دیوار بزرگ گرگان

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به: ناوبری، جستجو

مختصات: ۳۷°۰۴′۱۳″ شمالی ۵۴°۰۴′۳۶″ شرقی / ۳۷.۰۷۰۳۸۲° شمالی ۵۴.۰۷۶۵۵۲° شرقی / 37.070382; 54.076552 دیوار بزرگ گرگان یا دیوار سرخ که در متون قدیمی با نام مار سرخ نیز نامیده‌شده‌است[۱] دیواری تاریخی است که از کنار دریای خزر در ناحیه گمیشان آغاز شده و تا کوه‌های گلیداغ در شمال شرق کلاله ادامه می‌یافته‌است. هم‌اکنون تقریباً تمام این دیوار از میان رفته‌است و تنها بخش‌های کوچکی از آن که در زیر خاک مدفون مانده، باقی است. دیوار تاریخی گرگان پس از دیوار چین(به طول شش هزار کیلومتر)، بزرگترین دیوار دفاعی جهان است.[۲][۳]. این دیوار عظیم تاریخی که ۲۰۰ کیلومتر طول دارد در ۲۹ تیرماه سال ۱۳۷۸ به ثبت ملی رسیده‌است.[۴]

عکس این دیوار نخستین بار توسط اریک اشمیت باستان شناس آمریکایی ثبت شد. آقای اشمیت باستان شناس آمریکایی که با هواپیمای خود در سالهای ۱۳۱۵و ۱۳۱۶ از نقاط باستانی ایران عکاسی می‌کرد، در منطقه گرگان دیوار قرمز رنگی را دید که از سمت دریای خزر به طرف کوه‌های گلیداغ امتداد دارد. او از این دیوار عکس گرفت و این عکس‌ها سندی برای تحقیقات باستان شناسان ایرانی و خارجی بر این دیوار شد.[۵]

نام[ویرایش]

از آنجا که این دیوار در جنوب دهستان (در ترکمنستان کنونی) و شمال گمیشان آغاز می‌شده و از نزدیکی گرگان و رود گرگان نیز می‌گذشته به این اسامی نیز نامبردار گشته‌است. همچنین محمد بن نجیب بکران در جهان نامه نام این دیوار را تجنبار نوشته[۶] و آرنه باستان‌شناس سوئدی نیز در تپه‌های باستانی دشت گرگان به این نام اشاره دارد. همچنین در متون قدیمی با نام مار سرخ نیز نامیده‌شده‌است[۷]

احداث[ویرایش]

بیشتر تاریخ‌نگاران براین باورند انوشیروان ساسانی این دیوار را بنا نهاده، اما گردیزی در زین الخبار آغاز بنای آن را به یزدگرد اول و اتمام آن را به انوشیروان نسبت می‌دهد[۸]. مارکوارت نیز در شهرستان‌های ایران به ساخت این دیوار توسط یزدگرد و بنای شهر دهستان توسط نرسی اشکانی و کمش تپه توسط آژی‌دهاک اشاره می‌کند[۹]. سعید نفیسی هم در تاریخ تمدن ایران ساسانی از تعمیر آن توسط مازیار فرمانروای طبرستان خبر می‌دهد[۱۰].

بسیاری از کارشناسان براین باورند دیوار تاریخی گرگان همزمان با دیوار چین ساخته شده و هر دوی این بناها برای مقابله با گروهی از مهاجمان به نام هپتال‌ها که از شمال وارد می‌شده‌اند ساخته شده‌است.[۱۱].

ابن اسفندیار، پدر تاریخ مازندران و نویسنده کتاب تاریخ طبرستان، و رابینو، نویسنده فرنگی دوره قاجاریه، در کتاب‌های خود احداث این دیوار را به فرخان بزرگ که از سلسله دابویگان تبرستان بود نامبرده‌اند.[۱۲]

اتفاق نظر است که این دیوار برای جلوگیری از تاخت و تاز قبایل صحرانورد بنا شده بود، ابن خردادبه در مسالک و الممالک از تصرف این دیوار به‌دست صول (چول) پادشاه ترکان می‌نویسد و ثعالبی نیز در غرور ملوک فرس و سیرهم نام دیوار را دربند صول یا دروازه صول می‌نویسد[۱۳].

