کابوس
کابوس یا کابوس شبانه، یکی از اختلالات خواب است که در دانش خواب‌شناسی یا روان‌شناسی خواب مورد بررسی و مطالعه قرار می‌گیرد. کابوس یک رویای وحشتناک و ناخوشایند است که دستگاه عصبی شخص را تحریک می‌کند و در نتیجه شخص به‌طور ناخودآگاه به آن پاسخ عصبی می‌دهد. کابوس ریشه در رویدادهای روز گذشته یا جریانات زندگی شخص دارد و در بعضی موارد می‌تواند به فلج خواب بینجامد.
علل کابوس
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]از جمله عواملی که ممکن است باعث به‌وجود آمدن کابوس شوند می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- تحت استرس قرار داشتن یا مضطرب بودن (معمولاً از یک رویداد تأثیرگذار در زندگی ناشی می‌شود).
- دچار شدن به اختلالات خواب (مانند حمله خواب).
- تب داشتن.
- عوارض جانبی داروها.
- خوردن بیش از حد پیش از خواب (که افزایش سوخت و ساز و فعالیت مغز را باعث می‌شود).
نام و ریشه‌شناسی
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]
واژهٔ کابوس در فارسی امروز بیشتر به معنای خواب یا رؤیای ترسناک و آزاردهنده به کار می‌رود، اما در متون پزشکی فارسی و عربی قدیم معنای آن به پدیده‌ای نزدیک به فلج خواب محدودتر بوده است. در این متون، کابوس حالتی توصیف شده است که در آن شخص هنگام خواب یا بیدار شدن احساس سنگینی و فشار بر سینه می‌کند و با وجود آگاهی نسبی، قادر به حرکت کردن یا سخن گفتن نیست.
لغت‌نامه دهخدا برای کابوس شمار زیادی مترادف و نام تاریخی، از جمله بختک، جاثوم، جثام، خانق، خفتک، خفتو، خفتوک، خفج، خفرنج، سکاچه، ضاغوط، ضاغوطه و نیدلان ثبت کرده است. دهخدا همچنین به نقل از ذخیره خوارزمشاهی آن را حالتی وصف می‌کند که شخص خفته می‌پندارد موجودی سنگین بر سینه‌اش افتاده و او را می‌فشارد، چنان‌که نمی‌تواند حرکت کند یا آواز دهد. در پزشکی قدیم این حالت گاه مقدمه‌ای برای صرع پنداشته می‌شد.
کابوس با همین مفهوم در برخی از کهن‌ترین آثار پزشکی فارسی نیز دیده می‌شود. اخوینی بخاری در سدهٔ چهارم هجری در هدایة المتعلمین فی الطب بخشی را به کابوس اختصاص داده و آن را پیش از بحث صرع شرح کرده است. در آثار پزشکی بعدی نیز نام‌هایی چون جاثوم، نیدلان و خانق برای همین پدیده به کار رفته‌اند.
دهخدا واژهٔ «کابوس» را مأخوذ از واژهٔ لاتینی «اینکوبوس» دانسته است؛ واژه‌ای که در سنت اروپایی به موجودی فراطبیعی گفته می‌شد که گمان می‌رفت هنگام خواب بر بدن شخص قرار می‌گیرد. با این حال، این ریشه‌شناسی قطعی نیست و برای واژهٔ عربی «کابوس» منشأ سریانی نیز پیشنهاد شده است. در فرهنگ‌های عربی قدیم نیز دربارهٔ عربی‌بودن اصل این واژه تردید شده و «جاثوم»، «نیدلان» و «باروک» از نام‌های دیگر آن دانسته شده‌اند.
در باورهای عامیانهٔ ایرانی، کابوس یا بختک نه فقط نام یک حالت خواب، بلکه نام موجودی فراطبیعی نیز بوده است که تصور می‌شد بر بدن شخص خفته می‌افتد و موجب سنگینی، خفگی و ناتوانی او از حرکت می‌شود. این باور را می‌توان بازتاب فرهنگی تجربه‌هایی دانست که امروزه در پزشکی در چارچوب فلج خواب بررسی می‌شوند.
منابع
[ویرایش | اشتراک‌گذاری]- کابوس شبانه در کودکان
- علل کابوس شبانه، تابناک، برداشت شده در ۸ مرداد ۱۳۸۸.
- Wikipedia contributors, "Nightmare," Wikipedia, The Free Encyclopedia, http://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Nightmare&oldid=192415252 (accessed February 19, 2008).
