شهرستان ساوه

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
پرش به ناوبری پرش به جستجو

ساوه یکی از شهرهای استان مرکزی و دومین شهر بزرگ این استان است. قدمت این شهر به دوران ساسانیان می‌رسد.[۱] انار از محصولات کشاورزی این شهر است. بیشتر مردم این شهر در گذشته سنی مذهب بودند. در گذشته در این شهر کتابخانهٔ بزرگی قرار داشت که در زمان حملهٔ مغولان و فتنهٔ تاتارها در آتش سوخت. امام زاده اسحاق که بنا بر گفتهٔ حمدالله مستوفی در کتاب نزهت القلوب، مدفن فرزند بلاواسطهٔ امام موسی کاظم است در این شهر قرار دارد.[۲] مسجد جامع ساوه در سال ۱۳۱۰ به عنوان اولین اثر تاریخی استان مرکزی در فهرست آثار ملی ثبت شد است.[۳] سد الغدیر که در بند شاه عباسی احداث شده در۲۵ کیلومتری جنوب غربی شهر ساوه قرار دارد.

شهرستان ساوه
تصویری از شهرستان ساوه
اطلاعات کلی
کشور ایران Flag of Iran.svg
استان مرکزی
مرکز ساوه
سال شهرستان شدن ۱۳۱۶
مردم
جمعیت ۲۸۳٬۵۳۸ نفر (۱۳۹۵)[۴]
مذهب اسلام؛ بیشتر شیعه،
در گذشته بیشتر سنی شافعی،
اقلیت ارمنی، درویشان خاکساری[۵]
داده‌های دیگر
فرماندار علی میرزایی
پیش‌شماره تلفنی ۰۸۶
وبگاه saveh.ostan-mr.ir
شهرها
ساوه، آوه، غرق‌آباد، نوبران
تعداد بخش‌ها
مرکزی، نوبران

شهر ساوه

نامگذاری شهر ساوه[ویرایش]

ساوه بر وزن کاوه از نام پهلوانی تورانی به نام ساوه شاه گرفته شده‌است. ساوه تغییر شکل یافته، واژه سه آبه به معنای مکانی با سه رودخانه است. ساوه در زبان فارسی به معنای زر خرد شده یا خرده طلا است و بخش‌هایی به نام زرند گواه کاربرد این معنی است. می‌گویند نام شهری است در عراق عجم که دریاچه‌ای در آن بوده که هر سال برای نجات از سیلاب این دریاچه، مردم در هر سال یک نفر را در آن غرق می‌کردند و در شب ولادت پیامبر این دریاچه خشک شد. گروهی نام آن را از واژه اوستایی سوا یا واژه پهلوی سوکا می‌دانند.[۶]

جغرافیا ساوه[ویرایش]

ساوه یکی از شهرستان‌های استان مرکزی است و از بخش نوبران و مرکزی تشکیل شده‌است. این شهر دومین شهر بزرگ استان مرکزی پس از شهر زرندیه است که از شرق به استان تهران و قم و از غرب به استان همدان و از جنوب به شهرستان تفرش و از شمال به استان قزوین محدود شده‌است. جمعیت این شهر در سال ۱۳۹۵ برابر با ۲۸۳۵۳۸ نفر بوده‌است.[۷] انار و طالبی شهر ساوه از محصولات کشاورزی این شهر است.

دهستان‌ها[ویرایش]

نقاط شهری: آوه، ساوه

نقاط شهری: غرق‌آباد، نوبران

اقلیم ساوه[ویرایش]

دشت ساوه با ارتفاع کمتر از ۱۲۰۰ پست‌ترین نقطه استان مرکزی است. در تقسیم‌بندی اقلیمی دارای اقلیمی نیمه خشک، دارای تابستان‌های گرم و زمستان‌های کمی سرد است.[۸]

مذهب مردم ساوه[ویرایش]

در گذشته مردم ساوه سنی مذهب بودند به طوری که قزوینی زاده در سال ۶۰۰ هجری قمری پس از دیدار از دو شهر ساوه و آوه می‌گوید: «اهل آوه از غلات شیعه هستند و با اهل ساوه که همه سنی‌اند میانه‌شان شکر آب است.» و با همین موضوع نیز صاحب معجم البلدان می‌نویسد: «آوه در مقابل ساوه مذکور می‌شود و عامه آن را آوه می‌گویند اهالی آوه شیعه‌اند و اهل ساوه سنی و همیشه بر سر مذهب میان ایشان جنگ واقع می‌شود.»[۹]

