امپراتور

از ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد
دسته‌بندی اروپایی لقب‌های پادشاهی و اشرافی
Coronet
امپراتور و امپراتریس
شاه و ملکه
نایب‌السلطنه
آرشیدوک و آرشیدوشس
پرنس بزرگ و پرنسس بزرگ
دوک بزرگ و دوشس بزرگ
پرنس و پرنسس
انفان و انفانت
دوک و دوشس
مارکی و مارکیز
مارگراف و مارگرافین
کنت و کنتس
ارل و کنتس

ویکنت و ویکنتس
بارون و بارونس
بارونت و بارونتس
شوالیه و دام

جنتلمن و الدر

امپراتور، امپراطور،[۱] شاهنشاه یا پادشاهِ بزرگ[۲] (به لاتین: Imperator) در زبان لاتین که نخست این واژه در آن به کار رفته‌است از فعل imperare (فرمان دادن)[۳] گرفته شده و در آغاز برای جایگاه فرماندهی ارتش کاربرد داشته‌است ولی با جایگزینی معنایی از آنجا که پادشاه همان فرماندۀ ارتش نیز به‌شمار می‌آید و با یگانگی دوباره روم پس از دوران سه فرماندهی نخستین (کراسوس، پُمپه و سزار) واژۀ پادشاه به کار برده شد. این واژه به شاه (مرد) گفته می‌شود که یک امپراتوری را حاکمیت می‌کند. شهبانو یا امپراتریس هم به زنی که یک امپراتوری را فرماندهی می‌کند، گفته می‌شود که کاربردی تازه‌تر در برابر امپراتور دارد؛ این زن شاید همسر یک پادشاه (شهبانو یا امپراتریس به معنای ملکه بزرگ) باشد یا به صورت مستقل (امپراتریس حاکم) حکومت کند.

پیشینه[ویرایش]

نخستین کسی که عنوان امپراتور درباره‌اش به کار رفت، آگوستوس، فرزندخواندهٔ ژولیوس سزار بود که با درهم شکستن اتحاد مارک آنتونی و کلئوپاترا و پایان دوران سه فرماندهی به فرمانروایی مطلق روم رسید. پس سنای روم لقب آگوستوس به معنی «حاکم کبیر و بلندمرتبه» را به او اعطا کرد و او نیز خود عنوان امپراتور را که در آن هنگام به معنی فرماندهٔ کل قوا بود برای خود برگزید. از آن پس، فرمانروایان روم را به مناسبت وجههٔ نظامی، امپراتور می‌خواندند و به سبب آن که تا امپراتور نرون، از خانوادهٔ ژولیوس سزار بودند، سزار می‌نامیدند تا آنکه از عهد دیوکلسین در انتهای قرن سوم و ابتدای قرن چهارم میلادی و با تقسیم‌بندی‌های تازهٔ اداری، سه مقام امپراتور، آگوست و سزار از هم تفکیک شدند و مقام سزار، فروتر از امپراتور و آگوست شد و یک امپراتور بر چند آگوست و سزار، فرمان می‌راند. این سلسه مراتب در دستگاه اداری امپراتوری روم شرقی با جدیت رعایت می‌شد. واپسین فرمانروایان روم غربی هرچند که بنا به عادت، امپراتور خوانده می‌شوند، اما در واقع سزارها و بعضاً آگوست‌هایی بودند که امپراتوران روم شرقی برای مدیریت غرب امپراتوری معرفی می‌کردند و حق برتری را برای خویش حفظ می‌کردند. آخرین امپراتور روم غربی، رومولوس آگوستولوس نام داشت که در سال ۴۷۶ میلادی عزل شد و واپسین امپراتور روم شرقی نیز کنستانتین یازدهم بود در سال ۱۴۵۳ میلادی در دفاع از قسطنطنیه جان باخت.

جنگ نخست جهانی را جنگ مرگ امپراتوری‌ها می‌دانند، زیرا چندین امپراتوری جهان (روسیه، اتریش-مجارستان، و عثمانی) در این جنگ نابود شدند. سپس واپسین امپراتوران باقی‌مانده در جهان پس از جنگ دوم جهانی، جرج ششم پادشاه بریتانیا و امپراتور هند، محمدرضا پهلوی شاهنشاه ایران، هایله سیلاسی امپراتور اتیوپی (و مدعی وراثت سلیمان و بلقیس) و سرانجام هیروهیتو امپراتور ژاپن بود که در حال حاضر تنها ژاپن است که دارای مقام امپراتوری است.

برتری در سنجش با دیگر فرمانروایان[ویرایش]

امپراتور و شاه هر دو فرمانروا به‌شمار می‌آیند. در اروپا هم امپراتور و امپراتریس به عنوان فرمانروایان برتر به‌شمار می‌آیند. امپراتورها نخست رتبه اولویتی بیشتری در برابر شاهان در روابط دیپلماتیک می‌گرفتند. هم‌اکنون اولویت به درجه رئیس دولت اعطا می‌شود.

برابر پارسی امپراتور، شاهنشاه (شاه شاهان) است و از آنجا که، برتری امپراتور بر پادشاه چنین می‌تواند باشد که امپراتور (چنان‌که شاهنشاه)، بر چندین پادشاه فرمان می‌راند. جایگاه امپراتوری در اروپا چنین ساختاری داشته‌است و درست برابر شاهنشاه بوده‌است. پادشاهان ایران باستان همچون هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان، ارزش شاهنشاهی داشتند و در متون غربی، آنان را امپراتور می‌خوانند.

نگارخانه[ویرایش]

جستارهای وابسته[ویرایش]

منابع[ویرایش]

  1. کاربرد نویسه "ط" در وام‌واژه‌های بیگانه مانند سن پطرزبورغ، پطرس رواج زیادی داشته‌است.
  2. «معنی امپراتور | فرهنگ فارسی معین». www.vajehyab.com. دریافت‌شده در ۲۰۲۰-۰۲-۲۷.
  3. "imperator | Origin and meaning of imperator by Online Etymology Dictionary". www.etymonline.com (به انگلیسی). Retrieved 2020-01-22.