مکان[ویرایش]

دیوار بزرگ گرگان از ساحل کمش تپه در جنوب رود اترک و شمال بندر ترکمن آغاز می‌شود، اما انتهای آن به روشنی مشخص نیست. مصب رود گرگان، روستای خوجه لر، کوه‌های گلیداغ و یا قله کوه علی آباد.

در سال۱۳۱۶، اریک اشمیت خلبانی آمریکایی که با هواپیمای خود از نقاط باستانی ایران عکاسی می‌کرد، در منطقه گرگان متوجه وجود دیوار قرمز رنگی شد که از سمت دریا به طرف کوه‌های پیش کمر می‌رود. عکس برداری‌های او اسناد مهمی را برای باستان شناسان بعدی برجای گذاشت. در سال۱۳۵۰، محمد یوسف کیانی باستان شناس ایرانی با انجام مطالعاتی طول دیوار را در حدود ۱۷۵ کیلومتر برآورد کرد[۱۴].

اندازه[ویرایش]

ارقام گوناگونی در مورد طول این دیوار وجود دارد، از پنج[۱۵] تا صد و هشتاد فرسنگ[۱۶]، که ممکن است به دلیل نابودی بخش‌هایی از دیوار و همچنین بریده‌بریده بودنش باشد. در این مورد نجیب بکران به دیواری که از درگز تا سرخس ادامه می‌یابد اشاره کرده و می‌گوید «معلوم نیست تا هم خود از دیوار است یا آن خود دیواری دیگر است...»[۱۷]

در مورد جنس دیوار نیز گفتار گوناگونی وجود دارد؛ بلاذری آن را از سنگ و سرب، ابن فقیه از آجر و آهک، ابن خردادبه از آجر و گچ، فردوسی از سنگ و گچ، ثعالبی از سنگ مرمر (بخشی از آن) و نجیب بکران از خشت پخته می‌نویسند. بخشی از دیوار که در روستای گوگجه (شمال کلاله) از زیر خاک بیرون آمده، از آجرهای بزرگ ساخته شده‌است.

بررسی‌های گروه باستان شناسان ایرانی و باستان شناسان دانشگاه‌های ادینبورگ و دورهام، نشان می‌دهد در ساخت این دیوار عظیم ده‌ها میلیون قالب آجر به کار رفته‌است. آنان شواهدی از تعداد زیادی کوره و کارگاه ساخت آجر در طول دیوار و در فواصل نزدیک به آن یافته‌اند که نشان دهنده کارگاه صنعتی بسیار بزرگ برای احداث این دیوار است.

طبق برآوردها۳۰هزار سرباز می‌توانستند در طول دیوار مستقر شوند. باستان شناسان با نمونه برداری و آزمایش خاکسترها و زغال‌های بر جای مانده در کوره‌های آجرپزی، نشان دادند که قدمت دیوار به قرن‌های پنج و ششم میلادی می‌رسد[۱۸].

آثار تاریخی[ویرایش]

از دیوار بزرگ گرگان در تعداد زیادی از نوشته‌های تاریخی یاد شده‌است. از جمله آن‌ها؛

  • ۲۵۰ هجری: بلاذری در فتوح البلدان
  • ۲۹۰ هجری: ابن فقیه در البلدان
  • ۳۰۰ هجری: ابن خردادبه در مسالک و الممالک
  • ۳۷۲ هجری: حدود العالم من المشرق الی المغرب
  • قرن چهارم: فردوسی در شاهنامه
  • قرن پنجم: ثعالبی، غرور ملوک فرس و سیرهم
  • ۴۴۳ هجری: گردیزی، زین‌الاخبار
  • ۶۰۵ هجری: محمد نجیب بکران، جهان نامه