جغرافیای تاریخی ساوه[ویرایش]

آثار و شواهد به دست آمده از تپه‌های پیش از تاریخ، گواه این است که شهر ساوه از قدمت تاریخی بسیاری برخوردار است. قلعه آسیا آباد که از آثار دوران ساسانی است و در جوار این شهر قرار دارد نشان می‌دهد که قدمت این شهر به دوران ساسانی می‌رسد. همچنین جغرافی‌نویسان اسلامی شهر ساوه را از آثار دوران اسلامی می‌دانند. ساوه در قرن‌های اولیه اسلام به دست حکام عربی و در اوایل قرن چهارم هجری به دست حکام ایرانی اداره می‌شد. شهر ساوه در سال ۶۱۷ ه‍.ق مورد تاخت و تاز مغولان قرار گرفت و کتابخانهٔ عظیم شهر در فتنه مغولان سوخت.[۱۰][۱۱] به گفته حمدالله مستوفی ساوه در گذشته دارای یکصد و سی پارچه آبادی بوده‌است.[۱۲]

ساوه از سقوط ساسانیان تا قرن هفتم[ویرایش]

زمانی که همدان به دست مسلمانان افتاد مردم همدان به سمت ساوه رفتند[۱۳] و بیشترین آگاهی ما از این شهر به قرن دوم هجری به بعد می‌رسد. بیمار شدن حضرت معصومه در ساوه هنگام سفر به خراسان، مرگ نصر بن سیار و مرگ شاعره لیلی الاخیلیه نیز از جمله رخدادهای قرون اولیهٔ اسلامی در این شهر است.[۱۴] ساوه در اواخر دورهٔ بنی امیه و اوایل دورهٔ بنی عباس رو به آبادانی نهاد. منابع تاریخی از کاروان‌داری و پرورش شتر و حیوانات بارکش به عنوان امتیاز ساکنین این شهر در آن زمان‌ها یاد می‌کنند و یادآور شدند که ساوجیان تا ماورالنهر برای حمل حجاج دررفت و آمد بودند.[۱۵]

ساوه از قرن هفتم تا دهم[ویرایش]

متعاقب حمله مغول دوران درخشان ساوه نیز پایان یافت. در دوران ایلخانان ساوجیان همچنان در مناصب دیوانی ایلخانی به خدمت درآمده بودند از بزرگان این دوره امیر نظام‌الدین یحیی ساوجی و خواجه سعدالدین ساوجی وزیر غازان خان را می‌توان نام برد. در روزگار ایلخانی با احداث یا تجدید ساختمانی سد قره چای، کشاورزی و اقتصاد منطقه احیا شد. در عصر ایلخانان در ساوه ضراب خانه‌ای استقرار داشت و همچنین سکه‌های به دست آمده که ضرب ساوه می‌باشد. در دوران تیموری همچنان در ساوه سکه ضرب می‌شده و از شاهرخ تیموری سکه‌هایی به ضرب ساوه به دست آمده‌است. در قرن نهم و دهم هجری ساوه محل رشد و نمو شخصیت‌هایی چون قاضی مسیح الدین مشهور به مسیح ساوه‌ای[۱۶] یا مولانا ظریفی مشهور به ظریفی ساوجی بوده‌است.[۱۷]

ساوه از قرن دهم تا عصر پهلوی[ویرایش]

با ظهور صوفیان بار دیگر ساوه به عنوان مکانی مناسب برای استقرار ایلات تحت امر حکمرانان انتخاب شد. تعمیر مسجد جامع ساوه و احداث ایوان جنوبی آن به امر شاهان صوفیه در نیمه اول قرن ۱۰ هجری قمری بود. در روزگار شاه عباس اول بناهای متعددی در شهر ساوه احداث شد. در فاصله بین پایان دوران صوفیه تا قاجاریه ساوه تحت تسلط حکام وابسته به ایل‌های پرنفوذ مانند خلج‌ها قرار گرفت.[۱۸] بعد از پایتخت شدن تهران از اهمیت این شهر کاسته شد.[۱۹]

آثار تاریخی[ویرایش]

نظر به این که ساوه یکی از شهرستان‌های باستانی ایران زمین است لذا آثار باستانی آن نسبتاً زیاد می‌بوده تا این که در حمله مغول و بعد به دست سپاهیان تیمور لنگ اکثر آن‌ها منهدم گردید.

