصفهان را دارند». خبرگزاری جمهوری اسلامی، ۱۰ فروردین ۸۹. بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۱. 

پیوند به بیرون[ویرایش]