آثار معاصر[ویرایش]

شماری از کتب تاریخدانان معاصر که در مورد دیوار بزرگ گرگان نوشته‌اند؛

  • مارکوارت در شهرستان‌های ایران
  • رابینو در سفرنامه طبرستان و استراباد
  • رومن گیرشمن در ایران از آغاز اسلام تا ساسانیان
  • سعید نفیسی در تاریخ تمدن ایران ساسانی
  • مسیح ذبیحی در استراباد نامه
  • اسدالله معینی در جغرافیای تاریخی گرگان و دشت
  • امین گلی در تاریخ سیاسی و اجتماعی ترکمن‌ها
  • لسترنج در سرزمین‌های خلافت شرقی

پیشینه[ویرایش]

قدمت این دیوار که از آجرهای گلی سرخ رنگ ساخته شده به دوره ساسانی باز می‌گردد. یک تیم باستان‌شناسی مرکب از محققان ایرانی و بریتانیایی موفق شده‌اند تاریخ احداث آنرا سده ۵ و یا ۶ میلادی تعیین کنند. پادشاهان ساسانی که با امپراتوری روم شرقی جنگ‌های مداومی داشتند از سوی شمال نیز با تهدید قوم هون (Hun) و دیگر اقوام شمالی رو به رو بودند. بنابراین دیوار می‌توانست محل رخنه این اقوام را به داخل ایران در فواصل کوهستان‌های قفقاز و خط ساحلی دریای مازندران ببندد[۱۹].

پیروز، پادشاه ساسانی در سال های۴۵۹ تا۴۸۴میلادی زمانی که با هون‌های سفید نبرد می‌کرد مدتی را به طور متناوب در منطقه گرگان گذرانده‌است بنابراین احتمالاً او یا پادشاه ساسانی دیگری (قبل یا بعد از او) برای محفاظت از دشت حاصل خیز گرگان در برابر هون‌ها، این دیوار را ساخته‌است.

تحقیقات روی یکی از دژها یا سربازخانه‌های این دیوار دفاعی نشان می‌دهد که حداقل تا یک قرن پس از ساخته شدن فعال بوده‌است و نشانه‌هایی از حضور سربازان در آن دیده می‌شود اما بعد از آن به عللی متروک شده‌است.

از جمله دلایل متروک شدن این تاسیسات دفاعی می‌تواند نیاز به حضور سربازان بیشتر در نبرد با امپراتوری بیزانس یا مقاومت در برابر حمله اعراب بوده باشد[۲۰]..

اهمیت تاریخی[ویرایش]

این دیوار از دیوار هادریان که توسط امپراتور هادریان در مرز انگلستان و اسکاتلند احداث شد طولانی‌تر و از بسیاری از بخش‌های دیوار چین، بیش از هزار سال کهن‌تر است. تصور می‌شود که این دیوار سومین دیوار بزرگ تاریخی (بعد از دیوار چین و دیوار سمیز آلمان) جهان و بزرگترین دیوار آجری دنیا باشد. این دیوار همچنین طولانی‌ترین اثر تاریخی ایران است که طی ۹۰ سال ساخته شده‌است.

بررسیهای باستان‌شناسی نشان می‌دهد که مهندسی ایران و امپراتوری ساسانی به خوبی با مهندسی امپراتوری روم رقابت داشته و یا حتی از آن پیشی گرفته‌است. بررسی‌های اخیر این دیوار، بینشی اروپایی مدار نسبت به تاریخ جهان را به چالش می‌گیرد.