نمایی از ضریح و کاشی‌کاری‌های داخلی امامزاده سید اسحاق
  • امامزاده سید اسحاق: در خارج از شهر ساوه و در چند صد متری مسجد جامع واقع شده‌است. بنای امامزاده نسبتاً کوچک است و گورستان شهر است. در کتیبه‌های تاریخی این بنا که در کاشی داخل بقعه قرار دارد تاریخ ۶۷۶ برای آن ثبت شده‌است. حمدااله مستوفی صاحب مزار این بقعه را فرزند امام کاظم دانسته‌است. از بانیان و سازندگان بنا اطلاعی در دسترس نیست اما سقف ایوان شمالی بقعه در نیمه قرن چهاردهم هجری قمری توسط حاج میرزا عبدالله رضوانی تعمیر و بازسازی شده‌است. در گنجینهٔ آثار قم آمده‌است که گنبد بنا در دورهٔ صفویان به صورت امروزی درآمده‌است. در دورهٔ صوفیان این بنا مرمت و ایوان‌ها، صحن و دیگر بخش‌ها به آن افزوده شده‌است. کتیبه کمرگاه بقعه مربوط به اقدامات این دوره است که بخش‌هایی از آن ساییده شده‌است و قابل خواندن نیست ولی در بین کلمات این کتیبه نام شاه عباس قابل خواندن است. قبلاً این بنا سه درگاه داشت که هم‌اکنون درگاه جنوبی را مسدود و به محراب تبدیل کرده‌اند و هم‌اکنون این بنا دو ورودی در جهت‌های شرقی و شمالی دارد. مرقد امامزاده آراسته به کاشی‌های خشتی است.[۲۰]
  • امامزاده سید منصور: این امامزاده در بخش مامونیه قرار دارد. صندوق چوبی روی مرقد امامزاده تاریخ ۵۴۷ ه‍.ق را دارد و کتیبهٔ در حاشیهٔ زیر گنبد مورخ ۱۳۰۴ است. امام‌زادهٔ مدفون در این مرقد احتمالاً از اعقاب امام موسی کاظم بوده که با توجه به تاریخ ساخت صندوق مرقد در حدود سال ۵۰۰ ه‍.ق می‌زیسته. بانی اولیه این امامزاده مشخص نیست اما در دورهٔ معاصر شخصی به نام بصیر و نیز سرهنگ خرمشاهی قسمت‌هایی را به بنا اضافه کردند. قسمتی از این بنا در گذشته گورستان بود اما امروزه موزاییک شده و یک حوض و چهار باغچه دارد.[۲۱]
  • بقعه پیغمبر اشموئیل نبی: بنای این بقعه تماماً از آجر، گچ، مصالح سنگی و سیمان ساخته شده‌است. ضریحی مشبک نیز از چوب و فلز بر روی مقبرهٔ آن حضرت نصب شده‌است. این بقعه در تاریخ ۱۴ مهر ۱۳۵۴ جزء آثار ملی انتخاب شد.
  • کاروانسرای باغ شیخ: این کاروانسرا در ۵ کیلومتری شرق ساوه قرار دارد. امروزه در بنای این کاروانسرا کتیبهٔ تاریخ‌داری وجود ندارد. بانی این کاروانسرا مشخص نیست و براساس منابع بررسی شده این کاروانسرا از آثار دورهٔ قاجاری است. بنای امروزی آن متروک شده‌است اما قسمت‌هایی از این بنا به خوبی حفظ شده‌است. این کاروانسرا با مساحتی در حدود ۴۸۰۰ مترمربع جزء کاروانسراهای بزرگ به‌شمار می‌آید. فضاهای دور حیاط آن برخلاف اکثر کاروانسراها همسطح حیاط بوده‌است. راه ورود به کاروانسرا از میانهٔ ضلع جنوب‌شرقی است. جای خالی یک کتیبه در سر در کاروانسرا دیده می‌شود که احتمالاً حاوی تاریخ ساخت بنا بوده. بنای کاروانسرا تماماً آجری بوده.[۲۲]
  • سد ساوه: سد الغدیر یا سد ساوه این سد در محل قدیمی بند شاه عباسی در تنگه وفرقان در حدود ۱۵۰ کیلومتری جنوب غربی تهران و ۲۵ کیلومتری جنوب غربی شهر ساوه احداث شده‌است. هدف از احداث این سد تأمین آب کشاورزی و تولید برق آبی بود. این سد از نوع بتونی و دو قوسی بوده‌است.
  • مسجد سرخ ساوه: این مسجد با قدمتی که شاید به دوران شاه اسماعیل صفوی می‌رسد یکی از زیباترین آثار باستانی این شهر است.
    نمایی از مسجد جامع ساوه
    در کتاب گنجینه آثار قم به این بنا با عنوان مسجد قرمز یاد شده براساس کتیبه‌های موجود بانی این مسجد خواجه شمس الدین پیر محمد ساوجی بود و در همین کتیبه معمار مسجد عبدالله بن محمد معرفی شدو به نظر می‌رسد که گچ بر محراب سید امیربن ابی القاسم القزوینی بود که در کتیبه نامش خدشه دار شده. در رواق جنوبی وجود آتشکده در این مکان تأکید شده این آتشکده در سال ۱۲۹۰ شمسی آشکار شد و معروف است که این آتشکده در زمان خلافت مأمون خاموش وبه جای آن مسجدی بنا شده. عمده کتیبه‌های موجود در این مسجد از گچ ساخته و پرداخته شده.[۲۳]
  • مسجد جامع ساوه: مسجدی چهار ایوانی، دارای صحن وسیع. بنای اولیه آن متعلق به دورهٔ سلجوقیان است اما مجموع ساختمان کنونی متعلق به دوران مغول و صوفیه است. در کتیبه معرق ایوان آن تاریخ ۹۲۷ هجری دیده می‌شود. گنبد مسجد جامع با کاشی‌های فیروزه‌ای رنگ پوشش داده شده‌است و دیوار زیر گنبد با کاشی‌های شش گوش فیروزه‌ای رنگ مزین گردیده‌است محراب گچ‌بری مسجد با رنگ‌های مختلف رنگ‌آمیزی شده‌است.[۲۴] این مسجد شامل یک صحن و گنبدی در جنوب، دو ایوان، یک مناره و چند شبستان است. این مسجد در جنوبی‌ترین نقطه شهر و در انتهای خیابان سلمان ساوجی قرار دارد. مسجد تماماً از گل و خشت ساخته شده‌است. این مسجد مانند شهر ساوه در زمان حمله مغول آسیب‌های فراوانی دید. گنبد مسجد به قطر ۱۴ و ارتفاع ۱۷ متر می‌باشد و مزین شده به کاشی‌های معقری است. وسعت مسجد جامع ۴۲۰۰ مترمربع است و در سال ۱۳۱۰ به عنوان اولین مکان تاریخی استان مرکزی در فهرست آثار ملی ثبت شد.
  • مسجد میدان: مسجد معروف به مسجد میدان در کنار میدان قدیمی ساوه قرار دارد. بنای این مسجد مربوط به قرن پنجم هجری است. این بنا به استثنای قسمتی از شبستان و محراب مربوط به قرن دهم هجری است که در زمان شاه اسماعیل اول به تاریخ ۹۲۴ هجری ساخته یا مرمت شده‌است.[۲۵]
  • بازار ساوه - قدمت تاریخی دوره صفویه
  • مناره مسجد جامع - قدمت تاریخی ۵۰۴ ه‍.ق
  • مناره مسجد میدان - سدهٔ ۵ ه‍.ق
  • مسجد بازار ساوه - قدمت تاریخی دوره زندیه
  • گنبد چهارسوق - قدمت تاریخی دوره صفویه
  • قلعه دختر یا قیزقلعه - قدمت تاریخی دوران ساسانیان
  • بنای امامزاده سید حمزه - قدمت تاریخی دوره صفویه
  • آرامگاه امامزاده فضل بن سلیمان - قدمت تاریخی دوره سلجوقی
  • آرامگاه فاطمه بنت شجاع - قدمت تاریخی دوره صفویه
  • بند شاه عباس - قدمت تاریخی قرن هفتم ه‍.ق
  • امامزاده سید هارون - قدمت تاریخی قرن هفتم ه‍.ق
  • امامزاده یونس - قدمت تاریخی اواخر قرن نهم
  • آرامگاه امامزاده نوح بن موسی بن جعفر - قدمت تاریخی دوره صفویه
  • کاروانسرای آوه - قدمت تاریخی دوره صفویه
  • کاروانسرای عبدالغفارخان (باغ شیخ) - قدمت تاریخی دوره زندیه
  • کاروانسرای عبدالغفارخان (مجیدآباد) - قدمت تاریخی دوره زندیه
  • گورستان رازین (سوسن نقین) - قدمت تاریخی هزاره اول قبل از میلاد
  • گورستان کله دشت - قدمت تاریخی هزاره سوم قبل از میلاد
  • پل‌های یک چشمه و هشت چشمه سرخده - قدمت تاریخی دوره صفویه