خط آهن گرگان به آسیای میانه[ویرایش]

خط آهن گرگان به آسیای میانه بخشی از قسمت شمال و جنوب دیوار تاریخی گرگان را قطع می‌کند و این دیوار به دو نیم تقسیم می‌گردد و این مسیر ۳۸ متری پس از مستندنگاری و کاوش نجات بخشی، در شورای فنی مصوب شده و برای ایجاد خط ریلی استفاده می‌شود.[۲۱]

پانویس[ویرایش]

  1. BBC فارسی - ايران - 'مار سرخ' ۱۷۰۰ ساله، دو نیم می‌شود
  2. «باستان‌شناسان برای یافتن امتداد دیوار گرگان و «تمیشه» به خزر می‌روند». خبرگزاری میراث فرهنگی، ۱۳۸۵/۳/۲۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۰۸. 
  3. «دیوار گرگان؛ کهن‌تر از دیوار چین»(فارسی)‎. تابناک، ۰۸ خرداد ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۰۸ خرداد ۱۳۸۹. 
  4. BBC فارسی - ايران - 'مار سرخ' ۱۷۰۰ ساله، دو نیم می‌شود
  5. BBC فارسی - ايران - 'مار سرخ' ۱۷۰۰ ساله، دو نیم می‌شود
  6. محمد بن نجیب بکران، جهان نامه، به کوشش محمدامین ریاحی، ابن سینا، ۱۳۴۲، ص ۸۲
  7. BBC فارسی - ايران - 'مار سرخ' ۱۷۰۰ ساله، دو نیم می‌شود
  8. گردیزی، زین‌الاخبار، به کوشش عبدالحی حبیبی، بنیاد فرهنگ، ص ۳۱
  9. مارکوارت، شهرستان‌های ایران، ص ۴۱۹ و ۴۲۰
  10. سعید نفیسی، تاریخ تمدن ایران ساسانی، ص ۱۵۳
  11. «باستان‌شناسان برای یافتن امتداد دیوار گرگان و «تمیشه» به خزر می‌روند». خبرگزاری میراث فرهنگی، ۱۳۸۵/۳/۲۳. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۰۸ مه ۲۰۱۲. بازبینی‌شده در ۲۰ نوامبر ۲۰۰۸. 
  12. رابینو، تاریخ مازندران و استرآباد
  13. ثعالبی، غرور ملوک فرس و سیرهم، زوتنبرگ، ص ۶۱۱
  14. «دیوار گرگان؛ کهن‌تر از دیوار چین»(فارسی)‎. تابناک، ۰۸ خرداد ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۰۸ خرداد ۱۳۸۹. 
  15. ثعالبی، غرور ملوک فرس و سیرهم، زوتنبرگ، ص ۶۱۱
  16. مارکوارت، شهرستان‌های ایران، ص ۴۲۰
  17. محمد نجیب بکران، جهان نامه، به کوشش محمدامین ریاحی، ابن سینا، ص ۸۲
  18. «دیوار گرگان؛ کهن‌تر از دیوار چین»(فارسی)‎. تابناک، ۰۸ خرداد ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۰۸ خرداد ۱۳۸۹. 
  19. «دیوار گرگان؛ کهن‌تر از دیوار چین»(فارسی)‎. تابناک، ۰۸ خرداد ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۰۸ خرداد ۱۳۸۹. 
  20. «دیوار گرگان؛ کهن‌تر از دیوار چین»(فارسی)‎. تابناک، ۰۸ خرداد ۱۳۸۹. بازبینی‌شده در ۰۸ خرداد ۱۳۸۹. 
  21. BBC فارسی - ايران - 'مار سرخ' ۱۷۰۰ ساله، دو نیم می‌شود

منابع[ویرایش]

  • قاسمیان، مونا (۱۳۸۶)، دیوار گرگان: سومین دیوار بزرگ دنیا، روزنامه اعتماد، یکشنبه، ۱۵ مهر ۱۳۸۶، شماره ۱۵۰۸. [۱]
  • کیانی، محمد یوسف، گرگان، دانشنامه ایرانیکا (انگلیسی) نسخه آنلاین [۲]
  • اسمیت، الترا نی، قدمت دیوار بزرگ گرگان به دوره ساسانی می‌رسد، بی بی سی فارسی، ۳ اسفند ۱۳۸۶ [۳]