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

پانویس[ویرایش]

  1. ذکایی ساوجی، مرتضی (۱۳۸۶). نامه ساوه (مجموعه مقاله‌های ساوه پژوهی). تهران: کردگاری.
  2. سید صفر رجبی، ساوه، دو مسجد و یک مزار تاریخی، ۱۶۴.
  3. احسان صفاپور. «احتمال ثبت جهانی مسجد جامع ساوه قوت می‌گیرد». خبرگزاری میراث فرهنگی، ۲ تیر ۱۳۸۵. بازبینی‌شده در ۱۹ آگوست ۲۰۱۱. 
  4. «تعداد جمعیت و خانوار به تفکیک تقسیمات کشوری براساس سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال ۱۳۹۵» (اکسل). درگاه ملی آمار. 
  5. اداره فرهنگ وارشاد اسلامی شهرستان ساوه | وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی
  6. «دربارهٔ شهر ساوه». 
  7. «سرشماری ۹۵». 
  8. «دربارهٔ شهر ساوه». 
  9. رجبی، سید صفر (۱۳۷۴). ساوه، دو مسجد و یک مزار تاریخی.
  10. رجبی، سید صفر (۱۳۷۴). ساوه، دو مسجد و یک مزار تاریخی.
  11. رضوانی، علی‌اصغر (۱۳۸۵). جغرافیای تاریخی ساوه.
  12. رجبی، سید صفر (۱۳۷۴). ساوه، دو مسجد و یک مزار تاریخی.
  13. کریمیان: رحیم نژاد، مقاله ساوه در گذر زمان، ۸۴.
  14. کریمیان: رحیم نژاد، مقاله ساوه در گذر زمان، ۸۴.
  15. کریمیان: رحیم نژاد، مقاله ساوه در گذر زمان، ۸۵.
  16. کریمیان: رحیم نژاد، مقاله ساوه در گذر زمان، ۸۸.
  17. کریمیان: رحیم نژاد، مقاله ساوه در گذر زمان.
  18. ابراهیمی شیر کوهی، سیری در ساوه، ۸۷.
  19. کریمیان: رحیم نژاد، ساوه در گذر زمان.
  20. ، گنجنامه، دفتر یازدهم، امامزادها و مقابر، بخش اول.
  21. ، گنجنامه، دفتر یازدهم، امامزادها و مقابر، بخش اول.
  22. ، گنجنامه، دفتر هفدهم، کاروانسراها.
  23. ، گنجنامه، دفتر یازدهم، امامزادها و مقابر، بخش اول.
  24. رجبی، سید صفر (۱۳۷۴). ساوه، دو مسجد و یک مزار تاریخی.
  25. رجبی، سید صفر (۱۳۷۴). ساوه، دو مسجد و یک مزار تاریخی.

منابع[ویرایش]

  • ذکایی ساوجی، مرتضی (۱۳۸۶). نامه ساوه (مجموعه مقاله‌های ساوه پژوهی). تهران: کردگاری.
  • ابراهیمی شیرکوهی، احمد (۱۳۸۹). سیری در ساوه. قم: نوید اسلام.
  • گنجنامه. مرکز اسناد و تحقیقات دانشکدهٔ معماری و شهرسازی.
  • رضوانی، علی‌اصغر (۱۳۸۵). جغرافیای تاریخی ساوه.
  • کریمیان :رحیم نژاد، حسن :مریم (۱۳۹۶). ساوه در گذر زمان. پژوهش‌های علوم تاریخ.